Hz.Ali -

Çetin BAL: Dünya çapındaki tüm ruhsal, metafizik ve spiritüel diyebileceğimiz, mistik, tasavvufi diyebileceğimiz hakikatin bilgisine dair felsefesine dair tüm bilgileri bir araya getirdiğimizde hakikati arayan her insan ''Bilmenin'' haleti ruhiyesinden ''Olmak'' dediğimiz söz ehlinden hal ehline geçiş noktasında o HAL kapısından (kalp kapısından) içeri geçip giremezler. Tamda bu noktada iki büyük söz ve hal ehlinin öğretileri bize bu HAL ehli olabilmenin kapılarını kendi dizeleri içinde aralayıp açmaktadırlar. Ancak onların dizeleri içinden o hale geçip gitmek mümkündür. Yada çok daha kolay bir hal alır.Yada onların dizeleri içinden diyelim o istidadı yakalamaya fazlası ile yaklaşırsınız. Bu söz ve hal ehillerinden birisi Hz. Ali'dir. Diğeri Hz Mevlana'dır.Hal ehline giden yol, hal ehline açılan kapı onların dizeleri içinden daha bir görünebilir hal almaktadır.Daha bir içinden geçip gidilebilir bir anlatım uslubuna sahiptir onların dizleri.Sözden hale geçmek onların ifadeleri ile daha nufus edilebilirdir. Onlarda tezahür eden mananın söze bürünüş şekli ile hal ehline giden, hal ehline açılan kapıyı bulmak o manaya rucu etmek daha bir kolaydır.O kapıdan içeri girebilmek daha kolay bir hale gelir.Ama nihayetinde o kapıdan içeri girebilmek belli bir kavrayış belli bir anlayış derinliğine ulaşmayı gerekli kılar.Yunus Emre'nin şiirleri'de ötelere açılan bir kapıdır. Ama onu anlamak ayrı ufka ayrı bir görüş gücüne sahip olmayı gerektirir.

Kalp'ten içeri girmeyen Kal ehlinden ( söz ehli) HAL ehline geçemez!

Kal'den (söz'den) hâl'e geçememiş kimseler KALP'ten içeri giremeyenlerdir.

Önce işin ‘hakikati‘ kavranmalıydı ki, sonra işin ‘marifeti‘ne sıra gelsin!Tasavvuf, bir yaşama ve düşünce şekli, bir haldir; yaşamadır. Tasavvuf yolunun (Allah’a ulaşma yolunun) ilk adımı SEVGİ’dir... Marifet ise, gönül hazinesidir ve bu hazine "Aşk" ile ele geçer. Aşk , insanı zamandan ve mekandan münezzeh olan Hak Katına ulaştırmakta ve böylece aşık da zaman ve mekan kayıtlarından kurtulmuş olmaktadır.

Hz. Ali, toplumumuzda genellikle cengaverlik ve kahramanlıklarıyla tanınmaktadır. Onun ilim, irfan, hikmet ve velayetinin fazlaca bilindiği söylenemez. Oysa, bu yönleriyle de incelenip okunduğunda bu defa, sanki insanlar arasına hiç karışmamış, kendi inziva köşesinde sürekli tefekkür, zikir ve dua ile meşgul olmuş, hayat ve kainatın derin hakikatlerini gün yüzüne çıkarıp sunmaya çalışmış bir düşünür sanılır. Bu özellikleriyle o, her türlü fazileti şahsında toplamış emsalsiz bir şahsiyettir.

Hz.Ali’nin bütün insanlığa ışık tutan bu fikir ve şiirlerini olduğu gibi yazmak, ciltler doldurur bir hazinedir. Biz burada bunlardan ancak bir demet sunacağız. Bunları okuyacak olanlar, biraz düşünecek olurlarsa, bu sözlerin ne büyük mânâlar taşıdığını iyice anlarlar.

Farklı bilgi alanlarının esasında tek noktada birleştiğini söyleyebiliriz. O birleşme noktası, gerçek âlimin haddini bildiği, derin ve engin göreceliği kavradığı duraktır: 'Şahsen benim bildiklerim; bütün bilinenler, bilinebilecek olanlar ve bilinmeyenlerin yanında okyanusta bir damla bile değildir. Bir tarafta sonsuz bilgi, bir tarafta sınırlı miktarda öğrenilmiş ve bilinmiş veriler... Benim sınırlı bilgimi, sonsuz bilgiye nispet ettiğim zaman matematik sonuç, sıfırdan başka bir şey değildir.' Bu bahis, Hazret-i Ali'nin meşhur hikmetinde ifade zirvesini bulur: 'İlim bir nokta idi, cahiller onu çoğalttı...

Bilginin, bilmenin amacı hakikattir, hakikate ulaşmaktır. Bilgi bizi hakikat’ten uzaklaştırıyorsa o bilgiden uzak durmamız gerekiyor. İnsanoğlu pek çok şeyi biliyor, bilmeye de devam ediyor. Ama güneşin altında yeni bir şey yok, her şey söylenmiş.

Dücane Cündioğlu’nun Keşf-i Kadim Kitabının başlığında

“Kadim olanı keşfetmek, yeni olanı ortaya koymaktan belki daha güç fakat hiç kimsenin kuşkusu olmasın ki çok daha asil bir çabadır! Tarih, bugüne değin, kadim olanı keşfetmek için çaba sarf etmeyen hiçbir toplumun yeni bir şey ortaya koyabildiğine tanıklık etmedi. İşte zaten bu yüzden bu toprakların çocuklarının öncelikli görevi vaz-ı cedid değil, keşf-i kadim olmalıdır!” diyor.

Söylenmeyen sözlere varmaya çalışıyoruz belki de. “Yazı yazmak için yeni şeyler söylemek lazım.”

Fakat bilgiyi araç olmaktan çıkarıp amaç haline getirdiğimizde hakikat’ten gittikçe uzaklaştığımızı rahatlıkla söyleyebiliriz. Hz. Ali'nin ilmin bir nokta olduğu söylevi bu beyanda esas alınması gereken bir diğer husustur.Yunus Emre'nin ''ilim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir, sen kendin bilmezsin bu nice okumaktır'' dizeleri de buradaki bahsi geçen NOKTA ya tekabül eden bir anlam taşımaktadır. Kendini bilmek rabbini bilmektir. Rab ise o NOKTA ya yani tevhide birlik şuuruna bizi götürür.Bu nokta bir ŞUUR noktasıdır! Bu tüm mevcudatı kendi küresi içine alan kudsi bir nuru ve kudsi bir ruhu temsil eder.

Son olarak, bildiğim bir şey varsa hiç bir şey bilmediğimdir diyen Sokrat’ın bu sözündeki incelikten, yani şimdiye dek öğrendiklerimizin doğruluğundan, onların bizi gerçeğe ulaştırıp ulaştıramaycakları konusundan işe başlayabiliriz. Bildiklerimizi bizi hakikate mi götürüyor, yoksa ondan uzaklaştırıyor mu? Asıl mesele bu bence. Bunu kavradığımızda ötesi kendiliğinden çözülüyor gibi.

Hz. Ali’nin kişiliğini, mücadelesini, olguları ve olayları ele alış tarzını, insan ve doğa ilişkilerini anlatmak yüzlerce cildi kapsayacak bir çalışmadır. Biliyoruz ki Hz. Ali İslamiyet’in, Hz. Peygamberden sonra en büyük temsilcisidir.

''Gözlerinizin önünde yaralanmış can çekişen küçük bir kuşa eğer elleriniz arasında hayat veremiyorsanız ve sahip olduğunuz bilgi o kuşun özgürce gökyüzünde yeniden kanat çırpmasına vesile olamıyorsa sahip olduğunuz bilginin hiç bir değeri yoktur!!'' Çetin BAL - 2008 Denizli ( zamanla ve mekanla işi olmayan bir dost)

Günümüz bilgeleri, şeyhleri, hocaları kitaplarda yazan yada kulaktan dolma aldıkları tüm bu sır söylemler içinde hakikati kaybetmiş, bilgiyi taşımış ama bilgi hiçbir zaman onun olmamış ve gerçekte onun ne ifade ettiğini kendileri de bilmemiştir.Eskiden mevleviler aşktan dönerlerdi şimdilerde aşka gelebilmek için döner oldular.Mevlana, Yunus aşk içinde yazıp, söylediler ama artık aşka varabilmek için onların satırlardan bir yol aranır oldu. Üsteki satırlarda sizlere bir sır vermiştim. Bu sırlı satırları laf olsun diye süslü bir laf olsun diye söylediğimi sanmıyorsunuzdur umarım. Dedim ki

''Hakikati arayan her insan ''Bilmenin'' haleti ruhiyesinden ''Olmak'' dediğimiz söz ehlinden hal ehline geçiş noktasında o HAL kapısından (kalp kapısından) içeri geçip giremezler.'' Ancak Aklın kalble birlikteliği sizi oraya götürebilir.Bu ifadeyi biraz daha açarsak arzulanan istenen bir düşüncenin sevgi ile birleştirilmesi ve bu sevgi içindeki arayış sizi sevginin uçsuz bucaksız kanatları üstünde oraya götürecektir. Yada aradığınız şeyi size getirecektir. Bu kelimeler sözden hale giden bir köprü olabilir size! Size çok açık bir örnek vereyim.

Hintli üstad Ramana Maharshi çevresindeki müritlerine teleportasyon teorisini izah eder. ''Kısacası, kişinin kaybolup başka bir mekanda veya yerde ortaya çıkabilmesi için en temel ilke o kişinin teleportasyon yapabileceğine bütün varlığı, bütün mekanizma ve hücreleri ile inanması lazımdır.Eğer kişi bu şekilde eğitilmemişse, eğitilmiş bir kişi ona telkin yolu ile yardım edebilir ve kişi teleportasyonda başarılı olur.''

Aranızda bu satırları okuyan kaç kişi teleportasyon yeteneğine sahip Ramana Maharshi'nin bu sözlerinden esinlenerek kendilerini mekan içinde başka bir noktaya transfer edebilirler. Aranızdan kim bu satırlardan feyz alarak bu teleportasyon hadisesini gerçekleştirebilir? Mesele Maharshi'nin söylediği kelimeler takılıp kalmak değil. Kelimelerin arkasındaki idrake sahip olabilmektir. Yani mesele kelimelerin arkasındaki bilince vakıf olabilmektir. Bu kelimeler nasıl bir bilinçten geliyor? Bu kelimeler nasıl bir inanç ve şuur dünyasına sahip bir varlıktan geliyor? Bunu anlamak lazım. Söylenen duyguyu kalpten duyabilecek bir anlayışla Maharshi'yi dinleyebilirsek onun teleportasyonu nasıl yaptığını anlayıp benzer bir deneyimi bire bir taklit ve kopya edebilecek bir hale erişebiliriz.Bu sözlerin arkasında nasıl bir bilinç var?

Üstad Maharshi burada ne demek istiyor? Mesele burada doğrudan teleportasyon yeteneğini sergilemek değil. Meselenin altında daha büyük gerçek var. Burda olağan üstü bir felsefi bilgi gizli. Hal ehline açılan kapının anahtarlarını veriyor Maharshi!! Tüm mesele zihin gücünü, düşünce gücünü olmasını istediğiniz, arzu ettiğiniz bir deneyim üstünde odaklayabilmektir. Yani sizde uyuyan aktif hale geçmemiş potansiyeldeki düşünce gücünü harekete geçirmenin sırrını, tekniğini veriyor Maharshi!! Maharshi'nin ifadelerini biraz daha damıtıp imbikten geçirelim. Maharshi ne demek istiyor?

Demek istediği şu: Düşündüğünüz şeyi yapabilmek için bütün varlığınız, bütün mekanizma ve hücreleriniz ile o düşünceye (imajinasyona) inanmanız lazım. Bunu ifade edebilecek başka da bir kelime yok! Şüphesiz içten samimi bir inanç ve kabül sonsuz düşünce gücünün önündeki yapamayacağınıza dair ön yargısal barikatı, engeli yani evrensel gücün içinden akmasını engelleyecek blokajları eritiyor ve ortadan kaldırıyor.

Hz. İsa'nın suyun üstünde yürümeside aynı inanç enerjisinin sonsuz düşünce enerjisinin açığa çıkmasında bir kanal olması vesilesi iledir. İmajine ettiğiniz bir şeyi yapabileceğinize dair olan inancınızın gücü o oranda bir düşünce enerjisini harekete geçiriyor.İnanç, sahip olduğunuz durağan haldeki düşünce enerjisini harekete geçiren imajine ettiğiniz olaya doğru kanalize eden bir etkendir.

Aslında Maharshi'nin temelde demek istediği şey düşündüğünüz şeyi gerçekleştirebileceğinize dair güçlü ama çok güçlü yoğunlaşmış, konsantre olmuş bir düşünceye sahip olmak!! Teleportasyon düşüncesinde derinleşmek! Daha başka bir ifade ile Maharshi şüphesiz, kesin kat-i bir inanç atmosferi oluşturmaktan bahsediyor.Öyle bir inanç atmosferi içine gireceksinizki, öyle bir psişik enerji hasıl olacak ki o psişik alan istediğiniz şeyi size doğru çekecek( çekim yasası) yada sizi o deneyime doğru yürütecek. Gidilecek noktanın size doğru gelmesi yada sizin gidilecek noktaya doğru gitmeniz aslında aynı şey! Bu sanki bir resme değişik açılardan bakmak gibi bir şeydir. Aynadaki görüntülerin büyüyüp küçülmesi gibi zihinsel bir serap olan mesafelerinde değişen zihin aynası içinde kavislenerek bükülerek (uzay/zamanın zihin aynası içinde bükülmesi) bir biri içine geçmesi!

Daha derin düzeyde Maharshi'nin demek istediği şey aslında ''zaman, mekan, mesafe ve boyutlar dediğimiz şeyler tamamen gerçekliğini bizim zihnimizden alan illüzyonlardır.'' Yani gerçeklik dediğimiz şey bizim zihnimiz tarafından üretilen bir seraptır. Bizide içine alan daha büyük bir zihnin bizim zihnimiz içinden akarak bize gösterdiği bir görüntüler dünyasıdır gerçeklik!

Materyalistik ( maddeci) bir bakış açısı içinde insan sadece et ve kemikten oluşmuş katı bir kütledir. Ama atom içine doğru indiğimizde bedeni oluşturan şeyin aslında titreşen enerji alanlarından başka bir şey olmadığı gerçeği ile karşılaşırız. İnsan yoğunlaşmış bir ışık kütlesidir. Yada elektromanyetik bir enerji kalıbıdır denebilir.Tüm maddeler için bu tanımlama yapılabilir. İşte fizik, felsefe ve psikoloji bilimleri tam bu noktada bir araya gelerek kesişerek aynı şeyin farklı görüntüleri olarak ortaya çıkarlar. Zihin, Şuur yada Düşünce dediğimiz şey ile Enerji arasındaki derin birlikteliği kavradığımızda yani Zihin ve Madde'nin aslında aynı temel alanın değişik iki görüntüsü olduğunu idrak ettiğimizde Maharshi'nin demek istediği gerçeği en derin düzlemde anlamış oluruz.

Maharshi nasıl bir evrende yaşadığımızı biliyor!! Sistemin işleyişini biliyor!! Maddenin asliyette ne olduğunu yada ne olmadığını biliyor!! Maharshi gerçek denen şeyin bizim aklımızdan geçen zihinsel resimlere göre çizildiği bir evrende yaşadığımızı biliyor! Maharshi madde denen şeyin sadece zihinlerimiz içinde tutunmaya çalışan bir eğilimin kendisi olarak varolduğunu biliyor! Maharshi dışarıda bir yerlerde kendi zihnimizden ayrı bir evren gerçeğinin olmadığını biliyor.Maharshi iç evren ve dış evren ayrımlarının bir illüzyon olduğunu biliyor.Bu gerçeğin idraki içinde! Maharshi hepimizin devasa bir zihinsel hologram içinde beliren düşünsel imajlardan başka bir şey olmadığımızın idraki içinde! Maharshi kendi zihnimiz içinde yarattığımız bir nesneyi kendi hayalimiz içinde yer alan bir noktadan diğer noktaya haraket ettirmekle gerçekte fiziksel bedenimizi bu holografik uzay zamanın çizgileri içinde düşünce kanalı ile bir noktadan diğerine teleporte etmenin aynı şey olduğunu biliyor ve bu gerçeğin idraki içinde! Maharshi tüm varlığı ile bu bilginin ve bilincin idrakin içine girmiş. Bu idrakle bütünleşmiş! Maharshi kal ( söz) ehlinden hal ehline geçmiş. Sadece bilmekle kalmamış bilgiyi uygulamış.

Zihin bedeni emri altına alabilmelidir. Teleportasyonu yapabilmekteki tüm sır Maharshi'nin ruhsal enerjisinin karekteristiğinde gizlidir.Eğer Maharshi fizik bedeninden astral olarak ayrılıp sizin beden kalıbınız içine girseydi. Sizin bedeninizi rahatlıkla ışınlayabilirdi.

(Demek ki burada fizik bedeni içine alan zihnin aura alanları ile paralel olan titreşen ''ışık beden kalıbı'' önemlidir.Bedene hayatiyetini veren şey bu ışık kalıbıdır. Bu ışık beden kalıbları iç içe sonsuz sayıda boyutsal katmana sahip bir formdadır.Yani insanda astralik ötesi beden formları vardır.Gerektiğinde o boyutsal katmana tekabül eden ara beden formlarını kullanabilir.)

Maharshi fizik bedeninin zihninin bir yansıması olduğunu biliyor. Bedenin, zihnin gölgesi mertebesinde olduğunu biliyor.Fizik beden eğildiğinde onun duvara düşen gölgeside eğilir. Ya da o duvara düşen gölge eğildiğinde fizik bedende eğilir. Zihin eğildiğinde maddede eğilmek zorundadır. İşte Maharshi'nin felsefenin özü bu gerçekte saklı!

''Ten canın aynasıdır, hem can tenin, Lakin olmaz can gözü her kimsenin'' (Mevlana )

Can kavramı burada ruhsal enerjinin kendisini ifade eder. Ten de fizik beden kafesini ifade eder.Kişiyi saran içine alan aura alanı (ışık bedeni) düzeyinde CAN ile TEN birleşir.Can, aura enerjisi ile fizik bedeni içine alır.Düşüncelerin değişen vibrasyonları ışık bedenin titreşimlerini değiştirir, değişen ışık bedenin titreşimleride fizik bedeni oluşturan atom altı enerjinin temel titreşim oktavını manyetik rezonans kanunlarınca değiştirir. Böylece manyetik alanlar vesilesi ile farklı uzay ve zaman noktaları arasında boyutsal bir kayma ile fizik beden teleporte edilebilir (Tayyi -Mekan).

''Bütün kainatın mayası sevgidir. Sevmek idrakten doğar'' Söz içinde nakş olan Hakikat'e de ancak kalp içinde zuhur eden aşk merdiveni ile yükselebilirsiniz. Oraya kalp'ten gidilir.Ancak işin aslını kalp düzeyinde anlayıp idrak ettiğinizde teleportasyonda başarılı olabilirsiniz.

SÖZ'den HAL'e geçişin sırrını Mevlana'nın şu dizelerinde tamamıyla yakalar ve bu sırrı tüm ihtişamı ile okuyarak bu gerçeğin idrakine doğu yükselebiliriz! Ramana Maharshi'nin ifadelerini böylesine bir dinleme misali okuyabilirsek teleportasyonda başarılı olabiliriz.Dinlemek burdaki manası ile gerçeği (hakikati) zihinden görmek demektir.Kulakla dinlemek değil! Can kulağı ile dinlemek sözün manasına erip kelimedeki kayıtlı anlamı (idraki) kavrayıp içselleştirip bir idrak sıçrayışı yapabilmektir.

DİNLE

Çünkü; dinlemek, dokunmaktan, tatmaktan, koklamaktan hatta görmekten daha önemli ve daha önceliklidir. Beş duyun ile elde ettiğin bilgilerin hepsinin doğruluğundan emin olamazsın. Algıladıklarını bilgi düzeyine yükseltebilmen için ayrıca çaba harcamak zorundasın. Bu çabanın en azı ve en verimlisi dinleyerek algıladıkların için olacaktır. Göz’ün kapağı vardır, kapanabilir; görevini yapabilmek için ışığa muhtaçtır. Ayrıca hem yön’le hem de açıyla sınırlıdır. Gözün algılayabileceği varlıklar da sınırlıdır. Sadece somut varlıkları, o da gerekli şartlar mevcutsa görebilirsin. Işık yoksa, karanlıktaysan göremezsin. Ama duyabileceklerinde böyle sınırlar yoktur. Somut varlıklardan soyut varlıklara, bu âlemden, ledûnne, ahirete, melekûta, ilhama, işraka, hisse ve akla dair her türlü hadisenin, vakıanın, mefhum ve mânâ’nın bilgisine, bütün bunların ve en önemlisi ‘kendi’nin gerçeğine ancak dinleyerek ulaşabilirsin. Kur’an-ı Kerim’in ayetleri dinleyenleri muhatab almıştır. Vahye mazhar olanların hepsi “dinleme” hassasına sahip olanlardandır.

Duymak, işitmek yetmez; dinle. Öyle dinle ki, ses ve söz önce bilgi’ye sonra hikmet’e dönüşsün. Koyun kaval dinler gibi değil, ağaç topraktan, yaprak yağmurdan suyu çeker gibi dinle. Kulağın kapağı yok, açman gerekmez; aklını aç, kalbini aç, insafını aç ki dinlemiş olasın. (Mevlana)

Keramet ehillerinin tasavvufu, hiç bir zaman bir felsefe görüşü ya da hayali bir bilgi olmamıştır.
Onların tasavvufu, irfan, hakikat, aşk ve cezbe aleminde olgunlaşmadır.Ancak bu cezbedir ki bir kum
tanesini güzeller güzeli bir inciye dönüştürebilen ilahi hikmeti evliyanın ellerine bahşeder.(Çetin
BAL- 2008)

Tasavvuf öğrenimi içinde hikmet'e, marifet'e, sır'a, hakikat'a dair kitaptan okuyarak bilgi
edinmek mümkündür. Lakin kitaptaki ilim kal(söz)ilmidir. Bilgi sizin zihninizde de kitapta durduğu
gibi duruyorsa siz söze vakıf bir filozof olursunuz.Bu durumda Siz bilgiyi taşırsınız. Ama bilgi
sizi taşısın istiyorsanız sözün içindeki manaya vakıf olmalısınız. O mananın haleti ruhiyesi içine
girmek demek sözün idrakine varmak demektir.Herşeyin ondan geldiği o aklı kül noktasının bilgisine
vakıf olmak sözle mümkünken o noktanın haline vakıf olmak aşk'la mümkündür.

Keramet ehlinin sırrına erişmek o hale talip olanlara sarfettiği kelimelerle değil kelimelerin
sizlerde nasıl bir manevi tesir uyandırdığı ile alakalı olup o tesire mazhar olabilmekle ilgili bir
husustur.(Çetin BAL)

Keramet ehlinin sohbetlerine katılan 10 kişide mürşidin sohbetine ve mürşidin manevi enerjisine
mazhar olurlar.Mürşit müritlerin gözleri önünde yerden bir metre kadar havaya yükselir.Ve nasıl
yaptığını izah eder.Ama müritlerden sadece üçü mürşitin bu haleti ruhiyesini yakalayıp havaya
yükselmeyi başarırlar.Mesele şu ki sohbeti kim nasıl dinledi nasıl anladı, kim nasıl bir idrake
ulaştı. Sohbete katılan kaç kişi kendi sınırlı gerçeğini terkederek varlığını tüm benliğini
mürşidin gerçekliğine açabildi onu alıp varlığına katabildi? İşte mesele burda! İşte söz ehlinden
hal ehline geçebilmenin sırrı burda! Anlayabilene çok sır var burda! Anlamayana hiç bir sır yok!

Yunus'un Şiirlerinden dem vurmakla yunus olunsaydı, Mevlana'nın veciz sözlerini ezbere bilmekle
Mevla'ya varılsaydı bugün sokaklar evliyadan geçilmezdi. (Çetin BAL- 2008 )

Hikmet yazılanı okunduğu gibi anlamaktan ibaret olsaydı, keramet okumaktan gayrısı olmasa idi
ortalık mevlana'lar dan, İsa'lardan, Musa'lardan, Şems'lerden geçilmez olurdu.(Çetin BAL - 2008)

Herkes gözleri ile okuyarak kulakları ile duyarak söz ehli bir filozof olabilir.Söze vakıf
olabilir. Ama herkes sözlerin işaret ettiği hale vakıf olamaz! (Çetin BAL)

Mevlanam derki siz karşıdaki kişinin sizi anladığı kadarsınızdır. Ama o mevlanamın o haline yol
uğradığınızda sözün bu kadarla bitmediğinide anlarsınız. ve söylenmeyen sözler sizden
dökülüverir...

''Ne söylerseniz söyleyin ne derseniz diyin siz karşıdakinin sizi anladığı kadar olmakla birlikte
daha içeride siz idrak ettiğiniz sözün kendisi kadarsınızdır.'''

Söz ehli filozof ten gözünün ona gösterdiği kadarı ile mütalaa ederken dünyayı, sufi, kalb gözü ile
görüp can kulağı ile dünyayı dinler.Filozof aklınca ararken gerçeği, sufi aynı gerçeği gönlünce
arar! (Çetin BAL)

Herkes yerden havalanıp kaf dağının ötesine varan kuşların hikayesini tasvir edebilir. Ama herkes o
kuşlar gibi kanatlanıp uçarak keşf ehline katılacak istidata sahip olamaz.( Çetin BAL)

Bu evrensel gücün sizden akarak (sizin zihin aynanızdan yansıyarak) çevreye tesir etmesini engelleyen şey temelde tek bir kavram altında özetlenecek olursa bu kavram EGO dediğiniz şeydir.

Kıskançlık, nefret, haset, kin, böbürlenmek, öfke, korkular, ... vb. gibi tüm negatif düşünsel aktiviteler gönül aynasını temsil eden içsel safiyetinizi kirletir ve bu aynayı karartırlar.Zihniniz matlaşmış bir kristal halini alır. Yaşam enerjiniz tükenir, auranızın ışığı zayıflar kararır. Tanrısal enerjinin ışığına karşı kapalı bir bilinç haline gelirsiniz.

Ama varlığınıza dolan sevgi, anlayış, tevazu, şefkat, tüm iyi niyet duyguları sizi olmadığı kadar genişletir, büyütür ve gönül aynanızı saflaştırır.Zihniniz şeffaflaşır, saflaşmış temiz bir kristal halini alır.Tanrısal enerjinin ışığı sizin varlığınız içinden akarak sizi yaşamla doldurur. Yaşam enerjiniz ileri düzeylerde ölüleri bile diriltecek bioenerjik bir noktaya doğru yükselir. Yaşam enerjisi sizden taşarak çevrenize ışıklarını genişleyen halkalar şeklinde yayar. Yaşadığınız mekan evrensel bilincin yaşam ve zindelik veren huzur veren enerjisi ile dolar. Bu evrensel ilahi iradi nur ve enerji ile dolup şarj olduğunuzda o enerjiye kanal olduğunuzda sanki evrensel elektrikle şarj olmuş bir pile benzersiniz.Sahip olduğunuz elektriği ( enerjiyi) istediğiniz bir amaç doğrultusunda kullanabilme imkanına sahip olursunuz.İster hasta olanlara bioenerji olarak şifa enerjisi verirsiniz isterse o enerjiyi teleportasyon gerçekleştirmek için uzay ve zamanı bükmekte kullanabilirsiniz.

''Zamanın, mekanın ve onun içindeki maddenin üstündeki bir boyuta ancak aşk merdiveni ile çıkabilirsiniz. Merdivenin ilk basamağına adım atabilmek ve yükselişe geçmek için kalbten içeri girmelisiniz.'' Çetin BAL - Denizli -2008

''Allah aşkına meyletmemiş bir gönül kerameti kendine çekemez. Keramet demir tozu ise o hali kendine çeken mıknatısta allah aşkıdır.'' (Çetin BAL)

Çetin BAL: Bilgiden ve öğrenmekten amaç insanın kendisini bilmesi ve anlamasıdır.Ama bu hayali bir bilgi mütalaası olmamalıdır. Bilmek, Olmak yada SÖZ EHLİ'nden HAL EHLİ'ne geçmek denen iki ayrı düzlem vardır. Sadece felsefik entellektüel bilgi düzleminde kalmak bilginin eyleme konmamasıdır. O konumda alim olursunuz. Bilginin içinde değilsinizdir dış itibarı ile kendi gerçeğinizin ( hakikatin) bilgisine vakıf olmuşsunuzdur sadece. İnsana dair tüm bilgilerin keşfinde anlaşılıp kavranmasında ve gönlün bu sonsuz bilgi ile dolmasında ve kana kana hakikatin bilgisinin içilmesindeki amaç hakikatin kendisine katılmaktır. Tüm alimler sahip oldukları bilgiler ile dağ taş akarak ses yapan akarsulara benzerler. Eğer bu akarsu hakikat denizine varıp karışmazsa asla susmaz! Varlığın birliğine dair olan kanaate ulaşamaz! Ve herşeyin bir NOKTA olduğu o ilim denizine o aşk deryasına varıp ilmini tek bir noktanın sonsuzluğu içinde idrak edecek anlayıştan mahrum kalır. Dolayısı ile hakikate dair sözlerden öteye geçemez o alim! Biz bugün varız yarın yokuz. Bilin'ki mevlalardan öte mevlalar var. Anlamakta, kavramakta, bilmekte bir son yok! Gün gelir bu demlerde başkaları konuşur elbet. Ama her hakikat eri kendi aklının gönlünün kabı kadar konuşur, şiir yazar, söz söyler. Karşıdakide ancak kendi aklının kabı kadarlık bir anlayışa haiz olabilir.O kadarını alabilir. Burda bu sözleri okuyan hakikat yolcuları için önemli bir hususun altını çizmeden geçemeyeceğim. Gönül, bilgi ve tefekkür deryası içinde demlenirken bilgi sizin varlığınıza katılmalı yani size dönüşmeli yada siz o bilgiye dönüşmelisiniz.Bilgi sizin tarafınızdan sindirilip, varlığınıza katılıp bir idrak alevine dönüştürülmeli. Bu idrak sizi saran auranızda görülür bir hal alır.

Neticede bilgi sizi öyle bir noktaya götürmeli ki fizik bedeniniz dediğiniz maddi kalıbın kendi düşüncelerinizin bir yansıması olduğunu anlamalısınız.Bu idrakte derinleştikçe kendi fizik bedeniniz dahil sizi içine aldığını düşündüğünüz tüm madde evreninin sizin gönül aynanızdan yine size yansıyan bir görüntüler dünyasından ibaret olduğunu idrak edersiniz.Öyleyse gönülden geçen her düşüncenin maddeler üstünde derin bir tesire sahip olduğu bir idrak demine geçtiğinizde bu hal, bilginin, aklın , zihnin, gönlün, idrakin tüm arayışlardaki nihai noktaya vararak artık o NOKTA olmanın deneyimi içinde tüm arayışını sonlandırmasıdır. Bu bilginin anlayışın ve halin daha ötesine geçmek için en başa dönmelisiniz. Nokta aslında başlangıcı ve sonu aynı andalık içinde kendinde taşıyan açılan ve kapanan bir sır olarak kendini tamamlamış olur. Sözler ancak bu gerçeği buraya kadar ifade edebilirler. Keza Hz. Ali'nin Allah'ın varlığına dair yaptığı izahat bile sözlerin bu gerçeği tarif edebilmek için daha da ötesinde geçit veremeyeceği bir anlamsal derinlik içerir.Hz Ali'nin dediği gibi ''Akıl tamam olunca söz noksanlaşır.'' 'Hz.Ali'nin Tanrı Tanımı' konulu Yaşar Uçar' ın bir makalesinden kısa bir alıntı ile bu izaha yer verelim.

[ Hz. Ali’nin Tanrı tanımı şöyle: “O öyle bir mabuttur ki, derin düşünceler onu idrak edemez, anlayış derinliklerine dalış zatının özüne varamaz. O’na bir sınır yoktur ki sıfatını sınırlayabilsin, bir nitelik yaratılmamıştır ki zatına layık olsun. Yoktur O’na sayılı bir an, yoktur O’nun için ertelenmiş bir zaman. O’nu nitelemeye kalkışan bir başkasına eşitlemiş sayılır, eşitleyen ikiliğe düşmüş olur, ikiliğe düşen parçalamış olur, parçalayan O’nu tanımamış olur. O’na işaret eden, O’nu sınırlar, sınırlayan sayıya döker. Nerde diyen, O’nu bir yerde sanır, bir yerde diyense başka yeri Onsuz sanır. Vardır yaratılmaksızın, mevcuttur yokluktan var olmaksızın. HER ŞEYLE BİLEDİR, BERABER DEĞİL . HER ŞEYDEN GAYRIDIR, AYRI DEĞİL . Görendir görülen yokken. Birdir, bir varlığa muhtaç olmaksızın…”

Tanımın olağanüstülüğü büyük harflerle yazdığımız cümlede gizli, yani “Her şeyle biledir, beraber değil. Her şeyden gayrıdır, ayrı değil” cümlesinde. Tarifin tüm ruhu bu cümlede toplanmış gibi, diğerleri yargıyı pekiştirmek için kullanılan cilaya benziyor! İlk bakışta, Hz. Ali’nin laf cambazlığı yaptığı, öylesine bir tekerleme söylediği izlenimine kapılıyor insan. Ama değil, biraz derin düşününce ilahi bir zekanın karşısında şapka çıkarmak zorunda kalıyorsunuz. Tanrının her şeyle beraber olması, ama birlikte olmaması; her şeyden gayrı olması, ama ayrı olmaması ne anlama gelir? Bu ne biçim iştir ki, bir şey her şeyle hem beraber olacak, hem olmayacak. Bir şey her şeyden hem gayrı olacak, hem de ayrı olmayacak, bu mümkün mü? Tam paradoks!

Oysa sınırlı kelimeler kullanarak sınırsız olanı tanımlamanın tek yolu bu. Paradoksun gizemli yapısını kullanıp Tanrının ne olmadığını söyleyerek ne olduğunu açıklamanın tek yolu, çünkü hiçbir kelime Tanrının ne olduğunu açıklayamaz. Hz. Ali, Tanrı her şeyle beraber değildir, her şeyden gayrıdır diyerek onun ne olmadığını açıklamakla kalmıyor, aynı zamanda onu yaratılmış hiçbir şeye denk sayamayacağımızı da dile getirmiş oluyor. Kısaca, tarifin tenzih (reddetme) bölümü Tanrıyı yaratılmış her şeyden soyutluyor. Sonra tarifin teşbih (benzetme) kısmına geçip, aslında Tanrı her şeyle birliktedir, onlardan ayrı değildir diyerek tenzih - teşbih döngüsü tamamlanıyor. Yani, yaratılmış hiçbir şey “Ben Tanrıyım” diyemez, çünkü Tanrı yarattıklarından münezzehtir, ama O’nun cevherinden yaratıldığı için her şey Tanrıdan bir parçadır, bu yüzden Tanrı parçalarından ayrı olamaz demeye getiriyor. Kısaca, Tanrı önce yarattığı her şeyden soyutlanıyor, sonra yarattıklarıyla tekrar birleştiriliyor. Böylece hem Tanrının “Zat” mertebesi korunmuş, hem de yaratıklarıyla bağı koparılmamış oluyor. Bir anlamda, önce Tanrıyı her tür kavramdan soyutlayarak yokluk’a ulaşılıyor, ardından benzetme yoluyla varlıkla ilişkisi tekrar kuruluyor.

Bu ilahi tarifin başardığı tek şey Tanrıyı tanımlamak değil elbette, Hz. Ali çok daha fazlasını yapıyor. Her yaratılmışın Tanrısal cevher taşıdığını söyleyerek insanın da Tanrı parçası olduğunu, dolayısıyla “Ben Tanrı’yım” diyebileceğini ima ediyor! Tasavvufi ekollerin hemen hepsinin şecerelerini Hz. Ali’ye dayandırmaları boşuna değil, çünkü “ilim şehrinin kapısı” onlara “Enel Hak” deme ayrıcalığını bahşediyor! Tanrının her şeyle birlikte olmasının, onlardan ayrı olmamasının bir anlamı da bu! Şah-ı Merdan’ın tarifinden yola çıkarak var olan her şey “Ben Tanrıyım” diyebilir, çünkü Tanrının cevherinden yaratılmıştır. Ama hiçbir varlık “Sen Tanrısın” diyemez, çünkü Tanrıya ortak koşmuş, put yaratmış olur, dahası kendi Tanrılığını inkar etmiş, ilahlık payesini bir başkasına devretmiş olur. İşte bu yüzden, İslami düşüncenin omurgasını oluşturan tasavvufi ekoller Hz. Ali’ye ne kadar teşekkür etseler, ne kadar bağlılık duysalar azdır. Eğer Veliler Şahı insanın Tanrısallığına vurgu yapmasaydı, İslam çoktan katı dogmalar yığını haline gelirdi.]

Çetin BAL: Kısaca Tasavvuf Nedir?

[ Temelinde insan sevgisi bulunan her dine , mezhebe ser inanca saygı duyan ve hoşgörü ile bakan, dil, din, ırk, renk , farkı gözetmeyen eline diline sahip olma ilkelerini şart koşan, gelmek isteyen, inançlı insanları çatısı altına alarak manevi susuzluklarını gideren, insanları kendi içlerine dönerek kendi gerçeklerini keşfetmelerini sağlayan, şeriatın (dinsel tutuculuğun) bağnaz kurallarına bağlı olmayan, ve dinleri daha geniş açılı bir şekilde sembolik anlamlarının dışında yorumlayan, aslı doğruluk, kemali dostluk, cevheri, merhamet, görüşü eşitlik, hazinesi bilgi, meyvası sevgi hamuru ile yoğrulmuş, insanı Kamil ve erdemli insan yaratmayı ön gören, korkuyu aşıp sevgi ile tanrıya yönelen, Enel-Hak ile insanın özünde tanrıyı gören, yaradan ile yaradılan ikiliğinden Varlık Birliğine varan, edep ve ahlaklığı yaşamın temeline oturtan, insanı yücelten, hamurunda hem ilahiliğin hemde irfaniliğin mayası bulunan; kişinin ahlaklı ve karakterli yaşam ilkelerini belirleyen, dini biçim ve şekil olarak değil, gerçek anlamıyla algılayan, dini bağımsız bir irade gücü ve batını özelliği ile evrimleştiren akıl ve şuurlu iman bütünlüğünde birleştiren bir bilgi felsefesi yada evrensel bir öğretidir. İnsana ait evrensel bir bilgi felsefesini yaşama uyarlama sanatıdır tasavvuf!

Bu öğretinin dünya üstündeki kökenlerinin Tibet, Hindistan ve ordan da kadim MU ve Atlantis uygarlıklarına kadar uzandığı söylensede bu Evrensel Bilgi Felsefesi'nin karanlık uzay boşluğunu dolduran sayısız ışıklı uygarlığın kabül ettiği bir öğreti sistemi olduğunu söylemeliyim.Hz. İsa ve Buda'nın öğretileride aynı kadim kaynaktan beslenmektedir.Her ne kadarda bilginin kökenlerini bir takım kaynaklara atfetsekte bu durum Buda yada İsa'nın orijinal olmadığı anlamına gelmez.Yada bu gerçek bizim burda kullandığımız sözlerin orijinal olmadığı anlamına gelmez! Bir kitabın sayfaları arasından alıp okuyup yada birilerinden duyup burda bunları yazıyor değiliz. Hepimizi aynı sonsuzluk fanusu içinde bir araya getiren enerji denizinden beslensekte her gönül ehlinden çıkan söz kendi aklının derinliğincedir. Sonuç itibarı ile insanın kendi özü sonsuz bilginin pınarıdır.Tüm kaynaklar sonuçta tek bir ana kaynağa bağlanırlar. Bu ana bilgi kaynağı EVRENSEL BİLİNÇ'in kendisidir! ]

Hz. Ali'nin "Görmediğim Allah'a inanmam" sözü hakkında

Hz. Ali ve diğer İslam büyüklerinden sadır olan bu tür sözler, İmanda ayne'l-yakîn ve hakka'l-yakîn mertebelerini ve ihsan kıvamını göstermektedir: "Allah'ı görürmüşçesine kulluk." Bir bakıma "vahdet-i şühû»d" da diyebileceğimiz bu makam, Allah'a îmanın şühû»da dönüştüğü makamdır. Burada görmekten kasdedilen illa basar gözüyle Allah'ın zatını görmek değildir. Bu görme basiretle Allah'ın kudretini, yüceliğini ve bir oluşunu, sıfat ve isimlerinin tecellîlerini görmektir. Sıfattan mevsû»fa geçip Hakk'ı idrak etmektir.

''Ben konuşan Kur’anım.'' ( Hz Ali )

Hz. Ali buyurdu: "Kişi dili altında saklıdır. Konuşturunuz, kıymetinden neler kaybettiğini anlarsınız."

"Cahil, bilmediğini sormaktan utanmasın. Âlim, içinden çıkamayacağı bir meselede en iyisini Allah'u Teâlâ bilir' demekten sakınmasın."

"Kalpler, kaplara benzer. Hayırlı olanı, hayırla dolu olanıdır."

Cahil ile sakın latife etme. Dili zehirli olduğundan gönlünü yaralar.

Cömertlik, istemeden önce vermektir; istendikten sonra vermek utançtandır ve kötüdür.

Çok akıllı insanlar başkalarının hatalarından öğrenirler ve hata yapmazlar; akıllı insanlar hata yapar ve ders çıkararak bir daha yapmazlar; ahmak insanlar da sürekli hata yapar, gene de ders çıkarmazlar.

İyi ve Güzel ahlâk sahibi olan bir Kimse, dostunun değil, Düşmanının Bile hatırını kırmak istemez. Bundan insanın dostuyla nasıl geçinmesi lâzım geleceği anlaşılır Hz.Ali(r.a)

Ayıp işler yapanlar, başka kimselerin ayıp ve kusurlarını sağa sola anlatmayı, yaymayı çok isterler ve severler. Böylece kendi ayıplarının gerekçelerini genişleterek. kusurlarının gizleneceğini sanırlar.!!!!

“Bilmediğini bilmeyen katmerli cahildir ondan kaçınız. Bilmediğinin farkında olan öğrenmeye isteklidir, ona yardımcı olunuz. Bildiğinin farkında olmayan uykudadır, onu uyandırınız.”

Dil aklın tercümanıdır.
Dilini küfre alıştırma. Tatlı dilli ol. Yoksa önüne gelene havlayan köpeklere dönersin.
Dilsiz ol, yalancı olma.
Edep, aklın suretidir.
Dindarlığın en üstünü, dindarlığı gizlemektir.
Doğruluk, hakkın dilidir.
Dostlukta aşırı gitme, kimbilir belki o dostun bir gün düşmanın olur, düşmanlıkta da aşırı gitme, kimbilir belki o düşmanın bir gün dostun olur.
Dünyanın en değerli hazinesi öğüttür, ama ondan ucuzu da yoktur.
En ahmak insan, kendini herkesten akıllı sanandır.
En akıllı insan, öğütleri dinlemekten vazgeçmeyen insandır.
En büyük zenginlik akıl, en şiddetli yoksulluk ahmaklıktır.
En güzel ahlak tevazu, yumuşaklık ve tatlı dilde bulunur.
Halk için en büyük felaket, düşünce ve bilim adamlarının düşük ahlaklı kimseler oluşudur.

Hiç kimsenin hatasını yüzüne vurmayınız. O hatayı işleyene hatasını, başka birini misal göstererek anlatınız.

Hayrı yapan, hayırdan da hayırlıdır; şer isteyense şerden de kötüdür.
İki şey vardır ki sonu bulunmaz; ilim, akıl.
İnsanın değeri, önem verdiği şeye göredir.

Soruya verilen cevap çoğalınca doğru gizli kalır.
Utancın üstünü, insanın kendinden utanmasıdır.
Üstünlük taslamak ayıpların en kötüsüdür.

Düşmanda olsa akıllı olan kadir kıymet bilir. Doğruyu yanlışı tartar, ayırır. Ama cahil dostuna dünyaları versende önünde paspas olsanda ne kadir bilir ne kıymet. (Çetin BAL)

Akılsız dostunuzun kadir kıymet bilmez sözleriyle kalbinize tesir eden dil yarası düşmanınızdan alacağınız kılıç darbesinden daha çok acıtır yüreğinizi. ( Çetin BAL)

İnsanın giyinebileceği en güzel elbise terbiyedir. Takabileceği en güzel süs edebtir! Eğer haya ve edeb elbisesine sahip olamazsanız utancınızdan Allahın huzuruna çıkamazsınız! Edebten nasibinizi almamışsanız Allahın sevgisine mazhar olmanızda zordur. (Çetin BAL)

Dilden çıkan güzel sözler kalbin güzellikle dolu olmasındandır. (Çetin BAL)
Kalpte ne varsa dilde de o vardır. (Çetin BAL )
Dil kalbin aynasıdır. (Çetin BAL)

İyi ve kötü insana aynı değeri vermek doğru değildir, bu suretle birincisini iyilikten soğutur, ikincisini kötülük yolunda cesaretlendirirsin.

"İnandığınız gibi yaşamazsanız, yaşadığınız gibi inanmaya başlarsınız."

Bin kapıdan yüz bin kaleden içeri girebilirsin de küçücük bir gönülden içeri giremezsin.

Dünyaya Gelişi, Lakabı ve Künyeleri
Hz.Ali Oniki İmâmın ilkidir, aynı zamanda Hz.Muhammed in dâmâdı ve amcasının oğludur.

Hz.Ali Hicret ten 23 yıl önce (Milâdi 598) Recep ayının 13. gününde Mekke de, Kâ be-i Muazzama nın içinde dünyaya gelmişlerdir ve Kâ be nin içinde doğan tek kişidir. Baba ve anne tarafından Hâşimi soyundan gelmiştir.

Hz.Peygamber, Hz.Ali nin doğumunu duyunca amcası Hz.Ebû Tâlib in evine geldi. Hz.Ali yi kucağına aldı, dilini ağzına verip emzirdi. Adını sordu, Fâtıma; Esed koymak istiyorum deyince Hz.Muhammed; Hayır buyurdu. Onun adı Ali dir dedi ve adını Ali koydular.

Künyeleri ise Ebü l Hasan ve Ebû Türâb dır. Hz.Muhammed kendilerine, toprağın babası anlamına gelen Ebû Türâb künyesini vermişlerdi. Bu yüzden, bu künyeyi çok severlerdi.

İlk İman Eden Hz.Ali
Hz.Muhammed'e ilk vahiy geldikten sonra; erkeklerden İslâmlığını ilk izhâr eden Hz.Ali dir ve ondan sonra kadınlardan da ilk olarak eşi Hz.Hatice tül Kübrâ, İslâmiyet i kabul etmişlerdir.

Hz.Ali, bütün ömrü boyunca Hz.Muhammed in en yakınlarından ve yardımcılarından biri olmuş, bütün savaşlarda Hz.Peygamber in yanında savaşmış, bu savaşlarda çok büyük yararlıklar ve kahramanlıklar göstermiş, canını Hz.Peygamber in uğruna vermekten hiçbir zaman kaçınmamıştır.

Hicret Gecesi
Hz.Muhammed hicret edeceği o gece, Hz.Ali yi çağırdı ve Bu gece Rabbimin emriyle Mekke den göç edeceğim ve Sevr mağarasında gizleneceğim; sende benim yatağıma yatacaksın, ne dersin? buyurmuşlardı. Hz.Ali bu haberi canına minnet bilmiş, şükür secdesine kapanarak kabul etmiştir.

İnsanlardan öylesi de vardır ki Allah rızâsına nâil olmak için canını satar ve Allah, kullarını pek esirgeyendir. meâlindeki 207. âyet-i kerîmesi nâzil olmuştur.

Hz.Muhammed ile Kardeş Olmaları
Hz.Peygamber, Medine-i Münevvere ye Hicret lerinden sonra; Ansar (Yardım edenler) denilen Medineli Müslümanlarla, Muhacirun (Göçmenler) diye anılan ve Mekke den göç eden Müslümanları, birbirleriyle daha da kaynaştırmak için kardeş ettiler. Kardeşlik töreni bitince, tek kalan yalnız Hz.Peygamber ile Hz.Ali idiler.

Hz.Ali:
Yâ Resûlullah! Ashâbını birbirine kardeş ettin; beni ise yalnız bıraktın dedi.
Hz.Resûl:

Yâ Ali! Sen; Mûsâ ya Hârun ne menziledeyse, bana o menziledesin. Ancak benden sonra Peygamber yok, sen dünyada da benim kardeşimsin, âhirette de buyurmuşlardır.

Bedir Savaşında Hz.Ali
Medine ye Hicret in 2. yılında, Ramazan ayında vuku bulan ve Ebû Cehil ile diğer müşriklerin önde gelenlerinin ölümleriyle sonuçlanan Bedir savaşında, Hz.Ali 25 yaşlarında idi ve İslâmiyet i koruyanların başındaydı.

Bu savaşta vadideki su kuyuları, daha önce gelen müşrikler tarafından zapt edilmişti. Ashâb da geceleyin susuzluk baş gösterince Hz.Peygamber; Bize kim su getirir buyurdular.

Hz.Ali, eline bir kırba alıp hayli uzakta olan su dolu kuyuya vardılar; suyla doldurup sahâbeye ulaştırdılar. Böylece Hz.Ali, Bedir savaşında Kevser sâkiliğinin bir örneğini göstermiş oldu.

Hz. Fatıma ile Evlenmesi
Hicret in 2. yılının son ayı olan Zilhicce de Hz.Muhammed, sevgili tek kızı Hz.Fâtıma tüz Zehrâ yı, Hz.Ali ye vererek onu kendisine dâmâd etmiştir.

Hz.Ali nin, Hz.Fâtıma ile olan evliliklerinden; Hz.İmâm Hasan, Hz.İmâm Hüseyin ve doğmadan düşen, adı Hz.Peygamber tarafından konulan Muhsin ile Zeyneb ve Ümmü Gülsüm dünyaya gelmişlerdir.

Hz.Peygamber in nesl-i pâk olan soyları Ehl-i Beyt i , Hz.İmâm Hasan ve Hz.İmâm Hüseyin den devam etmiştir.

Uhud Savaşında Hz.Ali
Uhud savaşında, müşriklerden sancağı her kim eline aldı ise o kişiler, Hz.Ali tarafından birer birer katledildiler.

Tarih kitaplarında ve Kur ân âyetlerinde tafsilâtıyla bildirildiği gibi Uhud savaşında müşrikler bozguna uğrayınca; Hz.Peygamber in bu savaşta, Abdullah bin Zübeyr in kumandası altına verilen ve bir gediği korumaya memur edilip;

Her hâlde, yerlerinden ayrılmamaları emredilen okçuların bozgunu görünce, gânimet hırsına düşmeleri ve yerlerinden ayrılmaları yüzünden, çetin bir bozguna uğrayan İslâm ordusu, Halid bin Velid in bu gedikten hücumuyla bozulup dağıldı.

Abdullah şehit düştü. Hz.Peygamber in yanlarında, Hz.Ali ile bir kaç kişi kaldı. Ancak Hz.Ali, Hz.Muhammed e saldıranlarla savaşmadaydı; o gün on altı yara almışlardı. Sonra, ashâbın tekrar Hz.Peygamber in yanında toplanmaları, Hz.Ali nin sebâtı sayesinde olmuştur.

Bu savaşta Hz.Ali müşriklerle savaşırken ve Hz.Peygamber i korurken elindeki kılıcı kırılmış, bunun üzerine Hz.Muhammed kendi kılıcı olan elindeki meşhur Zülfekâr adlı kılıcı vermişlerdir. O gün Hz.Muhammed, Hz.Ali için şu meşhur hadîsi buyurmuşlardır:

Lâ fetâ illâ Ali, Lâ seyfe illâ Zülfikâr
Anlamı: Ali den kahraman yiğit yoktur, Zülfikâr dan üstün kılıç yoktur.

Hicret in 8. yılı, Ramazan ayında Mekke-i Mükerreme fethedildi. Hz.Muhammed, Ka be-i Muazzama nın çevresindeki putları kırdılar; içerisine girip oradaki putları da yerlerinden sökerek dışarıya attılar.

Yüksekteki putların kırılması için Hz.Muhammed, Hz.Ali ye Yâ Ali! Omuzlarıma bas çık, şunları indir, kır diye buyurdular. Hz.Ali, Hz.Muhammed in omuzlarına basıp putları indirdi. O vakitteki hallerini anlatırken;

Hz. Ali, milâdi takvime göre 21 mart 598'de doğmuştur. 24. 01. 661 tarihinde ise, İbn Mülcem adlı hain tarafından zehirli bir kılıçla şehit edilmiştir.

Hz. Ali, İslam Peygamberi Hz. Muhammed'in amcasının oğludur. Hz. peygamberin yanında, onun eğitimi ile büyümüştür. ilk İslamiyet’i kabul eden kişidir. Ayrıca Hz. Peygamberin damadıdır da, dolayısıyla Peygamber soyunun sürdürücüsüdür.

Hz. Ali, Müslümanlığı ilk kabul eden kişi olarak son nefesine kadar da İslamiyet için çalışmıştır. Savaş meydanın da hiç yenilmemiştir. Bilgelikte, yiğitlikte, cesurlukta, fedakarlıkta üstüne insan yoktur. Hz. Ali, sadece yaşadığı süre içerisin de değil, onu takip eden yüzyıllarda da zalimin korkusu, mazlumun dostu olmayı sürdürmüştür. Hz. Ali'ye kinli haydutlar ve İslam düşmanı putperestler, Hz. Ali'ye yapamadıklarını evlatlarına yapmaya çalıştılar. O zamanın Ebu süfyan'ları, sonra Muaviye, Mervan, Yezit olarak Hz. Ali'nin soyunu kurutmak istediler. Nitekim Hz. Ali'de dahil her On İki İmam da şehit edilmiştir. Hiç birisi vadesiyle hakka yürümemiştir. Hz. Ali'ye ve soyuna yapılan haksızlıklar, katliamlar dolayısıyla Hz. Peygambere yapılıyordu. Cahilliye döneminde Arap toplumunun başına bela olan putperest köleci bezirganlar, görünürde Müslüman olup öz olarak bezirganlığı sürdüren bu kişiler, Hz. Peygamber döneminde yapamadıklarının adeta acısını çıkartıyordu. Ebubekir'le başlayan süreç Yezit'e kadar uzanıyor, oradan da Yavuz Selim'e kadar gidiyordu. Bu süreçten günümüze kadar sayısız acılar yaşandı. insanlık tarihinde görülmedik vahşi katliamlar yapıldı. Bu sürece dair anlatılacak çok şey var ve bunlar dün olmuş gibi güncelliğini koruyor. Çünkü günümüzde de bu misyon en inceltilmiş haliyle sürüyor. Bu misyon kirli, ikiyüzlü bir misyondur. Hz. Muhammed'in torunlarını katletmek ve ondan sonra da ona salavat etmek ikiyüzlülük değil de nedir? Maalesef İslam tarihinde bunlar yaşandı ve günümüze dek etki bırakacak kadar güçlü yaşandı. Hz. Ali'yi tanımaya devam ediyoruz. İslamiyet, başta Hz. Ali'nin soylu mücadelesi olmak üzere gelişmeye devam ediyordu. Bu gelişme beraberinde bir çok sorunu da getiriyordu. Bu sorunların başında da eski putperest bezirganların Müslümanlığı kabul etmesiydi. Bunlar İslamiyet'i özümsedikleri için Müslüman olmuyordular. Bunların tek gayesi gelişen İslamiyet’in kazandığı değerlerin üzerine konmaktı.

Nitekim daha Hz. Peygamber hakka yürümeden, bu bezirganlar fitne fesada başlamışlardı. Hz. Peygamberin hakka yürümesinden sonra ise saldırılarını alenileştirip sıklaştırmaya başladılar. Bu saldırıların hedefi Hz. Ali'ydi, dolayısıyla Hz. Peygamberdi.

İslamiyet gelişen ve güçlenen bir din olarak kendi kurumlarını da yaratıyordu. Bu kurumların en önemlisi de halifeliktir. Halife olan kişi İslam toplumunu dini ve siyasi olarak yönetmekle görevli olan kişidir. Bu anlamda halifelik önemlidir. Hz. Peygamberin kendisinden sonra halifenin kim olması gerektiği konusunda hadisleri vardır. Hz. Peygamber bir çok sohbetinde kendisinden sonra Hz. Ali'yi halife olarak tanıtmıştır. Ve o zaman herkes bu halifeliği onaylamıştır. Ne var ki Hz. Peygamberin vefatından kısa bir süre sonra, -ki bu süre daha Hz. Peygamber defin edilmeden öncedir- eski putperest bezirganlar kendi halifelerini seçmişlerdi. Hz. Ali, Hz. Peygamberin defin işleriyle uğraşırken onlar kendi halifelerini seçiyorlardı. Hz. Ali, sadece bir yönüyle değil, bütün özellikleriyle halifeliği hak eden kişidir. Bu özellikleri; ilk Müslüman olan kişidir, bütün ömrü İslamiyet için çalışmakla geçmiştir, bilgelikte, cesurlukta, fedakârlıkta üstüne yoktur. Ayrıca Hz. Peygamberin soyunu sürdürendir. Ali (a.s) ilim ve bilgi açısından Peygamberin ashabı arasında en üstünüdür. İlmi açıklamalarıyla özgür kanıtlama ve burhan tarzını ortaya koyduğu gibi, ilahi öğretilerde ve felsefi bahislerde de bulundu. Kur'an'ın lafzını korumak için Arapça dilbilgisi kurallarını icat ettiği gibi Kur'an'ın batınında da konuştu. Hitabet etmekte en becerikli, Araplar içinde (birinci bölümde geçti) secaatte dillere destan idi. Allah’ın Aslanı, Evliyalar Şahı gibi birçok isimle anılmıştır. Yaşamı ve savaşları birçok edebi esere konu olmuştur. Güçlü bir hitabet yeteneğine de sahip olan Hz. Ali’nin siyasal, dinsel konuşma, mektup ve özdeyişleri Nehcü’l-Belaga adlı kitapta toplanmıştır.

Hz. Ali, Muhammed’e en yakın kişiydi, O’nun sırdaşıydı ve O’nun tarafından kendisinden sonra yerine geçeceği işaret edilen kişiydi. Derin bilgisi nedeniyle Ali “Konuşan Kuran” diye de adlandırılmaktadır. İslam dünyasındaki tarikatların çoğunluğu Hz. Ali’ye dayanmaktadır. Bu tarikatların silsileleri Hz. Ali ile başlatılır. Halifelik sorunu ile tohumları atılan ve Kerbela Olayı sonrasında gittikçe yayılan Sünni Şii ayrımı (Şia) Ali yanlısı olarak onun adına dayandırıldı. Daha sonra Anadolu Aleviliğinin de temel şahsiyeti oldu.

Peygamberin zamanında ve ondan sonra yaptığı savaşlarda hiçbir zaman paniğe kapılmadı. Defalarca çeşitli olaylar örneğin Uhud, Huneyn, Hayber ve Hendek gibi savaşlarda Peygamberin ashabı ve ordusu panige kapılıp titrediler, bazıları da firar ettiler. Fakat Ali (a.s) bunların hiç birinde düşmana sırt çevirmedi. Savaşta ün kazanan yiğitlerle savaştığında hiçbiri kurtulamadı. Bu güce sahip olduğu halde güçsüzlerle savaşmadı. Firar edeni takip etmedi, gece saldırı yapmazdı ve suyu düşmana kesmezdi.

Bütün bunlara ek olarak Hz. Peygamberin hadisleri var. Örneklersek: "Ben ilmin şehriyim, Ali onun kapısıdır. Ali'yi sevmeyen beni de sevmiyordur. Bir kimse Ali'ye saygısızlık etti mi ban saygısızlık etmiştir." Bunlara benzer onlarca örnek. Bütün bunlar dünya insanlığının kabul ettiği genel gerçeklerdir. Bu gerçekleri günümüzün Sünni din bilginleri de kabul etmektedir. Ne yazık çıkarları el vermediği için iki yüzlülük yapmaktalar.

Bütün bunların herkesin kabul ettiği genel doğrular olduğunu söylemeliyiz.İslamın şekilci ve ritüellerle dolu yanını bırakıp kabuktan içeri girdiğimizde islamın özünü teşkil eden islam tasavvufu ve insanı ele alış biçimi içinde islamı anlamak ve gerçek islamı kavramak mümkündür.

Tabi bu tarihsel olayların çoğu ve günümüze yansıyan siyasal islamın anlayışı ve islamın kendi içindeki değişik mezheplerin siyasal tartışmaları bizim ele almaya çalıştığımız konunun dışındadır.Biz insan varlığının özünü ve ruhsal yanının sonsuz potansiyellerini anlama gayreti ile bu yazıları ifşa etmiş bulunuyoruz. Biz bu yazılar dahilinde uçsuz bucaksız bu evren içindeki sayısız dünyalar içinde tezahür eden olayların şekli ile yada kültürün kendi içinde gelişen sorunsalları ile ilgilenmiyoruz. Sonsuz evrenler içinde tezahür eden bilinçli varoluşun kendisi ile ilgileniyoruz. Gayemiz farklı mezhepler, farklı kültürel mevzuatlar ve ideolojiler üstünden (yani her türlü mezhep farklılıklarını aşarak) insan gerçeğine bakmaya çalışmaktır.

Hz. Ali gücü olmasına, hakkı olmasına rağmen halifelik için kavgaya girişmedi. İslamiyet’in zarar görmemesi için Ebubekir'in halifeliğine ses çıkarmadı. Taraftarlarına dünya malının geçici olduğunu telkin edip onları kavgadan uzaklaştırdı. Ne var ki bu eski putperest bezirganlar sadece dünya malı ile yetinmediler. Bu putperest bezirganlar insanlığa umut olan İslam dinini de kendi çıkarları doğrultusunda kullanmaya başladılar. Cahilliye dönemindeki eski gelenekleri tekrar yaşamaya/yaşatmaya başladılar. Ama bu sefer aralarında bir fark vardı. Bu fark da, cahilliye dönemindeki gerici geleneklerin İslam adı altında yaşatılmaya başlanmasıydı. Halbuki Hz. Peygamber sadece putları yıkmamış, aynı zamanda bu gerici gelenekleri de yıkmıştı. Hz. Ali burada önemli bir rol oynuyordu. Bu rol de bütün bu gerilikleri teşhir etmekti. Hz. Ali görevini layıkıyla yerine getirip, daha çocukken putlara attığı taşları söze dönüştürüp bu putperest bezirganlara fırlatıyordu. Eskinin büyük putperest bezirganları, önlerine çıkan bu engeli aşmak için olmadık hilelere baş vuruyorlardı. Hz. Ali bütün sorunları teker teker aşıyordu.

Hz. Ali sabırlıydı, bu sabrı kimse gösterememiştir. Hz. Ali mücadelesini daha bir azimle sürdürdükçe bu putperest bezirganlar çıldırıyorlardı.

Ebubekir'in ölümünden sonra putperest bezirganlar yerine Ömer'i halife olarak seçtiler. Tekrar tekrar belirtmekte yarar var, Hz. Ali'yi savaş meydanında yenen olmamıştır. Hz. Ali hiç bir savaştan kaçmamıştır, bu anlamda gücü, yiğitliği tartışılmazdır. Ama bütün bu yiğitliğe rağmen Hz. Ali, halifelik kavgasına girmemiştir. Bütün haksızlıklara, kışkırtmalara, tahriklere rağmen. Hz. Ali bunu yaparken bir tek gayesi vardı. O da; İslamiyet zarar görmesin. Nitekim Ömer'in ölümünden sonra bu sefer Osman'ı halife ettiler bu bezirganlar. Hz. Ali sabırlıydı, sabrı en büyük silahtı. Bu putperest bezirganlar sadece Hz. Ali'yle savaşmıyorlardı, aynı zamanda kendi içlerinde de büyük anlaşmazlıklar, çelişkiler vardı. Bu çelişkiler sonucunda Osman öldürüldü. Osman’ın ölümünden sonra, nihayet Hz. Ali halife oldu. Baştan beri olması gereken şimdi oluyordu. Bu putperest bezirganlar tayfası bu halifeliği mecburen de olsa kabullenmek zorunda kalıyordu.

Bu döneme dair ciltler dolusu değerlendirilme yapıla bilinir. Çünkü bu dönem İslam tarihinin en belirleyici dönemidir.

Hz. Ali halife olmuştu olmasına ama bu putperest bezirganlar boş durmuyordu. Hz. Ali bu putperest bezirgan tayfasının yaptığı tahribatları onarmakla meşgulken, onlar Hz. Ali'yi ortadan kaldırmanın planlarını yapmaktaydılar. Bu planların sonucu, Hz. Ali 24. 01. 661 tarihinde ibn mülcem adındaki katil tarafından zehirli bir kılıçla şehit edilmiştir.

Çetin BAL: ''Hz. Ali'nin şahadeti İslam tarihinde kanlı bir dönemin başlangıcı olmuştur. O tarihten bu yana, başta Hz. Ali'nin soyu olmak üzere, Hz. Ali'yi sevenler onun yolunda yürümek isteyenler insanlık tarihinde rastlanmamış katliamlara, baskılara maruz kaldılar. Bu katliamlar ve baskılar günümüze kadar da geliyor. Bir açıdan tarihsel bir analiz içinde burada batırılan şey İslamın öngürdüğü, insanlara sunduğu şekilcilikten uzak evrensel insan gerçeğinin bilgisidir. Hz. Ali burada evrensel bir düşünceyi yani insanın sır dolu bilgisini temsil etmektedir. Ve aradan 1400 yıl geçmesine rağmen, hâlâ Hz. Ali anlaşılabilmiş değildir. Yani kabuktan öze inip İslam'ın ışıklı felsefesini anlamaya çalışanlar pek azdır.

Hz. Ali'nin kişiliğini, mücadelesini, olguları ve olayları ele alış tarzını, insan ve doğa ilişkilerini anlatmak yüzlerce cildi kapsayacak bir çalışmadır. Biliyoruz ki Hz. Ali İslamiyet’in, Hz. Peygamberden sonra en büyük temsilcisidir. Bu anlamda tarih boyunca insanlar en zor dönemlerinde Hz. Ali'yi çağırmışlardır. Ama Hz.Ali anlaşılmayı beklemektedir. Bu anlayış insanlık camiasına yeni bir dünyanın kapılarını aralayabilir.''

Lakin şu bir gerçek'ki bugünkü islam anlayışı Hz. Muhammetin getirdiği islam anlayışına çok tezat bir islam anlayışıdır. Bugün yaşanılan İSLAM Emevi-İslam geleneği'nin bir devamıdır.

Din ve dinsel inançlar ilk ortaya çıktıklarında, içinden çıktığı toplumun dinine, inançlarına ve sosyo/politik düzenine karşı tümüyle aykırı ve devrimci niteliktedir. Öznel ve nesnel koşulların oluşturulup tam olgunlaştığında, yıktığı inanç ve düzenin yerine kendininkini koyar. Ancak iktidar olduğunda, eski düzenin tüm kurumlarını ortadan kaldıramadığından tutunmak için kısa bir süre sonra çeşitli sosyal katmanlar ve sınıfların çıkar gruplarıyla uzlaşmaya girişir. Bu girişimlerin başlamasıyla eski aykırı ve devrimci gerçekliğini yitirip ortodokslaşma sürecine girmiştir.

İlk halifeler döneminde İslam dini, özellikle üçüncü Halife Osman (644-656)zamanında, Peygamberin yıktığı düzenden kalan, yani ortadan kaldırılamamış olan çıkar gruplarının aracı olmaya başladı. 661 yılında Emevi hanedan devletinin kurulmasıyla birlikte egemen yönetimin çıkarlarına uygun biçimde bir ortodoks İslam yaratılarak katı değişmez dogmalar geliştirilip tam anlamıyla baskı aracı durumuna yükseltildi. Hiç kuşkusuz, çeşitli biçimlerde uygulamaya sokulan her düşünce ve inancın, kendi karşıt gerçekliğini, aykırı gerçeğini yaratmış olması kaçınılmazdır. Bu diyalektik bir oluşumdur. Bu bağlamda İslam heterodoksizmi, yani egemen ortodoksizme karşıt olarak, din kurucusu Peygamberin yakınları Ali ve Ehlibeyt’in yüceltilmesiyle ortaya çıkıp, çeşitli dinsel ve felsefi inançlardan alınan ögelerle zenginleştirilip, kendi aykırı batıni gerçek(lik)lerini yarattı. Yönetimler de çıkarlarına uygun biçimde dogmalaştırdıkları İslam adına, aykırı inançsal gerçeklere bağlı olanları dinsizlik kafirlikle suçlayıp kırımlardan geçirdiler.

Hristiyanlık da Roma paganizmine, yönetimlerin zulüm ve baskılarına karşı aykırı inanç ve toplumsal gerçeklikleriyle ortaya çıkmış; ama Roma imparatorluğunun bilim, felsefe ve siyasal erkinin yüksekliği ve güçlülüğü, onun devletin egemen dini olmasını yaklaşık 400 yıl geciktirmiştir.

Hz.Muhammetin getirdiği islam'la İslam'ın bilinegelen egemen ''Emevi- İslamı'' anlayışının gelişimi farklıdır.

Muhammed’in Peygamberliğini duyurusundan altı yıl sonra, ilk kez Mekke’de tarihsel olarak 616’da kurulup tamamlanmış Kırklar Meclisi düzenine Medine’de eklenmiş olan “Kardeşlik Sözleşmesi” ile İslam, değişimi öylesine hızlandırmıştı ki, ortak kazanıp ortaklaşa yemeyi ve herşeyi paylaşmayı ve hatta kardeşleşenler arası veraseti bile getiriyordu. Alevilik toplu tapınması Cem’in en önemli kurumlarından olan Musahipliğin temeli burada atılmıştı. Demek ki Mekke ve Muhammed dönemi Medine İslamlığını farklı kategoriye sokmak ve iyi incelemek gerekiyor. Hz. Ali'nin tarafını tutanlar (aleviler) İslam dini olarak bu ilk oluşum dönemini algılıyorlar, Hanefi İslam anlayışını değil.

Muhammed’in dünyadan göçmesini izleyen daha ilk on yıl içinde, Kırklar Meclisli ve yol ve inanç kardeşliği kuruluşlu Muhammed dönemi İslamlığın getirdiği düzenin toplumsal eşitlik kurallarından eser kalmadı. İslam dini, bezirganların, büyük toprak sahipleri ve fetihçi asker oligarşisinin eline geçmiş ve kuralları onlar koymaya başlamıştı. Peygamberin damadı ve amcası oğlu Ali, çevresindeki bir avuç şiasıyla/yandaşıyla barışçıl siyaset yöntemi uygulayarak Peygamberin kurduğu düzeni geri getirmek için harcadığı büyük çaba fazla işe yaramadı. Öyle ki, Muaviye yandaşları ve Emevi/Abbasi tarihyazıcıları, onun İslami anlayışı ve uygulamalarına “Din i-Ali” yani “Ali dini” diyorlardı. [1] Ancak Peygamberin vefatından tam yirmi dört yıl sonra Abdullah ibn Saba, Salman-i Faris ve Abuzer Gaffari’nin düşünsel katkı ve propagandaları, Malik Ejder’in de askersel yardımıyla Ali adına halkı ayaklandırarak Küfe, Basra ve özellikle Mısır’dan getirdiği isyancı halk güçleriyle Halife Osman’ı alaşağı etti. Böylece 632 yılında hakkı gasbedilmiş İmam Ali, bu halk ihtilali sonucunda, Tanrının mazharı olduğu ve tanrısal gücü özünde taşıdığı inanç ve söylemler çerçevesinde Halifeliğe getirildi (656).

Hz. Muhammet'in vefatından itibaren egemen güçler tarafından değiştirilmeye çalışılan Hz. Muhammet'in evrensel islam anlayışı Ali’nin ve onun soyundan gelenler tarafından bu öz anlayış, bu evrensel mesaj korunmaya çalışılmıştır. Hz. Ali ve Ehli beyt yolundan gidenler tarafından Muhammed dönemi Mekke ve Medine İslamlığındaki Tanrısal Demokrasi’ye hep özlem duyulmuş, simgeleşmiştir. O düzen geliştirilerek uygulanması istenmiştir. Eşitlikçi, adaletçi ve kardeşçe paylaşımcı kurumlarıyla, hiçbir ayırım yapmaksızın insanları bir gören inanç ve ahlak anlayışıyla Alevilik, işte bu dönem Mekke ve Medine İslamlığının devamı görülmekte ve bu nedenledir ki İslamın özü olduğu ileri sürülmektedir.

Aleviliğin özünde, Peygamber ailesinin, yani Ehlibeyt ve Oniki İmamların Tanrısal nuru taşıdıkları ve zamanın İmamı/Velisi olarak Tanrının bir mazharı olduğuna inanmak vardır. Tıpkı kandil, lamba, ampul, meşale gibi ışık veren bir aracın kendisi ışık olmadığı halde; ışıktan da ayrı olamıyacağı ve ışığın da bu araçlar olmayınca çevreyi aydınlatamıyacağı optik gerçekliğe benzetilmektedir Ali ve Ehlibeyt tanrısallığı. İnsan-ı kamil mertebesine ulaşmış ve Enelhak diyen büyük veliler de theosis’in yani tanrılaşmanın bu ışıksal bütünlüğe ermek olduğunun ayırdına varmıştır.

[1] Bu konuda Wilferd Madelung’ın ‘the Succession to Muhammad’ yapıtı ve bu deyimin geniş yorumunu yapan Paris Ecole Pratique des Hautes Etudes’ün Din Bilimleri Bölümü hocalarından Muhammed Ali Amir-Moezzi’nin makalesine bakılabilir; Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali, Hazırlayan: Ahmet Yaşar Ocak, TTK, 2005, s.25-52

Hz.Ali, Hz.Muhammed in ebedî âleme göçüşünden 25 yıl sonra, halîfelik makamının başına geçmiştir. Hz.Ali nin halîfelik dönemi 5 yıldır. (Hicret in 35-40. yılı)

Üçüncü halîfe Osman ın katledilmesinden sonra, halîfelik makamı yedi gün boş kaldı. Bunun üzerine Hz.Ali ye başvuruldu; herkes Hz.Ali ye bey at etmek istiyordu; çünkü Hz.Ali, Muhammedî ahlâkın, doğruluğun, adâletin bir mümessiliydi.

Din ve adâlet; artık bir örtü, bir sığınak olmuştu. Boy gayreti, dünya serveti, yürekleri artıran gözleri ışıklandıran iki mihraktı. Dünya değişmemişti, fakat dünyadakiler değişmişti.

Hz.Ali:
Size emir olmaya ihtiyacım yok, kimi isterseniz ona bey at edin, ben de râzı olurum ve Bırakın beni, benden başka birini arayın, bulun; çünkü görüyorum ben; bu işin sonunda çok işler var; çok renklere boyanacak bu iş, öyle bir hale gelecek ki yürekler dayanamayacak, akıllar almayacak. Çevre süslendi, delil inkâr edilir oldu.

Davetinize uyarsam, biliyorum neye uğrayacağım. Beni bırakırsanız, ben de içinizden biri gibi olurum; kimi emir yaparsanız onu dinlerim, ona itâat ederim; benim size vezir olmam, emir olmamdan daha hayırlıdır sizin için diyordu.

Sahâbe, Hz.Ali ye bey at etmekte ısrar ediyordu. Talha ile Zübeyr de aralarındaydı, diyorlardı ki;

İnsanlara mutlaka bir imâm lâzım; senden başkasına râzı değiliz biz; İslâm da en öndesin; Resûlullah a yakınlıkta senden ileri yok; bu işte senden başka kimsenin hakkı olamaz.

Evet, hak sahibine gelmişti; Hakkı kabûl edenler vardı; nitekim sonra, Hz.Ali nin yolunda, Hak yolunda canlarını fedâ ettiler.

Fakat Hz.Ali ileriyi görüyordu; ona çekilmek üzere bilenmiş kılıçlar, ona atılmak için hazırlanmış oklar, kınlarından çekilmek, yaylarında gerilmek üzereydi. Ancak başka çare yoktu; Müslümanları da dağınık bırakamazdı.

Hz.Ali ye bey at edildikten sonra, Mâlik ül-Eşter ayağa kalkmış yüksek bir sesle;

Ey insanlar demişti; Bu vasîlerin vasîsi, Peygamberlere ait bilgilerin vârisi, pek büyük şeylerle sınanmış, zahmet ve meşakketlere katlanmış bir zâttır.

Tanrı kitabı, îmanına şehâdet eder, Tanrı elçisi, râzılık cennetiyle onu müjdeler. Üstünlükler, onda olgunlaşmış, toplanmıştır. İlk Müslüman oluşunda ve bilgisinde, sonra gelenlerin de bir şüphesi yoktur, evvel gelenlerin de.

Bey at tamam olduktan sonra Hz.Ali, kalkıp Tanrı yı övmüş ve şu hutbeyi okumuştur:

Gerçekten ulu ve üstün Allah, doğru yolu gösteren bir kitap indirmiştir; o kitapta hayrı, şerri apaçık bildirmiştir. Hayrı yapan şerri bıraksın. Noksan sıfatlardan arı olan Allah ın farzlarını yerine getirin de, cennete müstahak olun.

Şüphe yok ki Allah, haram olan şeyleri, kötü olduğundan haram etmiş, bu sûretle bütün Müslümanlara, bir üstünlük vermiş, Müslümanların haklarını; doğru özlü, doğru sözlü olmak ve Allah ı bir bilmekle kuvvetlendirmiştir. Bil ki Müslüman; elinden, dilinden diğer Müslümanların emin oldukları kişidir.

Hz.Ali ye Karşı ilk Fitne Başlıyor
Hz.Ali, halîfe olur olmaz Muâviye yi Şam Vâliliğinden azletti. Sonra da diğer şehirlerin Vâlilerini değiştirdi. Hz.Ali nin devlet hazinesini halka eşit olarak dağıttırması, bazılarına en ağır gelen bir işti.

Bunlardan birisi; Ey mü minler emîri dedi. Bu, dün benim kölemdi, bugün onu âzâd ettim; ona ne verdiysen bana da onu verdin demişti.

Talha, Zübeyr, Abdullah ve Mervan la Kureyş ten bazı kimseler de buna râzı olmadılar. Bunlardan birisi; Önceki halîfenin verdiği gibi vermezsen, seni bırakır, Şam a gider, Muâviye ye katılırız dedi.

Talha, Zübeyr ve Abdullah da memurlara; Bunu siz mi yapıyorsunuz, mü minler emîri mi? diye sordular. Memurlar; Biz dediler; Onun emri olmadan bir şey yapamayız ki cevâbını aldılar. Bunun üzerine Hz.Ali yi aradılar ve aralarında şu konuşma geçti.

Bizim, Hz.Resûlullah a yakınlığımız var; İslâm ı ilk kabul edenlerdeniz; savaşlarda bulunduk. Senden önceki iki halîfe böyle vermezdi, bizleri üstün tutardı; sen ise bizi herkesle bir tutuyorsun.

-Hayır; sen ilk Müslümansın; ancak Resûlullah ın boyundanız, ona yakınlığımız var.

-Hâşâ, Onun senden daha yakını yok. Fakat ona uyduk, müşriklerle savaştık.

-Andolsun Allah a, benimle işçimin arasında bile bir fark gözetmem ben buyurdular.

Ertesi gün üçü birlikte, paylarına düşen parayı almadılar. Hz.Ali yi kınamaya koyuldular.

Bu sırada Şam da Vâli olarak bulunan Muâviye, üçüncü halîfenin kanlı gömleğini mihrâba astırmış onun altında oturuyor ve eşinin kesilmiş parmaklarını Şamlılara gösteriyor; gözlerinden yaş çıkmadan hıçkırıyor, işin aslını bilmeyen Şamlıları ağlatıyor, Hz.Ali den öc almaya yeminler ettiriyordu. Böylece yeni bir Devr-i cehâlet başlıyordu.

Cemel Savaşı
Hicret in 36. yılında Cemel savaşı yapıldı. Hz.Ali, bu savaşta bizzat savaşa girmiş, saflar yarmış, erler öldürmüştü. Savaştan sonra tellâllar çıkarmış;

Kaçanların ardına düşülmemesini, evlere girilmemesini, kimsenin silahına, elbisesine, malına dokunulmamasını, silahını bırakanın, evine kapananın amânda olduğunu bildirmişti.

Bu savaşta onbin kişi ölmüştü. Hz.Ali savaştan sonra genel af ilân etti. Bu savaştan sonra Basra lılar, kendisine bey at ettiler.

Sıffıyn Savaşı
Cemel savaşından sonra Hz.Ali, Hicret in 36. yılında Kûfe ye hareket ettiler. Oraya varınca bir eve konuk oldular. Biraz dinlendikten sonra mescide varıp, orada toplanan Kûfe halkına minberde; Allah a hamd-ü senâ, Resûlullah a ve soyuna salât-ü selâmdan sonra şu hutbeyi okudular:

Ey Kûfeliler, gerçekten de Müslümanlıkta üstünlüğünüz var; onu değiştirmediniz, bozmadınız. Sizi gerçeğe çağırdım, geldiniz; kötü işleri bırakıp iyiliğe koştunuz. Ancak hevâ ve hevesinize kapılmanızdan, elde edilmesi güç isteklere kapılmanızdan korkuyorum.

Hevâ ve hevese kapılmak, insanı gerçekten saptırır, olmayacak isteklere kapılmak adama âhireti unutturur. Bilin ki dünya, gittikçe elden çıkmaktadır; âhiret geldikçe yaklaşıp çatmaktadır. Her ikisinin de evlâdı var; siz âhiret evlâdı olun.

Bugün iyi işlerde bulunmaya fırsat var; sorgu-suâl yok. Yarın ise sorgu-suâl var; iyi işlerde bulunmaya fırsat yok. Hamdolsun Allah a ki dostuna yardım etti; düşmanını alt etti. Gerçeğe yardım edenleri yüceltti, sözünden dönenleri alçalttı.

Allah tan çekinin; Peygamberinizin «Ehl-i Beyt in»den olup, Allah a itaât edenlere itaât edin. Onlar Allah a itaât ettikçe, itaât edilmeye herkesten fazla lâyıktır. Oysa ki halkın bir kısmı, şerefimizle şeref bulduğu halde emrimize karşı durdular, cezalarını da gördüler; daha da görecekler. İçinizden bana yardımdan çekinenlerin, sözlerini tutmayın; onlarla görüşmeyin, görüşürseniz gerçeğe çağırın onları da, Allah bölüğüne uysunlar.

Hz.Ali, Kûfe ye yerleşince Muâviye ye mektuplar yazdı; elçiler gönderdi, bey at etmesini, Müslümanlar arasına nifak sokmamasını istedi, elinden geleni yaptı.

Fakat Arap İmparatorluğu sevdasına düşmüş olan, gözünü saltanat hırsı bürümüş, gönlünü Hâşimilere düşmanlık kini kaplamış bulunan Muâviye ye hiçbir tesiri olmadı.

Üveys ül-Karanî nin Hz.Ali ye Bey atı ve Şehit Oluşu
İbn-i Abbâs diyor ki:
Hz.Ali, Sıffıyn savaşında; Bana bugün, ölüm üzerine bey at etmek üzere Kûfe tarafından şu kadar kişi gelecek buyurdular. Onlar gelmeye, ben de saymaya başladım. Buyurdukları sayıdan bir kişi eksik çıktı. Ben düşünceye dalmıştım ki; aba giymiş, uzun boylu, güler yüzlü, elinde bir kılıç, başında keçeden bir külâh bulunan heybetli biri geldi.

Hz.Ali ye selâm verip, Elini uzat, bey at edeyim dedi. Hz.Ali; Ne üzerine bey at edeceksin diye sordular. Emrini dinlemek, sana itâat etmek, şehit oluncaya, yahut Allah seni üst edinceye kadar savaşmak üzere dedi.

Habibim Resûlullah tan işittim; Ümmetinden Üveys ül-Karanî adlı birine ulaşacağımı, onun Allah ın ve Resûl ünün bölüğünden olduğunu, benim önümde şehit olacağını, Rabîa Mudar boylarına mensûb olanlar kadar çok kişinin, onun şefâatıyla cennete gireceğini bana bildirdiler.

Bu sıradaydı ki, Muâviye ordusundan deveye binmiş biri, Hz.Ali nin ordusuna yaklaşıp; Üveys sizin aranızda mı? diye bağırdı. Evet dediler. Resûlullah tan duydum; «Üveys ül-Karanî, tâbilerin en hayırlısıdır» buyurmuştu deyip geldi ve Hz.Ali ye tâbi oldu.

Sonra Üveys ül-Karanî bir ip istedi, verdiler; o iple sıkıca belini bağladı; meydana çıktı, savaştı, şehit olup Rabbine ulaştı

Ondan sonra meydana çıkan Ammâr, doksan yaşını aşmış bir ihtiyardı. Ammâr, Hz.Peygamber in vefâtından sonra, Hz.Ali ye uyan dört kişiden biriydi. Ammâr, Bedir savaşında da bulunmuş ve sahâbedendi.

Ammâr; Bugün, bu savaştan üstün bir ibâdet bulsaydım onunla meşgul olurdum diyordu.

Rabbim uludur, gerçektir, gerçeği söylemiştir. Rabbim sen benim şehit olmamı yakınlaştır; şehit olarak ölmeyi çok isterim ben, çok severim ben demekte ve Nerde Rabbinin râzılığını dileyen? Nerde malından oğlundan geçip, Allah râzılığını isteyen? Cennete, cennete diye halkı savaşa teşvik ediyordu.

Savaşırken Utbe oğlu Hâşim e rastladı; Hadi Hâşim, anam babam fedâ olsun sana; hadi, hücum et düşmana dedi.

Sonunda Ammâr savaş meydanında savaşırken bir fırsatını bulup onu yaraladılar, yere düştü. İbn-i Cevn, mübarek başını kesip Muâviye ye götürdü. Amr oradaydı, o bile dayanamadı, çünkü Hz.Peygamber den; Ammâr ı öldüreni cehennemle müjdelerim hadîsini duymuştu ve Öldürenlere cehennemle müjde olsun dedi.

O halde buyurmuştu; Hz.Hamza yı da Uhud savaşına götüren Hz.Muhammed, hâşâ öldürdü.

Ammâr ın şehâdeti gerçeği meydana çıkarmıştı; Muâviye ve kendisine uyanlar isyâncılardı. Bu yaşanılan olaylar üzerine Hz.Ali taraftarlarının mânevî kuvveti arttı, karşısındakiler de şaşkına döndüler.

Kur ân-ı Kerîm in Yaprakları Mızraklara Takılıyor
Savaş tam kazanılmak üzere idi. Bu sırada Muâviye şaşkın bir halde Amr a:

Senin adamların, onun adamlarına dayanamaz; sen de ona denk değilsin. O Allah için savaşıyor sen ise bambaşka bir maksatla dövüşüyorsun. Onları Allah kitabına çağır; bu kitap aramızda hükmetsin de; Kur ân ları mızraklara bağlat.

Ali ordusuna uzatsınlar; ey Iraklılar, Allah için dullara, yetimlere acıyın; bu aramızdaki Allah kitabı diye bağırsınlar; umarım ki ordusunda fikir ayrılığı çıkar dedi.

Muâviye hemen emretti, denileni yaptılar. Hz.Ali nin ordusunda bir gürültüdür koptu. Allah ın kitabına kılıç çekemeyiz diyenlerin sesleri yükselmişti. Hatta ilerde savaşan Mâlik ül-Eşter i çağırmasında Hz.Ali ye ısrar edenler; Çağırmazsan seni düşmanına teslim ederiz diyenler oldu.

Hz.Ali, Mâlik ül-Eşter e haber gönderdi. Mâlik ül-Eşter gelince; onlara acı sözler söyledi. Fakat iş işten geçmişti artık; kara taassup haksızlığa, zulme eş olmuştu; iki kara kuvvet el ele vermişti.

Bu iş sürdü gitti, bunca kan döküldü, bundan sonra olacaklar, olanlardan da korkunç görünmede. Sen de kendini haklı görüyorsun, ben de kendimi haklı görüyorum. Bu işi Allah ın hükmüne bırakalım. Sen bir hakem tayin et, ben de bir hakem tayin edeyim; bunlar Allah kitabına göre aramızda hükmetsinler.

Ben, senin ne olduğunu bilirim, maksadın Allah kitabına uymak değildir; fakat sana değil, Allah’ın kitabına onun hükmüne uyuyorum diyordu.

Bu sıralarda sonradan Hâricî olan Kays oğlu Eş as, Muâviye nin yanına gitti, onunla görüştü; maksadını anladı. Eş as ve sonradan Hz.Ali aleyhine dönenler; Ebû Mûsâ l-Eş ari yi hakem yaptık dediler. Hz.Ali ise, Abbâsoğlu Abdullah ın hakemliğini istiyordu; bunu kabul etmediler. Bunun üzerine Hz.Ali; Eşter i gönderelim buyurdu. Eş as, Zaten bizi o ateşe attı dedi ve Hz.Ali ne dediyse kabul etmediler.

Bütün bu olaylardan da anlaşılacağı gibi, Hz.Ali nin yanında savaşta bulunan topluluktaki insanlar, dört bölüktü.

Birinci bölük: Can gözleri açık, ihlâsları tam, inançları sarsılmaz, sözleri özleriyle bir, onun derecesini ve hakkını adam akıllı bilen ve onun için can vermeyi canlarına minnet sayan kişilerdi. Fakat bunlar azdı. Eşter bunların başındaydı.

İkinci bölük: Yürekten ona bağlı olan, fakat hileye kanan, yaşayışa bağlanan, ölümden korkan bölüktü.

Üçüncü bölük: Yüreklerinde ona karşı ihlâs ve sevgi taşımayan, yalnız kalabalığa katılan, hileye kapılan kısımdı. Hâfızlar bu kısımdandı. Onlar Kur ân okuyorlar, fakat hükmünü tutmuyorlar, bilmiyorlardı. İbâdet ediyorlardı, fakat yürekleri kararmıştı, maksatları gösterişti. Bu bölükteki insanlar, yalnız Hz.Ali nin zamanında değil, her zamanda Müslümanlığa ve insanlığa en büyük kötülükleri yapan tayfa olmuşlardır.

Dördüncü bölük: Eş as ve onun gibi olanlar, yani münâfıklardı. Bunlar Hz.Ali ye zorla uymuşlardı. İçlerinde ise Hz.Ali ye karşı büyük bir kinleri vardı.
Sıffıyn savaşı yedi-sekiz gün, gece-gündüz sürmüştü. Bu savaşa katılan Hz.Ali nin ordusu doksan bin, Muâviye nin ordusu ise seksenbeş bin kişiydi. Savaş sonucunda Hz.Ali nin ordusundan yirmibeş bin er şehit olmuştu. Muâviye nin ordusundan ise kırkbeş bin kişi öldürülmüştü. Bu savaşta Hz.Ali nin bayrağı kırmızı, Muâviye nin bayrağı siyah renkteydi.

Hakemler Olayı
Hakemler Hicret in 37. yılı Şaban ayında, Dûmet ül-Cündül de bir araya geldiler. Hz.Ali tarafının hakemi olan Ebû Mûsâ, oraya dörtyüz kişiyle gelmişti. Muâviye tarafının hakemi olan Amr da dörtyüz kişiyle gelmişti. Ve görüşmeye başladılar.

Bu ümmetin arasını bulmak istiyorsak dedi. Ömer in oğlu Abdullah ı halîfe yapalım; o hiçbir fitneye karışmadı.

Sende biliyorsun dedi. Osman zulümle öldürüldü; onun velisi olan Muâviye kanını istemekte; bu bakımdan hilâfete en lâyık olan o.

Oğlun gerçekten de dürüst bir adam; fakat sen tuttun onu, fitnenin ta içine attın. Bu işin çıkar yolu Ali yi de, Muâviye yi de halîfelikten azledelim. Müslümanlar danışsınlar, görüşsünler, kimi isterlerse tayin etsinler dedi.

Biz dedi. Bu işe çıkar yol olarak Ali yi de, Muâviye yi de halîfelikten azletmeyi uygun bulduk. Ben Ali yi de, Muâviye yi de azlettim. Siz kimi isterseniz halîfe yapın.

Ebû Mûsâ nın sözlerini duydunuz; O, kendisini hakem tayin eden Ali yi halîfelikten azletti, ben de Ali yi azlettim. Beni hakemliğe tayin eden Muâviye, Osman ın velisidir; onun kanını istemektedir. Halk içinde onun yerine geçmeye en lâyık olan kişi Muâviye dir. Muâviye yi halîfeliğe tayin ettim.

Ne yaptın sen dedi. Allah sana başarı vermesin, beni aldattın; sen bir köpek gibisin.

Bu olay karşısında halk birbirine karıştı; Ebû Mûsâ ya lânet edenler oldu.

Hâricîler, Kûfe civarında toplanmışlardı. Hz.Ali, Hâricîlere nasihat etmesi için önce Abbasoğlu Abdullah ı göndermişler ve sonra da kendisi de giderek onlara öğütler vermişlerdi. Bunun üzerine bir kısmı hatasını anladı ve Hz.Ali ye katıldı.

Bir kısmı ise; Hakemi kabul etmekte biz yanlış hareket ettik; suç işledik, tövbe ettik; sen de tövbe edersen ne âlâ; etmezsen seninle savaşırız diyordu. Diğer bir kısmı ise Müslümanlara da insanlara da ancak Allah hükmeder diyor, başka bir emirin bulunmasını istemiyordu.

Hâricîler, Kûfe ye yakın Nehrevan da toplanmışlardı. Oradan bir Müslüman geçerse öldürüyorlar, bir Mûsevî yahut Hıristiyan geçerse dokunmuyorlardı. Çünkü onlarca; Müslüman olmayanlar, vergi vermekle amân altına girmişlerdi; Müslümanlar ise Müslümanlıktan çıkmışlardı.

Hâricîler, kendilerinden başkalarını Müslüman saymıyorlardı. Ebû Bekir le Ömer i seviyorlar, Osman ı son olaylara, Hz.Ali yi de hakemi kabûlüne kadar tanıyorlardı. Oysa ki Sıffıyn de; Hz.Ali yi hakem tayinine, Muâviye nin isteğini kabule, zorlayanlar bunlardı.

Bütün bu olaylar olurken Muâviye, Osman ın kanını bahane ederek, Hz.Ali aleyhine her türlü fitne ateşini alevlendiriyordu. Dahlâk adlı biri Kûfe civarına kadar geldi; Muâviye nin emriyle oraları yağma etti, yolda hacıların neleri varsa zaptetti, bazılarını öldürdü.

Bu olaylar üzerine Hz.Ali, tekrar Muâviye nin üstüne gitmeden Hâricîleri tenkil etmek lüzumunu duydu. Onlara adam gönderdi, öğütler verdi ve gönderdiği adamlarından biri Nehrevan da bir yere Hz.Ali nin vermiş olduğu bayrağı dikti. Bu amân bayrağıdır; altına gelen, Medine ye giden, Küfe ye dönen amândadır diye bağırttı.

Bayrak, Hâricîlerin mânevî kuvvetlerinin kırılmasına sebep oldu. Dağılan dağıldı; dört bin kişiydiler, iki bin sekiz yüz kişiye indiler. Ve sonunda; Gericiliğin, bilgisizliğin mücessem örnekleri olan bu Hâricîler grubu , Hz.Ali nin kılıçları altında kaldılar.

Yapılan bu savaşta Hz.Ali tarafından da 9 kişi şehit olmuştu. Savaş ikindiden gün batıncaya kadar sürmüştü. Hz.Ali, Hâricîler den dört yüz yaralıyı Kûfe ye gönderip, bunlara yaraları iyileşinceye kadar bakmalarını, sonra bırakmalarını emretti.

Bu sırada Muâviye nin emriyle gönderdiği adamlar, zulümlerini her tarafta gösteriyorlar ve geçtikleri köyleri, kasabaları yakıp yıkıyorlar, mallarını yağma ediyorlar, nerede Ali taraftarı bulursa öldürüyorlardı. Bunlardan birisi de Muâviye nin emriyle gönderdiği Büsra bin Ertat tarafından, Yemen e yapılmıştır. Bu adam gönlünde acımak duygusunu taşımayan birisiydi. Bu kişi Yemen de, Medine de, Mekke de çok ev yıkıp yakıp, nerede Ali taraftarı bulursa, Muâviye nin emriyle öldürmüştü.

Ehl-i Beyt ve Hz.Ali düşmanı olan Muâviye; Hicaz da, Yemen de tam otuz bin kişiyi Ali dostu , Muhammed-i Âl-i nin, «Ehl-i Beyt i»nin dostu diye öldürtmüştü.

Hz.Ali ile Ehl-i Beyt e , bu kadar düşman olan Mûaviye hakkında kısaca bilgi vermek gerekirse:

Muâviye nin yaptıkları olayları tarih kitaplarından okuyup görüyoruz ki, sonradan halîfeliğini ilan eden Şam Vâlisi Muâviye; akıllı, zeki, ama hilekâr, düzenbaz ve kurnaz bir adamdı.

Muâviye, düşmanlarını elde etmek için her türlü araca baş vuruyor ve tatlı dili, para siyâseti, memuriyet vaadi ile düşmanlarını elde etmeyi başaramayınca; onları öldürtmekten, hatta zehirletmekten hiç kaçınmaz biriydi. Diri diri toprağa gömdürmekten hiç çekinmezdi. Onun devrinde ve ondan sonra özellikle 80 yılı aşkın zaman içinde, Emevi halîfelerinin saltanatlarında hep böyle olmuştur.

Yalnız özel meclislerde değil; camilerde, mescidlerde bile özellikle Cuma namazlarından önce hutbelerde, cemâati müslimin karşısında; başta Hz.Ali olmak üzere Hz.Peygamber in bütün sülâlesi aleyhinde küfürler ediyor ve ettiriyordu. İtiraz edenleri kılıçtan geçiriyordu. Hz.Ali yi sevenlerin büyük bir kısmı camilerden bu yüzden uzaklaşmak zorunda kaldılar.

Her kim Ali ye küfrederse bana küfretmiş olur, bana küfreden Allah a küfretmiş olur buyurmuşlar, Bu işi yapanın şirk ehli olacağını bildirmişlerdi.

Muâviye nin yaptıkları; küfür, zındıklık, dinsizlikten başka bir şey değildi. Ne yazık ki bazı kişiler Muâviye ye; Müctehid süsü vermişler ve cinayetlerine ictihâd etti demişlerdir.

Hiç şüphe yok ki bunları yazanlar tarafsız değillerdi. Bugün aklı başında, okumuş ve tarihi anlamış bir Türk, bir Müslüman hiç şüphesiz ki, onun Ehl-i Beyt e yaptıkları zûlümlerinden dolayı lânet eder.

Çünkü Allah, zalime lânet hakkında Kur ân-ı Kerîm deki bazı âyetler de şöyle buyuruyor:

Allah a kendiliğinden yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Bunlar Rablerinin huzûruna getirilirler, şahitler «Rableri namına yalan söyleyenler işte bunlardır» derler. Haberiniz olsun ki Allah ın lâneti zalimlerin üzerindedir. (Hûd 18. âyet)

İnandıktan, Peygamber in gerçek olduğuna şehâdet ettikten, kendilerine de açık hüccet geldikten sonra kâfir olanları Allah nasıl hidâyete erdirir? Allah zalim ve kâfirleri hidâyete erdirmez. (Âli İmrân 86.âyet)

İşte onların cezaları, Allah ın, meleklerin, bütün insanların lânetleri üzerlerine olmaktır. (Âli İmrân 87.âyet)

Ne yazık ki, rakibini ezmek için; yazılı fikirlerini, yalan düşüncelerini öne sürerek milleti aldatanlar her zaman olmuştur.

19. Akıllı, düşmanınsa bile danış, bilgisiz dostun fikrini geç.
20. Akıllı insan edeple öğüt alır. Dayaktan başka bir şeyle terbiye edilemiyenler hayvanlardır.
21. Akıllı, insanların en mutlusudur.
22. Akıllının dili kalbindedir, ahmağın dili ise ağzındadır.
23. Akıllının tahmini, cahilin kesin bilmesinden daha doğrudur.
24. Akıllı insanlar az konuşur. Çok söyleyenler, yalnız ahmaktırlar.
25. Akil kişi, kemâl taleb eder.
26. Akraba düşmanlığı, akrep sokmasından beterdir.
27. Alçak gönüllülük, ilimin meyvesidir.
28. Alçak gönüllülük, en büyük şereftir.
29. Aleyhine kesin delil olmayan kişiyi mazur tutun; o kişi benim.
30. Alışkanlık, insana musallat olur ve onu kontrolu altına alır.
31. Alışkanlık insanın ikinci tabiatı gibidir.
32. Amellerin en zoru üçtür. Bunlar; nefsin hakkını verebilmek, her halde Allah’u Teâlâ’yı hatırlayabilmek, kardeşine bol bol ikramda bulunabilmektir.
33. Amelsiz sevâb dileyen, yaysız ok atmaya kalkan kişiye benzer.
34. Aptallığın en büyüğü medh ve zemde ifrada kaçmaktır.
35. Allah dostları o kişilerdir ki, insanlar dünyanın görünüşüne baktıkları zaman, onlar dünyanın iç yüzünü görürler.
36. Allah katında insanların en kötüsü, hayatında midesini ve şehvet güdüsünü doyurmaktan başka hedefi olmayan kismedir.
37. Allah seni özgür yaratmışken, başkasının kölesi olma.
38. Allah’ın hışmından kurtulmuş olan, bir tek zâlim yoktur.
39. Allah’ü Teâlâya yemin ederim ki, beni yalnız mü’min sever ve bana yalnız münafık buğzeder.
40. Arkadaşın hayırlısı, sana doğru yolda iyi delil olandır.
41. Asıl yetimler, anadan ve babadan yoksun olanlar değil, akıldan yoksun olanlardır.
42. Aslını inkar eden haramzadedir.
43. Aş verirsen doyur.
44. Aşağılık insanlarla yakınlaşmaktan kaçın, onlar ki yapmacık sevgilerini gösterip içlerinde kötülüğü sakladılar. Onları hoşnut tuttuğun sürece sana sevgi duyarlar verili olmaktan geri kalırsan sana zehirlerini akıtırlar.
45. Aşırılık gösterme sevgide. Çünkü insan ne zaman o sevgiden hoşnut kalmayacağınızı bilemez. Hoşnutsuzluk duyar da insana nefret duyarsan, nefretinde de aşırılık olmasın. Nefretinden ne zaman döneceğini bilemezsin.
46. Atamalarda araştırma yapmayı ihmal etmeyiniz.
47. Ayıbın en büyüğü, ona benzer bir ayıp sende de varken, başkasını ayıplamandır. 48. Ayılması çok güc olan zenginlik sarhoşluğunda Allah”a sığınınız.
49. Aynı Anadan babadan doğanlar, senin miras kardeşlerin, uzak yerlerden gelen, huyu suyu sana benziyenler ise senin öz kardeşlerin sayılırlar.

50. Az ilmi olup da onunla amel eden, çok ilmi olup da amel etmeyenden hayırlıdır.
51. Az ibadet edip çok çalışmak, çok ibadet edip az çalışmaktan üstündür.
52. Az yemek yemek sağlıktır.
53. Azarlamada aşırılık inat ateşini alevlendirir.
54. Azim ve sebat, insanların en büyük yardımcısıdır.
55. Azgınlığın sonu ya rezil veyahut yok olmaktır.
56. Azla yetinen kimse zengindir.
57. Babana saygılı ol ki, oğlun da sana saygılı olsun.
58. Babana riyet edersen, sende oğlundan hürmet ve riayet bekleyebilirsin.
59. Bağışlamak, büyüklüğün şanındandır.
60. Bâtıla yardım eden, Hak’ka zûlmeder.
61. Başa kakmak suretiyle iyiliğini boşa giderme.
62. Başkalarına kulluk etme; Allah seni hür yaratmıştır.
63. Başkalarını çekiştireni, ister Hakk üzere olsun, ister batıl yalanlayınız.
64. Başkalarını ıslah etmek istiyor isen önce kendini ıslah etmelisin. Kendin fasid olduğun halde başkalarını ıslah etmeye kalkışman en büyük ayıplardandır.
65. Başkalarının felaketinden hisse kapanlar, geçmiş musîbetlerden ders alanlar, cidden bahtiyar insanlardır.
66. Başkalarının iyi hareketlerini takdire çalışınız. Derhal dostlarınızın çoğaldığını göreceksiniz.
67. Başkasında gördüğün fena bir huyu hemen nefsinde ara ve ondan kaçın.
68. Beceremeyeceğin bir iş için söz verme.
69. Ben Cehennem’in taksimcisiyim, Kıyamet Günü’nde Cehennem’e bu senin, bu da benim diyeceğim.
70. Ben konuşan Kur’anım.
71. Ben mü’minlerin emîriyim; onların en yoksulunun geçindiği gibi geçinmek zorundayım.
72. Benim 3 türlü Dostum vardır. Benim Dostlarım, Dostlarımın Dostları ve Düşmanlarımın düşmanı.
73. Benim izzet ve ikramım yemin ederim ki atalardan mirastır ve onlar benden önceliklidir.
74. Bencillik kimde olursa, helak olur.
75. Bedenin orucu, irâde ve ihtiyarla azaptan korkup sevâba girmeyi, ecre nâil olmayı dileyerek yemekten kesilmektir. Nefsin orucu, 5 duyuyu öbür suçlardan çekmek, kalbi de bütün şer sebeplerinden ayırmaktır. Kalbin orucu, dil orucundan; dilin orucu, karnın orucundan hayırlıdır.
76. Bırak bu içindeki ikililiği atıl ateşe, sönmeye yüz tutsa da onu alevlendir.
77. Bildiği halde susmak, bilmediği halde konuşmak kadar çirkindir.
78. Bilge insan çalışmasına, bilgisiz de boş hayallerine güvenir.
79. Bilgi gibi hazine olamaz.
80. Bilgi, tükenmeyen bir hazinedir; akıl eskimeyen, yıpranmayan bir elbisedir.
81. Bilgin bir söz ehli olamıyorsan, hiç olmazsa dikkatli bir dinleyici ol.
82. Bilgin kişinin rütbesi rütbelerin en üstünüdür.
83. Bilgin ölü olsa bile diridir. Cahil ise diri olsa bile ölüdür.
84. Bilgin ölse de yaşar; cahil ise yaşarken de ölüdür.
85. Bilginlerin toplantısı mutluluk getirir.
86. Bilgisiz, bilmediğini sormaktan utanmasın. Alim, içinden çıkamayacağı bir meselede en iyisini Allah’u Teâlâ bilir’ demekten sakınmasın.
87. Bilgisiz kişiyi bir işte, bir düşüncede ya pek ileri gitmiş görürsün, ya da pek geri kalmış.
88. Bilgiyi ehli olmayana veren, o bilgiye zulmetmiştir.
89. Bilgiyle dirilen ölmez.
90. Bilmediğiniz sözü söylemeyin, çünkü gerçeğin çoğu, inkâr ettiğiniz şeylerdir.
91. Bilmediğin şey hakkında konuşmayı ve üzerine düşmediği halde söz söylemeyi terk et.
92. Bilmiyorum demeyi bırakan kişi, öleceği yerden yaralanır, gider.
93. Bin defa mazlum olsan da bir defa zalim olma.
94. Bin kere mazlum olmak, bir kere zalim olmaktan iyidir.
95. Bin kapıdan, yüz bin kaleden içeri girebilirsin de küçücük bir gönülden içeri giremezsin.
96. Babanın, çocuğu için bıraktığı en iyi miras onu güzel edeble yetiştirmesidir.
97. Bir devletin başı, sahip olduğu iktidardan; bilgin, ilimden; iyilik sever, yaptığı iyiliklerden; ihtiyar da yaşından ötürü saygı görür.
98. Bir devletin çökmesi şu dört sebebe bakar: Esas prensiplerinden ayrılma, ikinci planda olan şeylere önem verme, aşağılık kimselerin ön safa geçmesi ve erdemli kişilerin arka plana atılması.
99. Bir gerceği savunurken, ona önce kendimiz inanmalıyız sonrada başkalarını inandirmaya çalışmalıyız.
100. Bir hikmet ve hakikatı bulmak, müminler için büyük bir ganimettir.

101. Bir insana başkaları yanında verilen öğüt, öğüt değil, hakarettir.
102. Bir insanda güzel bir huy varsa o huya benzer başka huylarını da bekleyin.
103. Bir işi yapmadan önce tedbir almak, insanı pişmanlıktan kurtarır.
104. Bir sanat eserini yıkmak, cinayetlerin en büyüğüdür.
105. Bir hakikatı müdafaa ederken, ona evvelâ kendimiz inanmalıyız. Sonra da, başkalarını inandırmaya çalışmalıyız.
106. Bir hata işlediğiniz vakit, onu itiraftan çekinmeyiniz. Eğer böyle yaparsanız, o hatayı görmüş olanların, aleyhinize verecekleri hükmün önüne geçersiniz.
107. Birisini övmede aşırı gitmeyin ve abartmayın.
108. Bir kişiyi lâyığından fazla övmek riyâdır, dalkavukluktur; lâyığından az övmek ise ya dilsizlikten ileri gelir, ya hasedden.
109. Biri sana sırtını çevirirse üzülme, böylece dostunla düşmanını ayırt etmiş olursun.
110. Birinin aleyhinde söylenen sözü dinleyen, o sözü söyleyen gibidir.
111. Birbirine aykırı olarak çağrılan iki yoldan biri mutlaka yanlıştır.
112. Birisinin suçunu bağışladıktan sonra pişman olma, Cezalandırdığın zamanda sevinme.
113. Borçların çokluğu, doğru adamı yalancı, şerefli adamı da yemininden dönek yapar.
114. Boş vakitlerini okumakla değerlendiren kimse, fikir rahatlığını kaybetmez.
115. Bütün insanlar Allahın kuludur. Lakin hiç bir kimse, diğer bir kimsenen kulu değildir.
116. Bütün varımızı sunarız sadece, ekmek ve sirke olsa da.
117. Büyük günahların kefareti, zulme düşünlere yardım etmek, acze düşünleri ferahlandırmaktır.
118. Büyüklere karşı saygılı olun ki çocuklar da size karşı saygılı olsunlar.
119. Cahil dosttan ziyade akıllı düşmanına güven.
120. Cahil ile sakın Latife (şaka) etme. Dili zehirli olduğundan gönlünü yaralar.
121. Cahil, ne kendi eksiğini görür, ne de öğütlere kulak asar.
122. Cahilden uzak kalmak, akıllıya yaklaşmakla eşittir.
123. Cahiller çoğalınca bilginler garip olurlar.
124. Can gözü kör olunca, gözle görüşün bir yararı yoktur.
125. Cehaleti ilimle geri çevirin.
126. Cehalet ve gaflet alimin kalbinde olmaz. Fakat alimler, zengin cahillerin karşısında, ancak ilim sayesinde yükselirler.
127. Cenabı Hak, Kibir edenleri bayağı ve aşağılık kılar.
128. Cimri zengin, cömert yoksuldan daha yoksuldur.
129. Cimri, her zaman aşağılıktır, kıskanç olan her zaman işkencededir.
130. Cimrinin dostu bulunmaz.
131. Cömertlik alışkanlıkların en üstünüdür.
132. Cömertlik, istemeden önce vermektir. İstendikten sonra vermek utançtandır ve kötüdür.
133. Çalışan kötülük düşünemez, çalışmayan da kötülükten kurtulamaz.
134. Çalışıp da bir şey elde edemeyen, oturunca hiç bir şey elde edemez.
135. Çalışmak kadar dinlenmeyi de görev bil ihmâl etme. Sağlığınıza eza etmeyin, sağlığın bozulması kolaydır da onu elde etmek zor.
136. Çobanların en kötüsü, sürüsünde kötüleri barındırandır.
137. Çocuk açısından, hiç bir süt anne sütünden iyi değildir.
138. Çocuklara sevgi ve büyüklere saygı gösteriniz.
139. Çocuklara söz verdiğinizde kesinlikle sözünüzde durunuz.
140. Çocuğun kalbi hiç ekilmemiş bir tarla gibidir. Ona ne verilirse kabul eder.
141. Çocuğunuza yedi yıl oyun oynamasına müsade edin ve yedi yıl ona yaşam edebini öğretiniz.
142. Çoğu insanlar medhedilip övüldüğü için gurura kapılırlar.
143. Çoğu sözler hamleden daha serttir.
144. Çok akıllı kimseler, başkalarının hatalarından öğrenirler ve hata yapmazlar, akıllı insanlar hata yapar ve ders çıkararak bir daha yapmazlar. Ahmak insanlar da sürekli hata yapar gene ders çıkarmazlar.
145. Çok kimseler varisleri kavga etsinler diye mal toplamaya çalışırlar.
146. Çok şakacı insanı ciddiye almazlar.
147. Çok yaşayanın ömrü, dostlarına ağlamakla geçirecektir.
148. Dert ve gam, ihtiyarlığın yarısıdır.
149. Dert ve sıkıntının şiddetine sabır göster, bunun da sonu gelecektir. Bil ki sabır bir asalet göstergesidir.
150. Dil, aklın tercümanıdır.
151. Dil, insanın terazisidir.
152. Dil yırtıcıdır; yuları bırakıldı mı salar, parçalar.
153. Dili tatlı olanın arkadaşı çok olur.
154. Dilini söğüp saymaya alıştırma. Tatlı dilli ol. Kötü söz alışkanlığı, insanı soysuz yapar.
155. Dilini küfre alıştırma. Tatli dilli ol. Yoksa önüne gelene havlayan köpeklere dönersin. Halkı zorla kendine nefret ettirirsin.
156. Dilsiz ol, yalancı olma.
157. Dilinizi dâimâ iyi kullanınız. O sizi saadete götürdüğü gibi, felâkete de götürebilir.
158. Dindarlığın en üstünü, dindarlığı gizlemektir.
159. Dinle, öğrenirsin. Sus esen kalırsın.
160. Doğru, dürüst ve nazik kişileri seçin, ve çıkar ummadan ve korkmadan acı gerçekleri söyleyebilenleri tercih edin.
161. Doğru her zaman yüce, yalancı her zaman aşağı ve cücedir.
162. Doğru söz söyleyenin delili kuvvetli olur.
163. Doğruluk en iyi yol, bilgi en iyi kılavuzdur.
164. Doğruluk, hakkın dilidir.
165. Dost, sen yokken dostluk şartını yerine getiren kimsedir.
166. Dost, kardeşini üç hâlde korumadıkça tam dost olamaz. Düşkünlüğünde, kendisi bulunmadığı vakit, ölümünden sonra.

167. Dostun olmayışı, bir çeşit gariplik ve yalnızlıktır.
168. Dostuna kanat ger ve ona bir babanın oğullarının üstüne eğilmesi, onları korumasına alması gibi davran.
169. Dostları yitirmek gurbete düşmektir.
170. Dostlarıma dost olanları çok severim. ve onların kıymetlerinide dostlukların dereceleriyle ölçerim.
171. Dostların çoğalsın diye çırpınma. Onları bir gün ihmal etmeğe kalksan çabucak düşmanın olurlar. Dostlar ateş gibidir. Pek çoğalırlarsa yakarlar.
172. Dostlarının kötüsü, seni iyi gününde arayıp sıkıntılı zamanında yüz üstü bırakandır.
173. Dostluk, en yakın akrabalıktır.
174. Dostluk, elde edilmiş akrabalıktır.
175. Dostlukta aşırı gitme, kim bilir belki o dostun bir gün düşmanın olur, düşmanlıkta da aşırı gitme, kim bilir belki o düşmanın bir gün dostun olur.
176. Dostunu ihtiyâtla sev, olabilir ki bir gün sana düşman olur; düşmanınla da ihtiyâta riâyet ederek düşmanlıkta bulun, olabilir ki bir gün sana dost kesilir.
177. Dostunun düşmanını, kendine dost seçme.
178. Dünya geçici gölgedir.
179. Dünya sana cömert davrandığından sen de malına cömert davran, herkesin durumu değişebilir.
180. Dünyada yoksulu doyurmak kadar büyük iyilik yoktur. Bunu yapanlar, âhirette mutlaka mükafatını bulur.
181. Dünyanın en değerli hazinesi öğüttür, ama ondan ucuzu da yoktur.
182. Dünyayı yutsa, yoksul kalacak biri var: Aç gözlü.
183. Düşene sevinme, zamanın sana ne sakladığını bilmezsin.
184. Düşmanı kovalamayınız, onların yaralananlarının yarasını sarınız, esirlerini tedavi ediniz.
185. Düşmanlık, kalbi meşgul eder.
186. Düşünce akılların cilasıdır.
187. Düşünce ve prensiplerini kendi hayatlarında da uygulayan kimselerin bilgi ışıklarıyla aydınlanınız.
188. Düşünün, sonra konuşun, yanılmalardan kurtulacaksınız.
189. Edep, aklın suretidir.
190. Edep, en iyi mirastır.
191. Edeb, had tanımaktır.
192. Edep insanın kemalidir.
193. Edep insan için güzel elbise menzilesindedir.
194. Edepsiz olan kimsenin ayıpları çok olur.
195. Eğer ararsak kendimize kolayca düşman bulabiliriz, ama ne kadar ararsak dost bulmak kolay değil.
196. Eğer başkalarını ıslah etmek istiyorsan önce kendini ıslah et. Kendin fasid olduğun halde başkalarını ıslah etmekle çalışmak çok büyük bir kusurdur.
197. Eger bilgiyi hak edene vermezseniz o kişiye zulmetmis olursunuz; hak etmeyene verirseniz bilgiye zulmetmis olursunuz.
198. Eğer bir seyahete çıkarsanız, gittiğiniz yerlerin adetlerine uymaya çalışınız.
199. Eğer yoksullaşırsan, yoksulluğunu gönül zenginliği ile tedavi et.
200. Eğer sırlarınızı birbirinize açarsanız, artık onu gizleyemezsiniz.

201. Eğer giriştiğin herhangi bir davada haklı isen korkma. Hakkı müdafaa edenin yardımcısı Allah’tır.
202. Eğer hayırlı bir iş görmek istersen, bugünün işini yarına koyma. Çünkü, yarına kadar ne olacağı belli değildir. Fena bir işe başlayacağın zaman da acele etme. Belki hayırlı bir düşünce, sana o fenalıktan gelecek olan tehlikeye mani olur.
203. Eğer talihin açık ise Kusurların kapalı kalır.
204. Eğlence ve zevke kapılan, akıldan kaybeder.
205. Elbiseleriniz eskide olsa, kalpleriniz yeni ve temiz olsun.
206. El işlerine yardım edin; çünkü bu yoksulluğu azaltır, hayat standardını artırır.
207. Emanetin en feyizlisi ‘ahde vefa’dır.
208. En ahmak insan, kendini herkesten en akıllı sanandır.
209. En akıllı insan, öğütleri dinlemekten vazgeçmeyen insandır.
210. En büyük Sıddık benim.
211. En büyük yardım, en çabuk yapılan yardımdır.
212. En büyük zenginlik Akıl, en şiddetli yoksulluk Ahmaklıktır.
213. En faydalı bilgi, uygulanabilendir.
214. En güzel ahlak, tevazu, yumuşaklık ve tatlı dilde bulunur.
215. En güzel edep kendinden başlamandır.
216. En kötü dost, seni şak şaklayıp eksiklerini örtendir.
217. En kötü düşmanlık insanlara yönelendir.
218. En kötü şey, insanın kendisini beğenmesidir.
219. En kuvvetli kişi, kendi nefsine galip olan kişidir
220. En talihsiz memleket, insanlarının her türlü güvenlikten yoksun yaşadıkları memlekettir.
221. En yakını yitiren en uzağı yardımcı olarak bulamaz.
222. En yakışıklı elbise, erdem elbisesidir.
223. Erdemin başı ilimdir.
224. Erkeklerin süsü edeptir, kadınların süsü de altındır.
225. Esnaf ve tüccara dikkat edin; onlara gereken önemi gösterin, fakat ihtikâr, karaborsa ve mal yığmalarına izin vermeyin.
226. Evim gelen herkesin kendi ortamıdır. Kilerimiz yiyecek alana açıktır. Bütün varımızı sunarız. Sadece ekmek ve sirke olsa da.
227. Evlâtlarınızı yaşayacakları zamana göre, terbiye ediniz.
228. Evlâtlarınızı yaşayacakları zamana göre yetiştiriniz
229. Ey Âdemoğlu, ihtiyacından fazla kazandığın şeyi, başkası için biriktirmedesin.
230. Ey Allah’ım, kaç evin önünden geçtiğimde zevk ve yapay mutlulukla şenlenmişti.
231. Ey insanlar! Bilgi edindiğiniz zaman hidayet´e ermeniz için bilginize uyunuz. Çünkü ilminin tersine hareket eden alim, cehlaletten ayrılmaz, yolunu kayıp etmiş cahile benzer.
232. Ey karamsar; bilmelisin ki, bu devranın değişmeyen tek bir kanunu var o da değişmektir.
233. Eziyet etme, eziyete engel ol. Diline sahip ol, can feda olsun sana yardımcı olan dost arkadaşlığına.
234. Fasık ve günahkâr kimselerle arkadaş olmaktan kaçının, çünkü kötülük kötülüğe kavuşur.
235. Fazîletlerin başı ilimdir.
236. Fazîlet sahibinin kıymetini, ancak fazîlet sahibi bilir.
237. Fazla yemek ve yemek üstüne yemekten kaçının. Zira fazla yiyen kimse fazla hasta olur
238. Fırsat karınca yürüyüşü ile gelir, yıldırım hızı ile gider.
239. Fırsat yaz bulutu gibi gelip geçer, elinize geçtiğinde faydalanmasını bilin.
240. Fikir çatışmalarından hakikat çıkar.
241. Fikir çatışmalarında dikkat çıkar.
242. Fikir sahibi her şeyden ibret alır.
243. Gayb sırlarından bana sorunuz, Mürsel peygamberlerin tüm ilimlerine varisim ben.
244. Garip, dostu olmayan kimsedir.
245. Gazap ve öfkeden kaçınınız. Çünkü onun başlangıcı delilik ve sonu ise pişmanlıktır.
246. Gece ile gündüz seni işlerler. Onları sen işle. Onlar her gün senden bir şey koparıyor, sen de onlardan bir şey koparmaya bak.
247. Geçimini mertce kazanmaya çalış. Nefsini alçaklıktan koru ki, fakir olsan bile şerefli kalasın.
248. Gençlik günlerini düşünmek, hasrettir.
249. Gerçek bilgin, bildiklerinin bilmedikleri yanında daha az olduğunu anlayandır.
250. Gerçek dost, sıkıntı zamanında imdada yetişendir.
251. Gerçek dostlar, çok vücutlu, tek kalpli varlıklardır.
252. Gerçek karşısında öfkelenmek ayıptır.
253. Gerçekle savaşan, elbette alt olur gider.
254. Gerçekleri söylemekten korkmayınız.
255. Gereksiz şeylerin peşinden koşan gerekli şeyleri kaçırır.
256. Görmediğim Allah’a ibâdet etmedim, tapmam.
257. Gözleri kör olan birisine doğanın ne kadar güzel olduğunu anlatamazsınız.
258. Güler yüz göstermek, cömertlik yerine geçer.
259. Güler yüz, dostluk yaratır.
260. Günah işlememek, tövbe etmekten daha iyidir.
261. Günaha alt olarak üstünlük bulan, üstünlük elde etmemiştir, şerle üst olan alt olmuştur.
262. Günahın en kötüsü, hafife alınan günahtır.
263. Güzel bir hayat sürdürmek istiyorsan kıskanma, cimri olma ve hırslı olma.
264. Güzel bir siyaset, iktidarı sürekli kılar.
265. Güzel huy, bir ganimettir.
266. Güzellik giyinenlerin süslüğü ile oluşmaz; bilgi ve terbiye ile güzel olunur.
267. Haddini bilen kimse, hakaret görmez.
268. Hain kişilere vefâda bulunmak, Allah’a hıyânette bulunmaktır; hainlere gadretmekse, Allah’a vefâ etmek demektir.
269. Hakkı bilirsen, Hakkın ehlinide bilirsin.
270. Halka karşı daima içinizde sevgi ve nezaket besleyin. Onlara bir canavar gibi davranmayın ve onları azarlamayın.
271. Halka istemediği, hoşlanmadığı şeyleri söyleyen kişi hakkında halk da, istemediği şeyleri söyler.
272. Halkın güvenini kazanın ve onların iyiliğini istediğinize kendilerini inandırınız.
273. Halkın en mutlusu, insanlarla iyi geçinen kimsedir.
274. Hakiki dost; sıkıntılı zamanlarda, senin gurur ve izzet-i nefsini kırmadan, sana yardım edenlerdir.
275. Hakkı ayakta tutmak için yardımlaşmak emanet ve dindarlıktır.
276. Haktan sonra delaletten başka ne vardır ki...!
277. Haksız kazanç ve ahlâksızlıklara düşmemeleri için memurlarınıza yeterince maaş ödeyiniz.
278. Haksızlık önünde eğilmeyiniz. Çünkü haksızlıkla beraber şerefinizi de kaybedersiniz.
279. Haksızlıklara isyan etmeyenler, onlardan gelecek her musibete katlanmalıdır.
280. Halk için en büyük felaket, düşünce ve bilim adamlarının düşük ahlaklı kimseler oluşudur.
281. Halka hürmet edenler, hürmete mazhar, halkı tahrik edenler hakarete layık olurlar. Halka saygınlık veren kişi, saygın tutulmuştur. Halkı küçümseyenlerse saygı görmemişlerdir.
282. Halkın güvenini kazanınız ve onların iyiliğini istediğinize kendilerini inandırınız.
283. Halkın önderi olmak isteyen biri önce kendisini ıslah etmeli, daha sonra başkalarını ıslah etmeye başlamalı ve söz ile diğerlerine edep öğretmeden önce güzel davranışı ile onlara edep öğretmelidir.
284. Hayat kötülüklerle insan arasında perdedir.
285. Hayatın, karşısına çıkardığı müşkül hadiselere sabır ve tahammül et. Onları, hiç kimseden bilme ve hiç kimseye karşı kalbinde bir buğz ve adâvet besleme; hiç kimseye hiddet ve şiddet gösterme. Bu suretle hareket edersen, en büyük müşkülleri bile yenersin ve sen de “İnsân-ı kâmil” mertebesine erersin.
286. Hayrı yapan, hayırdan da hayırlıdır; şer isteyense şerden de kötüdür.
287. Her hangi bir işde acele etme hataya düşersin.
288. Her hangi bir mücadelede son çabasını harcayan, mutlaka zafer kazanır.
289. Her huyun en iyisini kendin için seç.
290. He insan senin gibi yaradılışa sahiptir.
291. Herkesin değeri, onun himmeti kadardır.
292. Her kim, bana bir harf öğretse, ben ona kul, köle olurum.
293. Her kim kötüyü yasaklar, fesata kızar ve Allah’ın yasaklarının hududu çiğnendiği zaman öfkelenirse, Allah’ü Tealada o kulunun lehine öfkelenir.
294. Her kişinin değeri, yaptığı güzel işiyle ölçülür.
295. Her nereye baksam Allahı görürüm.
296. Her sorunu kolay yönünden ele al, hayatında rahat edersin. Çünkü sen sorunları kolaylıklarıyla ele aldıkça çözümleri de kolaylaşacaktır.
297. Her şey akla muhtaçtır, akıl da eğitime.
298. Her şey olması gereken zamanda oluşup elde edilir. Bunu bilmeyen cahil, yorgunluğuyla mahzun kalır.
299. Her şeye ibretle bakınız. Ve gördüklerinizden ibret alınız.
300. Her şeyi layık olduğu yere koyan Allah’tır.
301. Her şeyin bir belası vardır ve iyiliğin belası da kötü arkadaştır.
302. Her şeyin sonunu uzun uzun düşünen ve bir türlü karar veremeyenlerden, şecâat ve cesaret namına, hiçbir şey beklenemez.
303. Her şeyin en büyüğü İlim ve Bilimdir. Çünkü ilim ile Hakk’a yol bulunur, bilim ile halka tahammül edilir.
304. Her şeyin en iyisi, en yeni olanıdır; ama dostların en iyisi, en eskileridir.
305. Herkes için tatlı, acı bir son vardır.
306. Hırs seni kul etmesin, Allah seni hür yarattı.
307. Hırs ve tamah, yorgunluk ve meşakkatin anahtarıdır.
308. Hızlı yükselenlere imreniliyor. Oysa en hızlı yükselenler toz, duman. saman ve tüydür.
309. Hiç bir süs edep kadar güzel değildir.
310. Hiç bir şey görmedim, meğer ondan evvel ve onunla, ondan sonra gördüğüm hep Cenâb-ı Hak’tır.
311. Hiç bir zaman vaadinizden ve sözünüzden dönmeyiniz.
312. Hiç kimsenin hatasını yüzüne vurmayınız. O hatayı işleyene hatasını, başka birini misal göstererek anlatınız.
313. Hiçbir işte lüzumundan fazla aceleci olma. Dikkatli davranma sahibi olanlar, kendilerini bir çıkmaza girmekten muhafaza etmiş olurlar
314. Hikmet sahibi kişilerin sözleri doğruysa ilaçtır, yanlışsa hastalıktır.
315. Hizmetçiniz Allah’a itaat etmezse onu cezalandırınız, ama eğer size itaat etmezse onu bağışlayabilirsiniz.
316. Hoş geçinmek aklın yarısıdır.
317. Huzur ve barışcıllığı arkadaş edinmişe yakınlaş, arkadaşlığından mutlu olmadığın kişiden uzak ol.
318. İbret alınacak şeyler ne çok, ibret alanlarsa ne az.
319. İhtirâs; feyiz ve kemâlin en büyük düşmanıdır.
320. İhtiraslı kimse bütün dünyaya sahip olsa da yine fakirdir.
321. İhtiyarlığın, ölüm habercindir.
322. İki şey vardır ki sonu bulunmaz; ilim, akıl.
323. İki şey vardır ki yitirmeden kadri bilinmez; gençlik ve afiyet.
324. İki tür insan vardır. Bilen ve dinleyen.
325. İki yüzlü insanlardan uzaklaşınız. Zira iyi vaktinizde etrafınızda dönüp dolaşırlar. Kötü vaktinizde derhal sizden kaçarlar.
326. İki yüzlünün dilinde tat, kalbinde fesat gizlidir.
327. İktisatlı olmayla ihtiyaçların yarısı giderilebilir.
328. İlim bayrağımdır, nereye gitsem benimledir kalbim onun ilmiyle doludur, sanma ki boş bir sandıktır.
329. İlim bütün iyiliklerin anahtarıdır.
330. İlim hiç bir servet ile satın alınmaz. Onun içindirki, bir cahil ne dercede zengin olursa olsun, en fakir bir alim ile mukayese olunmaz.

331. İlim insanın güzelliğidir. Onu kazanmayı iste. Onu edin ki kahrıyla yaşayan insan bir olma.
332. İlim maldan hayırlıdır: İlim seni korur, malı sen korursun. Mal vermekle azalır, ilim öğretmekle artar. İlim hakimdir, mal ise mahkum. İlim sahibi cömert olur, mal sahibi cimri olur. İlim ruhun hakimidir. İlim sahibi cömert olur, mal sahibi cimri olur. İlim ruhun gıdasıdır, mal ise cesedin gıdasıdır. Mal uzun zaman sürecinde tükenir, ilim uzun zaman sürecinde tükenmez ve eksilmez. İlim kalbi aydınlatır, mal ise kalbi katılaştırır. İlim peygamberlerin mirasıdır, mal ise eşkıyaların mirasıdır.
333. İlim meclisi, cennet bahçesidir.
334. İlim isteyenine yüceliğinden akarak gelir.
335. İlim tükenmez bir hazine, akıl eskimek bilmez bir elbisedir.
336. İlim uygulamayla eşittir. Bilen uygular. İlim uygulamaları ile seslenir. Uygulama cevap verirse ne ala, vermedi mi İlim de göçer gider.
337. İlim ve tecrübenin asıl merkezi akıldır.
338. İlimden başka her şey azaldıkça değeri yükselir. İlim ise çoğaldıkça değeri yükselir.
339. İlmin ayıbı, verimsiz oluşudur.
340. İlmin bereketi güzel ameldir.
341. İlmin verâseti olmaz, ölülerinizin kemikleriyle övünemezsiniz.
342. İlmini saklayan cahil gibidir.
343. İnat, kötülüklerin kaynağıdır.
344. İnatçılık insanın aklına zararlıdır.
345. İnatçılık, savaş ve düşmanlığa yol açar.
346. İnatıçılığın insanın dünya ve ahiretine zararı her şeyden çoktur.
347. İnanan insanın yüzünde güleçlik vardır, kalbindeyse hüzün. Gönlü her şeyden geniştir, nefsi her şeyden alçak. Yücelikten nefret eder, şöhrete düşmandır, gamı gussası uzundur, düşünmesi derin, susması fazladır. Vakti yoktur, çok şükreder, çok sabreder, düşünceye dalmıştır. İhtiyacı olanları görünce, kendi ihtiyacını hatırlamaz bile. Hûyu güzeldir, geçinmesi hoş ve yumuşak. Şeref ve din bakımından serttir, hûy bakımından alçak.
348. İnsaf, ihtilafı giderir ve arkadaşlığa yol açar.
349. İnsanı vaktinden önce yıpratan bir şey varsa o da tembelliktir.
350. İnsan belayı dilden bulur.
351. İnsan cahil olduğu şeyin düşmanıdır.
352. İnsan dün bir tohumdu, yarın toprak olacak.
353. İnsana bin dost az, bir düşman çoktur.
354. İnsanda dil olmazsa, insan söz söylemezse, surete bürünmüş bir varlıktan, yahut başıboş bırakılmış otlayan bir hayvandan başka ne olabilir ki?
355. İnsandaki edep, onun altınından daha iyidir.
356. İnsanın en şiddetli düşmanı gazabıyla şehvetidir.
357. İnsanın değeri, önem verdiği şeye göredir.
358. İnsanın dilekleri kendisine yakındır. Her şey den çok insana yakın olansa ölümdür.
359. İnsanın kendisine iyilik edeni övmesi, iyiliği arttırır.
360. İnsanın kendisi salih ve iyi olursa, Allah onun salih olması vasıtasıyla çocuklarını ve torunlarını da salih eder.
361. İnsanın kişiliğini sözü teyid eder.
362. İnsanın kurtuluşu doğruluktadır.
363. İnsanın tevazu sahibi olması, kendisine ikram getirir.
364. İnsanın utanması, örtüsüdür.
365. İnsanın yaşlanıp Rabbini bildikten sonra ölmesi, küçükken ölüp hesapsız Cennet’e girmesinden daha hayırlıdır.
366. İnsanın vücudunda yerleşmiş olan sırlar, gün geçtikçe açığa çıkar.
367. İnsanlar yaşarken uyur, ölürken uyanırlar.
368. İnsanlar; akıl, ilim, huy, yoksulluk ve zenginlik yönünden farklı oldukları sürece, birbirleriyle güzel geçinirler. Eğer mezkur sıfatlarda eşit olsalardı, (yükümlülük üstlenmekten kaçarak) helak olurlardı.
369. İnsanlar arasında Allah’ı en iyi bilen, O’nu çok seven, tam itaat edendir.
370. İnsanlara faydası olmayanı ölüler arasında say, git.
371. İnsanları alçaltan ve nihayet mahveden 3 şeydir: Birincisi, hasislik. İkincisi, servet düşkünlüğü, üçüncüsü bencillik ve kibirliktir.
372. İnsanların değerlerini ölçmek için değerli olmak gerek.
373. İnsanların en acizi insanlardan kardeş edinemeyenidir. Bundan daha acizi de kardeş edindikten sonra onu yitirendir.
374. İnsanların en alçağı haksız yere başkalarına hakaret edendir.
375. İnsanların en güçsüzü dost bulmada güçlük çekendir, ondan daha güçsüzü ise, dostlarını yitirip yapayalnız kalandır.
376. İnsanların en fazla bağışlaması gerekeni, ceza vermeye en fazla gücü yetenidir.
377. İnsanların güzel edebe, altın ve gümüşten daha çok ihtiyaçları vardır.
378. İnsanların kalbi vahşi ve başıboştur; kim onlarla ilgilenirse onlara doğru cezbolur
379. İnsanların kıymeti, yaptıkları iyilikler ile ölçülür
380. İnsanların solukları ecellerine doğru attıkları adımlardır.
381. İnsanların vefat eden akraba ya da dostları için feryatlarla ağlamalarına şaşırıyorum.
382. İnsanlarla öyle geçinin ki, öldüğünüzde size ağlasınlar, sağ kalırsanız sevgiyle çağrışsınlar sizin için.
383. İnsanlarla öyle geçinin ki öldünüz mü ağlasınlar size; sağ kaldınız mı sevgiyle çağırsınlar sizi.
384. İslam TESLİM’dir. Teslim ise yakındır, yakın tasdiktir. Tasdik ikrar, ikrar eda, eda da ameldir.
385. İsraf ve taşkınlık eden kimsenin üç belirtisi vardır: Sahip olmadığı bir şeyi ister, parasına sahip olmadığı bir şeyi satın alır, parasına sahip olmadığı bir elbiseyi giyer.
386. İşlerin en zoru alışkanlığı terketmektir.
387. İyi niyetlilik, gönle ferahlık, bedene esenliktir.
388. İyi ve kötü insana aynı değeri vermek doğru değildir, bu suretle birincisini iyilikten soğutur, ikincisini kötülük yolunda cesaretlendirirsin.
389. İyiliği emret ki, iyi ehlinden (iyilerden) olasın.
390. İyilik yapandan şüphelenmek, haksızlıkların en çirkini ve günahların en büyüğüdür.
391. İyilik ediniz, onun mukabilinde fenalık göreceğinizi, katiyyen aklınıza getirmeyin.
392. İyilikle, hür adamı köle yaparsın.
393. Kadına aşırı düşkünlük, ahmakların işidir.
394. Kadının hayırlısı, sevgi dolu, doğurgan olanıdır.
395. Kalb, kör olduktan sonra gözlerin görmesinde hiç bir fayda yoktur.
396. Kalb temiz olursa, dilden güzel sözler çıkar.
397. Kalbler, kablara benzer. Hayırlı olan, hayırla dolu olanıdır.
398. Kan dökmekten kaçının, İslâm’ın hükümlerine göre cezalandırılması gerekmeyen kimseleri öldürmeyiniz.
399. Kardeşi için kuyu kazan, o kuyuya akibet kendisi düşer.
400. Kendi aybına bakan kimse ve onu ıslaha çalışan kişi, halkın ayıbına bakmaz.
401. Kendi çocuğunu edeplendirdiğin şeyle yetimi de edeplendir ve çocuğunun eğitimi için yararlandığın yerden yetim için de yararlan.
402. Kendi görüşüyle yetinen, canını tehlikeye atmıştır
403. Kendi kadrini bilen helak olmaz.
404. Kendin için istediğini başkaları için de iste, kendin için istemediğin bir şeyi başkası için de isteme.
405. Kendine reva görmediği şeyi başkasına reva gören insan Kamil olamaz.
406. Kendisine edep yüklenen kimsenin kötülükleri azalır.
407. Kendini bilen Allah’ını da bilir.
408. Kendini cömertliğe alıştır ve her ahlakın en iyisini seç; çünkü iyilik alışkanlık haline gelir.
409. Kendini güçlükler karşısında sabretmeye alıştır, çünkü haksızlık karşısında Hak için sabretmek en iyi ahlâktır.
410. Kendini tanımayan kimse kurtuluş yolundan uzaklaşarak cehalet ve sapıklık yoluna giriverir.
411. Kendisini beğenen ve kendisinden razı olan bir kimsenin kusur ve zaaf noktaları aşikar olu
412. Kendisini beğenen ve kendisinden razı olan kimse bir çok üzüntü ve acı çeker.”r.
413. Kendisini tanıyan kişi, Allah’ını da tanır.
414. Kendini bilmeyen başkasını nasıl bilir?
415. Kınama ve azarlamada aşırı gitmek inata neden olur.
416. Kıskanç insan hiçbir zaman rahatlık ve huzur yüzü görmez.
417. Kıskanç kimse daima hasta olur.
418. Kıskançlık hasta eder.
419. Kıskançlık hastalıkların en kötüsüdür.
420. Kıskançlık, ateşin odunu yediği gibi oda iyilikleri yer.
421. Kıskançlık insanın dünyasını karartır.
422. Kıskançlık, insanın kalbi ve sinirleri üzerinde kötü etkiler bırakır ve insanı hasta eder.
423. Kıskançlık, ruhun hapsidir.
424. Kıskançlık, vücudu kemirir.
425. Kim bir işte halka öncü olursa, başkasını terbiyeye kalkmadan kendisini terbiye etmeli. Bu terbiye de diliyle öğüt vermeden önce, hûyuyla öğüt vermek suretiyle olmalı. Nefsine muallim olup kendini terbiye eden kişi, insanlara muallimlik edip onları terbiye edenden daha fazla ululanmaya değer.
426. Kim; halkın ayıplarını görür, onları kınar, fakat kendisi de o işleri yaparsa, ahmağın ta kendisidir.
427. Kim ki cimrilikten uzaktır, dostluğumu kazanır. Cimrilik ederse beni karşısına alır, yergimi kazanır.
428. Kimin söylediğine değil, ne söylediğine bak.
429. Kimsenin yanlışını yüzüne vurmayınız. Başka birisini göstererek ‘gelinim sen anla’ gibisinden uyarınız.
430. Kişi bilmediğinin düşmanıdır. Kişi dili altında saklıdır? Konuşturunuz kıymetinden neler kaybettiğini anlarsınız.
431. Kişinin karşılaşacağı bütün sorunların kolay olması beklenemez, bazılarının kolay olmasının yanında bazıları zor olacaktır.
432. Kişinin yapısını oluşturan öz iyi değilse, o kişinin ağzından iyi sözler çıkmaz.
433. Kitaplar bilginlerin bahçeleridir.
434. Kitaplar, bilgi sahiplerinin bahçeleridir.
435. Konuşun da tanışın, çünkü insan dilinin altında gizlidir.
436. Korku, afetlerden biridir.
437. Korkulan her şey zarar vermez.
438. Kötü alışkanlıkları terketmek en büyük ibadetlerdendir
439. Kötü evlat, insanın en büyük musibetlerdendir
440. Kötü evlat, ailenin şerefini yıkar ve geçmişine leke sürer.
441. Kötü evlat anne ve babanın şerafetini yok eder ve geriye kalanları rezil eder.
442. Kötü huylarını terk et. Halkın hürmetlerine mazhar olursun.
443. Kötü insanlarla oturup kalkmak, iyi insanlar hakkında su-i zan doğurur.
444. Kötü yaratılışlının liderliği olmaz.
445. Kötü zanlı olup, dostlarını elinden çıkarma.
446. Kötülükten çekinmek, iyi bir iş yapmaktan yeğdir.
447. Kul ümidi yalnız Rabbine bağlamalı ve yalnız günahları kendini korkutmalıdır.
448. Kullar, bilmedikleri şeylerde duraksasalardı ne kâfir olurlardı, ne de sapıklığa düşerlerdi.
449. Kutsal görevinizin yoksul, sakat ve yetimlere bakmak olduğunu hiç aklınızdan çıkarmayın. Memurlarınız onları incitmesin, onlara kötü davranmasın. Onlara yardım edin, koruyun ve yardımınıza ihtiyaç duydukları her zaman huzurunuza çıkmalarına engel olmayınız.
450. Küçük bir insandan gelen büyük bir fikri küçümseme.
451. Küçüklükte soru soran kimse, büyüdüğünde cevap veren biri olur.
452. Layık olmayan kimselere yüz suyu dökme; kendini beyhude yere rezil edersin.
453. Lisanını küfre alıştırma. Tatlı dilli ol. Yoksa önüne gelene havlayan köpeklere dönersin. Halkı zorla kendine nefret ettirirsin.

454. Mal çokluğu kalpleri bozar, günahları doğurur.
455. Mal, isteklerin temelidir.
456. Mal mülk toplayıp biriktirme, kime topladığın bilinmez.
457. Mal- mülk yığmakla uğraşanlar yaşarken ölmüşlerdir. Allah’a teslim olmuş alimler ise insanlık var olduğu sürece yaşamaya devam ederler. Vücutları toprak olup gitmiştir, ama iz ve etkileri yüreklerde yaşar.
458. Mal, mülk insanın gözünü doyurmaz, kalp zenginliğine çalış.
459. Malından vermeyeni zenginlerden sayma.
460. Marifetlerin en üstünü insanın kendisini tanımasıdır ve en büyük cahillik ise insanın kendini tanımamasıdır.
461. Mazideki esefli ve üzüntülü olaylarla kalbini doldurma, gelecekte uğraşmaya zaman bulamazsın.
462. Mazluma yardımcı ol, zalime düşman kesil.
463. Mazlumu, zalimin elinden kurtaracağım.
464. Mazlumun öç alma günü, zalimin zulmettiği günden daha korkunçtur.
465. Memurlarınızı seçerken zalim yöneticilere hizmet etmemiş ve devletin suçlarından ve zulümlerinden sorumlu olmamış bulunmalarına dikkat ediniz.
466. Memurlarınızın hareketlerini kontrol edin ve bunun için güvendiğiniz samimi kişileri kullanınız. Mektuplar ve müracaatlara bizzat kendiniz cevap veriniz.
467. Merhamet ve ibâdetlerin en hayırlısı, gizli sadaka vermek ve inzivâ köşesinde ibâdet etmektir.
468. Midenizi fazla hayvan mezarlığı yapmayınız.
469. Milletlerin ölçü ve terazisi adalettir.
470. Misafirine gücün yettiğince ikramda bulun, öyle ki ona saygıda seni mirasçı kabul etsinler.
471. Mutlu ile arkadaş olan, mutlu olur.
472. Mükemmel insan eksiklerini ve kusurlarını bilendir. En kötüsü ise insanların doyumsuz isteklerinin ve hırsının peşine düşendir.
473. Mümin, kardeşi açken doyasıya yemez.
474. Mü’min, insanların ezâsına tahammül eden, fakat hiç kimsenin ondan incinmediği kişidir.
475. Mü’min, kardeşlerine karşı ululanmaya, ona güler yüz göstermemeye başladı mı ondan ayrıldı demektir.
476. Müslüman olsun olmasın herkese aynı davranın. Müslümanlar kardeşleriniz, müslüman olmayanlar ise sizin gibi bir insandır.
477. Namus, güzelliğin sadakasıdır.
478. Ne kadar tenha bir yerde olursa olsun bir fenalık yaparken, seni hiç kimsenin görmediğine hükmetme. Seni, mutlaka bir gören vardır. O da Allah’tır.
479. Ne yüksek mevki ile sevin, nede düşkün olduğuna üzül.
480. Nefsine hâkim olman, en üstün güç, kudrettir. Ona buyruk yürütmen en hayırlı emârettir.
481. Nesebinle değil edebinle öğün.
482. Nerede bir bilgin görürsen, hemen buyruğunu kabul edip hizmetine gir.
483. Nice bilgin vardır ki, bilgisi olduğu halde ona fayda vermez de bilgisizliği öldürür giderir onu.
484. Nice kan vardır ki, onu dil döker.
485. Nice zengin vardır ki, yoksuldan da yoksuldur; nice büyük kişi vardır ki, her aşağılık kişiden de aşağıdır, nice yoksul vardır ki, bütün zenginlerden daha zengindir.
486. Oyun, hayranı biri saadete eremez.
487. Oysa ölüm cebimizde bize hep eşlik etmektedir, neden cahiller de feryadla karşılanır, ölüm neden böyle şaşkınlık yaratıyor.
488. Öfke delilikten bir bölümdür. Çünkü, sahibi nadim olur, nadim olmuyorsa deliliği adamakıllı pekişmiş demektir.
489. Öfke gücünü izleyecek olursan seni helak eder.
490. Öfke korkunç bir ateştir. Onu bastıran ateşi söndürür, yapamayan içinde yanıp gider.
491. Öfke kötü bir arkadaştır. Kusur ve çirkinlikleri açığa çıkarır, insanı kötülüğe yakınlaştırıp iyilikten uzaklaştırır.
492. Öfke ve kızgınlıktan koru kendini. Çünkü başlangıcı delilik, sonu pişmanlıktır.
493. Öfkeden kaçın, sakın öfke sana galip olup alışkanlık haline gelmesin.
494. Öl ama alçalma, azı yeter bul ama yüzsuyu dökme.
495. Öldükten sonra yaşamak isterseniz kalıcı bir eser bırakınız.
496. Öldükten sonra da yaşamak isterseniz, ölmez bir eser bırakınız.
497. Ölüm ahiretin kapısıdır.
498. Ölümü unutmak, kalbi paslatır.
499. Ölümü unutmayan, güzel şeylere tutkun olur.
500. Ölümün belirtisi doğmaktır.

501. Önder önce kendini eğitmeli, sonra diğerlerini. Önce kendi edebiyle örnek olmalı, sonra öğüt ve nasihatla.
502. Öğren, Cahil kalma. Ali yalın ayaklıların en hayırlısıdır.
503. Övünmeye değer şeyler güçlü akıl, utanma, nefsinden sakınma ve eğitimdir.
504. Öyle bir devir ki hiçbir arkadaşın senden hoşnut değil. Ve öyle bir devir ki hiçbir dostun sana dürüst ve gerçek dost değil.
505. Öyle bir kimseyi dost tut ki, aranızda kardeşlik husule gelsin. Ve senin bulunmadığın yerlerde, seni müdahele etmek için düşmanlarınla penceleşsin.
506. Parçalayıcı ve yiyici yırtıcı hayvan, zalim ve zorba bir validen iyidir.
507. Perde kaldırılırsa yakinim (bilincim) artmaz benim.
508. Renkten renge giriş, inançtan inanca geçiş, ahmaklığın alametlerindendir.
509. Rezil kişilerin başa geçmesi, insanlara afettir.
510. Sabır acılığının meyvesi zaferdir.
511. Sabır en güzel huy, ilim de en şerefli süs eşyasıdır.
512. Sabır iki türlüdür. İstemediğin, hoşlanmadığın şeye sabretmek; Sevdiğin, istediğin şeye sabretmek.
513. Sakın aile ve akrabalarının bedbahtlardan olmasına sebep olan birisi olmayasın.
514. Sakın başkasının kölesi olma; çünkü Allah seni hür yaratmıştır.
515. Sakın cahil kimselerle şaka etme. Onların halleri ve dilleri akrebin kuyruğu gibidir; derhal senin kalbini zehirleyebilir.
516. Sakın insanların eşit olduğu şeyi tekelleştirmeye kalkma.
517. Saltanat ve tahakküm hırsına kapılanlar, debdebe ve saltanat içinde yaşamış olsalar bile, daima lanetle anılırlar.
518. Sana cefa edeni utandırman için hoşça geçinmeye çalış.
519. Sana niçin yaptığını sorduklarında utanacağın ve yalanlamağa kalkacağın işleri yapmaktan çekin.
520. Sana karşılık iyilik yapanlara, teşekkür etmesini bilenlere de iyilik et.
521. Sana öğüt veren, sana geniş kredi açmış tüccara benzer.
522. Sefih olanlar lisanla dostluk gösterirler. Fakat kalbleri fesatla doludur.
523. Sen ey insan. Ayan beyan bir kitapsın, harfleriyle yüreğin okunur.
524. Sen öyle bir kitap ilmisin ki, harflerin, esrarı çözer.
525. Seni yalnız iyi günlerinde arayan, düşkün günlerinde senden kaçacaktır.
526. Seni, sende bulunmayan özellikler ve değerler icat ederek koltuklayan, bir gün gelir yapmadığın suçları da üstüne yığarak seni çekiştirmeye, çeliştirmeye kalkar.
527. Senin hakkında iyi zanda bulunanın zannını gerçekleştir.
528. Seviyesiz insanların bana cahilce sözlerine karşılık vermekten tiksinti duyarım.
529. Sırrı erdemli olandan başkasına verme. Yanlız o erdemli insanlarda sır olarak kalabilir.
530. Sırlarını ona buna açıyorsan, başına gelecek zilletlere razı ol.
531. Sızlanmak, sabırdan zordur.
532. Siyaseti başaramayan başkan olamaz.
533. Siyasetlerin (yönetimlerin) en zoru alışkanlıkları değiştirmektir.
534. Sizin en kötünüz insanları çekiştirerek dostlar arasında ayrılık düşüren ve temiz insanlara kusur bulan kimsedir.
535. Sizin için korktuğum şeylerin en başında, nefsinin isteğine uymak ve uzun emelli olmak gelir. Birincisi hak yoldan alıkoyar; ikincisi ise ahireti unutturur.
536. Sizin hayırlınız, günahına gerçekten çok tövbe edenlerdir.
537. Sizin için korktuğum şeylerin en başında, nefsinin isteğine uymak ve uzun emelli olmak gelir. Birincisi Hak yoldan alıkoyar; ikincisi ise ahireti unutturur.
538. Sizler mallarınızla halkı kuşatamazsınız (onların gönüllerini hoş edemezsiniz); öyleyse açık yüzlülük ve güzel davranışınızla onları kuşatınız; çünkü ben Allah Resulünün şöyle buyurduğunu duydum: “sizler, mallarınızla halkın gönüllerini hoş edemezsiniz; o halde ahlakınızla onların gönüllerini hoş edin”
539. Sorun benden beni yitirmeden, bana gök yollarını sorunuz, onları yeryüzü yollarından daha iyi tanırım.
540. Sorun bana beni yitirmeden; Çünkü andolsun Allah’a, Kur’ân’da hiçbir âyet yoktur ki niçin ve kimin hakkında indi, nerde indi, düzlükte mi, dağlıkta mı, hepsini de en iyi bilenim ben. Gerçekten de Rabbim bana, anlayan bir akıl, söyleyen bir dil ihsân etmiştir.
541. Soruya verilen cevap çoğalınca doğru gizli kalır.
542. Soyluluk; babaların, anaların mensup oldukları soyla boyla değil, övülecek üstünlükle kazanılır.
543. Söylemediğin sözün hakimi, söylediğin sözün mahkumusun.
544. Söyleyene bakma, söylenene bak.
545. Söz ilaçtır, azı yaşatır, çoğu öldürür.
546. Söz; ok ve mızraktan daha tesirlidir.
547. Söz benim ağzımdayken söz benim esirim, söz ağzımdan çıkdıktan sonra ben sözümün esiri olurum.
548. Söz dilinin susutuğu ve amel dilinin söylediği nasihat hiçbir kulak tarafından kovulmaz ve onun faydası ile hiçbir fayda bir olmaz.
549. Söz sizin ağzınızda olduğu sürece, söz sizin esiriniz, söz ağzınızdan çıktıktan sonra siz sözünüzün esiri olursunuz.
550. Sözün gümüş olsa da, ey nefs sükut (suskunluk) altındır.
551. Sözün güzelliği, kısalığındadır.
552. Sözünde duramayacağın bir yerde söz verme ve kefaletine vefâ edemeyeceğin yerde kefil olma.
553. Susmak, ağırbaşlılığı arttırır.
554. Susmak, sana ağırbaşlı bir elbise giydirir ve sonunda özür dileme zorundan korur.
555. Sükût, yalan söylemekten ve başkalarını çekiştirmekten herhâlde evlâdır.
556. Şahsınıza fenalık eden bir düşmanı affediniz. Lâkin vatanınıza ve milletinize fenalık eden bir kimseyi, asla affetmeyiniz.
557. Şehvet bir kapıdan girer, akıl öbür kapıdan çıkar.
558. Şer’den çekinen kişi, hayır yapana benzer; suçtan sakınan kişi, iyilikte bulunana döner.
559. Şeref ve namus, en büyük hazinedir. Onlara mâlik olanlar, hayatlarını dâimâ memnun ve mesut geçirirler.
560. Şeref ve soyluluk, yüksek özellik ve niteliklerden gelir, ataların çürümüş kemiklerinden değil.
561. Şerefine düşkün olan kötü cevap almaktan kendini sakınır. İnsanların davranışlarını düşünerek ve gözeterek onlarla uyum içinde yaşayan kendi kişiliğinide korur.
562. Şerefli ve önemli bir mevkiiniz olması için bilime sarılınız.
563. Şiddetli istek mutluluğun en büyük düşmanıdır.
564. Şu (Kur’ân), Allah’ın suskun kitabıdır; ben ise Allah’ın konuşan kitabıyım.
565. Şükür nimetlerin süsüdür.
566. Takva, Allah’ın yap dediğini yapmak, yapma dediğinden kaçmaktır.
567. Tamah mihneti davet eder.
568. Taraf tutmayın, bazı insanları kayırmayın. Bu tür davranışlar sizi zulme ve despotluğa çeker.
569. Tarımla uğraşanlar devletin servet kaynağıdır ve bir servet gibi korunmalıdır.
570. Tecrübe fayda ile beraber gelen ilimdir.
571. Terbiyesizlikle kendisini düşüreni, soydan gelme asalet yükseltemez.
572. Tevâzu gösteriniz ki, halkın hürmet ve tekrimini (saygısını) kazanasınız.
573. Tövbe etmek elindeyken, ümidini kesene şaşarım.
574. Uygunsuz yerlere giren, kendini töhmete kaptırır.
575. Utancın üstünü, insanın kendinden utanmasıdır.
576. Üç sınıf Allah sevgisinden uzak tutulmuştur: Zalimler, onlara yardakçılık edenler ve zulmü hoş karşılayanlar.
577. Üç şey hayatı tatsızlaştırır: kin, kıskançlık ve kötü huyluluk.
578. Üç şey insana hayatı zindan eder: Ağırlaşan aile yükü, borçların baskısı ve bir hastalığın sürüp gitmesi.
579. Üç şeyi kendinizde tutup saklayın: Cesaretiniz, bilginiz ve malınız. Bazı insanlar sahip olduğunuz bu 3 şeye düşmandır ve o insanları ancak bu 3 şeyi kaybetmeniz sevindirir ve razı eder.
580. Üstünlük taslamak, ayıpların en kötüsüdür.
581. Varlıklı kişiden ellerinin içinde senin için ne skladığını bilmedikçe uzak dur.
582. Verilen söz, zamanında yerine getirilmesi gereken bir borçtur.
583. Ya siz bizi yok edersiniz ya da, biz sizi yok ederiz. Ya da barışı daha uygun görürsünüz.
584. Yakınlarına yardımı bırakan, düşmanlarına yardım etmiş olur.
585. Yalan hıyanettir, doğruluk emanettir.
586. Yalan söylemenin sonu, kınanmaktır.
587. Yalan ve iki yüzlülük en kötü ahlaktır. Yalancıların başlıca sıfatları şunlardır: evvela sana diller döker, birçok şeyler vaad eder. Sonra senden vazgeçer. Daha sonrada arkadan senin aleyhine bir çok şey söyler.
588. Yalancılardan daima uzak bulununuz. Çünkü onlarla içli dışlı olur ve onlarla dolaşıp kalkarsanız, sizde yalancı olursunuz.
589. Yalancıların başlıca sıfatları şunlardır. Evvela sana diller döker, birçok şeyler vaad eder. Sonra senden vazgeçer. Daha sonrada arkadan senin aleyhine bir çok şey söyler.
590. Yalandan daha kötü bir kabahat yoktur.
591. Yalanlanacağından korktuğun bir şeyi anlatma.
592. Yanlışını gününde görüp nefsine sitem edersen yanlışın faydaya dönüşür. Dünde kalan yaşam geçmişle yok olur gider.
593. Yaptığın iyilikleri ve sana anlatılanları gizle.
594. Yâ Rabbî! Ben sana cennet için değil, cehennem korkusu için de ibâdet etmiyorum. Belki seni tapınmağa lâyık olarak tanıdığım için ibâdetimi yapıyorum.
595. Yaşamın tecrübeleri doğru karar verebilmeyi öğretti, öyleki artık beni bitirmeye –yok etmeye gelen şeyleri ben bitirip– yok ettim.
596. Yeni ilmi şeyleri öğrenmekle, kalbinizin yorgunluğunu ve rahatsızlığını giderin, çünkü kalpleriniz de vücudunuz gibi yorulur.
597. Yeni mal, mülk edinmeden önce yığdıklarınızı kullanınız.
598. Yerilen aşağılık kişiler saygınlık döşeklerine oturacak olursa biz ayağa kalkarız.
599. Yoksullar bazen çok müşkil durumlarda kalırlar. Söyledikleri sözler ne kadar doğru olursa olsun, onları dinleyenler sözlerine kulak asmazlar.

600. Yoksula yardımı dilenmeden yap. Sen onu el açmak zorunda bırakırsan, verdiğin sadaka ile, onun sadakadan daha değerli olan haysiyetini satmaktan kurtarırsın.
601. Yoksullarla otur, şükrünü artırırsın.
602. Yoksulluğunu gizle, yoksa itibarın sıfıra iner.
603. Yol cümleden Ulu’dur.
604. Yola düşmeden arkadaşı, eve girmeden de komşuyu sor.
605. Yüzünüze karşı yapılan şişirme övgüleri dinlemekten kendinizi koruyunuz. Çünkü onlar, kalpleri kirletip ortalığa pis bir koku yayarlar.
606. Yumuşak ahlak, soyluluk ve büyüklüktendir. Yumuşak huyluluğun bitmez tükenmez kaynağı ol. Kimseye asla eziyet etme, yaptığın şeyin sonuçlarını görür ve duyarsın.
607. Yumuşak konuş, sevilirsin.Yüce kişinin aç kalınca, aşağılık kişinin karnı doyunca saldırısından korkun.
608. Yükseklik taslamak alçaltır, alçak gönüllülük yükseltir.
609. Zalime gelip çatan adalet günü, mazlumun uğradığı cevir ve cefa mihnetinden çetindir.Şiddet son dereceyi buldu mu ferahlık gelir çatar. Bela halkaları tam daraldı mı genişlik yüz gösterir.
610. Zalimin düşmanı Allahtır. Zalimin ikbali de geçicidir.
611. Zaman bana karşı maske takındı, beni tanımazlıktan -görmemezlikten geldi, bilmedi ki ben güne saygılıyım ve talihsizliklerin en korkulusunu bile kolay şeymiş gibi karşılarım.
612. Zaman ibret aynasıdır.
613. Zaman kendine uymazsa, kendini zamana uyduranlar. en akıllı kimselerdir.
614. Zaman sana uymaz, sen zamana uyacaksın.
615. Zaman uzasa, sonu gecikse bile sabreden mutlaka zafere ulaşır.
616. Zamanı değilse çok konuşma, söze başvurma, suskunlukla süsle aklını.
617. Zamanının bir kısmı maziye karıştı. Geride kalan günlerinin sayısı da belli değil, fırsat varken çalış.
618. Zamanın icaplarına uymayanlar, sürüden ayrılmış koyunlar gibi geri kalırlar.
619. Zayıfları ziyaret etmek alçak gönüllüğünündendir.
620. Zenginlik gurbette bir vatan, Fakirlik vatanda bir gurbet gibidir.
621. Zenginliği görüntülemek, şükürden sayılır.
622. Zenginliğin en yücesi dilekleri terk etmektir.
623. Zulme ve kötülüğe karşı çıkmayan daha belasına uğrar.

(*) 28. Hz. Ali efendimizin güzel sözleri çok fazla olmasına rağmen, onların Hutbe ve mektuplarda olanlarla kendilerini ilgilendiren bölümlerini bu bölüme almadık.

(**) Bu Makale Kazım Balaban'ın Hz. Ali'nin Erdemleri adlı kitabından alınmıştır.

Hz. Muhammed’in yanında yetişen Ali ahlâklılığın, erdemliliğin, olgunluğun canlı bir örneğidir. En belirgin niteliklerinden biri “güvenilir olmak”tır. Tarih boyu dillere destan olacak ölçüde eli açık ve cömerttir. Yardımseverlik ve insanlarla dayanışma içerisinde olma, yoksulu, kimsesizi, güçsüzü koruma onun simgeleşmiş özelliklerindendir.<1>

Alevi-Bektaşiliğin temel ahlak ilkesi olacak “Eline, Diline, Beline sahip olmak” anlayışını Ali ilkeleştirir. Yolun ana ilkesi haline getirir. Bunlara uymamanın toplumu bozacağı, birbirine düşüreceği düşüncesindedir. Onun söz ve konuşmalarını içeren kitabında ve şiirlerinde bu ilkeleşmiş düşüncelerini şöyle dile getirilir:

“…Halkı ayırmaktan sakının. Dilinizi uz tutun. Gönlünüz başka düşüncede, diliniz başka sözde olmasın. Herkesin dilini zaptetmesi gerekir. Çünkü bu dil serkeştir. Sahibini eğri yola götürür, saptırır. (…) İnsanın dili gönlünün ardındadır. Münafıkın gönlüyse, dilinin ardında. İnanan bir söz söylemek istedi mi, önce gönlünden geçirir o sözü. Bir düşünür hayırsa söyler. Şerse vaz geçer. Münafıksa diline geleni söyler. Hangi söz kendizine yarar sağlar, hangi söz zarar. Düşünmez bile. (…) Kim yüce Tanrı’nın, avucu Müslümanların kanlarından, mallarından tertemiz olarak ulaşmak isterse, dilini onların ayıplarında korusun”.<2>
Bu anlayış Ali’nin şiirlerinde; “dilini tut!”, “Sana söyleneni başkasına söyleme”, “dilini tut, kaçın gönül kırmaktan. Gönüldeşini iyi aydın olandan seç. Kimseye eziyet etme, edeni de engelle” biçiminde dile getirilir.<3>

Koğuculuğun, insan çekiştirmenin her türlüsüne karşı çıkar.<4> İkiyüzlülükten yakınır. Çevresindeki bu tür insanların dolu olması onun kendini yalnız hissetmesine neden olur. Ali, bu durumu şiirlerinde defalarca dile getirir.<5>

Beline sahip olmayı o, “şehvetler elbisesinden soyunmak” olarak anlar.<6> Dürüst ve olunduğu gibi görünmeyi insan kişiliğinin sağlamlığı olarak düşünür. İnanırlardan, “renkten renge girmek”ten kaçınılmasını ister.<7>

Ali, dürüstlüğün simgesidir. Haklara saygılıdır ve kesin saygı gösterilmesini ister. “Kul hakkı” onun için kutsal haklardandır. Kimsenin hakkının alınmasını istemez. Günümüzdeki hortumculara, rüşvetçilere, armağancılara ders verircesine bir ahlâklılık sergiler.

Ona göre;
“Bir karıncanın ağzındaki bir arpa tanesinin kabuğunu almak, bu yolla da Tanrı’ya isyan etmek için bana yedi iklimi (alemi / dünyayı) ve bu iklimlerin altlarındaki ülkeleri verseler, gene kabul etmem ben”.<8>

Erdemi ve olgunluğu esas alan İmam Ali; “yoldan çıkmış, sapmış, başıboş kimse”lerle “bilgisizliği nefsinde toplamış kimse”leri oldukça kabul edemeyeceği kişilik tipleri olarak görür.<9> Çünkü; o mutevazılığı ve bilgiyi, bilinci, çalışmayı, üretmeyi, topluma yararlı olmayı, dayanışmayı esas alan biridir. Üretmeyi, ilerleme olarak görür. Toplumsal gelişmeyi, toplumsal üretime ve çalışmaya bağlar. Özgür insan olmanın yolunu çalışmaya bağlar. Bunların da, insanlık için esas olmasını düşünür.<10>

Hz. Ali, “İslam’ın koşulları”nı Sünni eğilimin anladığı biçimde anlamaz. O, bu tapınımların dışsal / zahiri anlamlarını değil içsel / batın anlamlarını anlar ve yaşama geçirmeye çalışır. Ona göre, bu tür tapınımlar insanda kişilik eğitimidir (nefis terbiyesi) ve kişiliğin olgunlaşmasını amaçlar. Kişiyi Alevi deyişiyle “turap kılar”. Kimsesizin, yoksulun durumundan anlamasını sağlar. Yardımlaşmayı, dayanışmayı güçlendirir. İyiliği, insan severliği namazdan, oruçtan “üstün” tutar.<11> Yani olaya toplumsal yaklaşır. Sünni İslamsal dünyanın katı kuralcılık çerçevesinde yürüttüğü ve salt biçimsel düşündüğü bu tapınımlara ilişkin Hz. Ali’nin değerlendirmesi şöyle olur:

“Namazda gönül alçaklığıyla en yüce yeri, alınları toprağa koymak, yüzleri toprağa indirip organların en değerlilerini yeryüzüne koyup küçülmek, oruçta da karınları açlıkla sırta yapıştırarak kibirden kurtulmak, insanları alçalmaya alıştırmak gibi hikmetler vardır. Zekâtda da yeryüzünde biten şeyleri, bunlardan başka varlıkları, yok-yoksul kişilere vermek, onlara yaklaşmak amaçları vardır. Bunlarda bulunan, insanda görünen, övünmeye ait şeyleri yok eden, ululanmaya dair beliren niteliklerden insanı alıkoyan şeylere bakın”.<12>

Ali, şiirlerinde tutkulardan uzak mutasavvıf bir kişilik sergiler. Ün, varlık, varsıllığı boş görür.<13> Gönül zenginliğini, mal zenginliğinden üstün tutar. Erdemi, olgunluğu; kişinin kendisini bilmesi olarak görür.<14> Bu anlayış daha sonraları Yunus, Hacı Bektaş, Mevlana ve daha birçok mutasavvıf düşünürde “sen seni bil sen seni” biçiminde ilkeleşecektir. Demek ki, bu erdemlik anlayışının kaynağı Hz. Ali’dir.

Ali, kişinin topluma ayak uydurmasından, gelişmeleri benimsemesinden yanadır. Bu nedenle yumuşak başlılığı (hilm) önerir. Toplumda geçinmenin, kaynaşmanın, birlikte yaşamanın en belirgin kuralı olarak “hilm”i görür.<15>

Ali’de “erdemlilik”; birey için insan olmanın özelliği ve bu özelliğe ulaşabilmenin yoludur. “Erdemlilik, temiz ahlâk, iyi ve güzel düşüncedir”. Erdemli olmanın koşullarıysa Ali’ye göre; din, akıl, bilim-bilgi, hayal ve umud etmek, cömertlik, konukseverlik, arı ve saf insan olmak, sabır, teşekkür duygusuna sahip olmak, yumuşak karakterli olmaktır.<16>

Hz. Ali toplumu içten içe kemiren yozlukların tümüne karşıdır. “Kan davası” bunlardan biridir. Yaşamı pahasına bu sorunla savaşmıştır. Suikaste uğramasına karşın, ölüm anında bile “kan davası”nı reddetmiş, “öc alınmamasını” istememiş, saldırganın yargılanmasını buyurmuştur. Sağ kalması durumunda kendisinin de böyle böyle yapacağını belirtmiştir.<17>

Görüldüğü gibi, bunlar bir erdemlilik örnekleridir. Ali’nin bu erdemlilik örnekleri zaman zaman şiirlerinde de “öc alma”ya karşı çıkılarak dile getirilmiştir.<18>

Ali toplumun alt katmanlarının ve üretici kesimlerin savunucusudur. Bütün bunlar emeğe olan saygısının gereğidir. Bir vesileyle; “köylülere, ekincilere sert davranılmamasını” ister. Toplumun “cevr-ü cefâ ile yönetilemeyeceği”ni düşünür.<19>

Ali inançlı biridir. İnancı ve imanı önemser. İnsanların bu konuda içiyle-dışıyla açık olmalarını ister. Dinsel görevin ücretle yapılamayacağı veya yaptırılamayacağını günümüz uygulamalarını sezerek ve bir öngörüde bulunarak vurgular.<20>

Hz. Ali, “iman”ı dört ana öğeye bağlar. Bunlar; sabır, yakıyn, adalet ve savaştır. Bunların da kendi içerisinde temel öğeleri olduğunu belirtir. Ona göre; “yakıyn”ın dört öğesi; akıllılık, hikmeti yormak, geçmişlerden öğüt almak, geçenlerin yolunu-yordamını izlemek. “Adalet”in öğeleriyse; anlayışta derine dalmak, bilgide derin olmak, aydın hükümle karara varmak, yumuşak huylulukta (hilm) direnmek. “Savaş” (cihad)ın da dört temel öğesi vardır. Onlar da; doğruyu buyurmak, kötülüğü yasaklamak, gerçek işlerde doğru olmak ve gerçeğe uymayanlara düşmanlık gütmektir.<21>

Hz. Ali’nin günümüzde dahi eksiksiz uygulanması gereken ve toplum olarak gereksinim duyduğumuz yaşam felsefemize temel edineceğimiz ahlaki ilkeleri vardır. O; Tanrı’nın dışından kimseden birşey umulmamasını, günahının / kötülüğünün dışında hiçbir şeyden korkulmamasını, bilmediği birşeyi bilmiyorum demekten utanılmamasını, bilmediği birşeyi öğrenmekten çekinilmemesini ister<22> ve aşırılıktan kaçınarak “ölçülü olunması”nı yeğler.<23> Varlıklılığın en üstününün “akıl”, yokulluğun en aşırısının “ahmaklık”, korkulacakların en büyüğünün “kendini beğenmişlik (bencillik)”, soyun-sopun en yücesinin “güzel huy” olduğunu öğütler.<24>

Hz. Ali’nin oğlu Hasan’ı örnek edinerek tüm gençlere öğüdü de örnek alınması ve kişinin özüne yansıtması gereken şeylerdir. Şunu söylüyor:

“Bilmediğin şey hakkında söz söyleme. Gerekmediği zaman söze girişme. Sapıklık olduğundan korktuğun yola gitme. Çünkü sapıklık şaşkınlığı zamanında o yoldan dönmek, korkulara çatmaktan yeğdir. İyiliği buyur da sen de iyilerden ol. Kötülüğü elinle, dilinle yasakla da bu çabanla kötülük edene karşı dur. (…) Nefsini kendinle başkaları arasında bir tartı haline getir. Kendine yapılmasını, başına gelmesini sevdiğin, dilediğin şeyi başkaları için de sev, dile. Sana yapılmasını, başına gelmesini istemediğin şeyi onlar için de isteme. Nasıl zulme uğramayı istemezsen sen de, öylece kimseye zulmetme. Nasıl sana iyilik etmelerini istiyorsan, sen de başkalarına öylece iyilik et. Başkasından görüp, duyup çirkin bulduğun şeyi, kendin için de çirkin bul. Sana yapılınca razı olamayacağın şeyi, insanlara da yapma. Bildiğin az bile olsa zararı yok, fakat bilmediğini söyleme. Sana söylenmesini istemediğin şeyi sen de söyleme başkalarına. Bil ki kendini görmek, beğenmek, gerçeğin tersidir, akıllılarınsa afeti”.<25>

Bunlar 1400 yıl öncesinden günümüze ve bizlere kalan ahlâk ve yaşam felsefesinden izlerdir.

---------------------------------------------------
<1> Mahmut Esat (1965): 283 vd.
<2> Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 55.
<3> Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu): 51, 52 v. s., 94; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila): 62, 63, 114.
<4> Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu): 32 vd.; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila): 38 vd.
<5> Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu): 84; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila): 102.
<6> Nehc’ül-Belâga (1972): 107.
<7> Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 57.
<8> Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 73.
<9> Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 93.
<10> Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu): 53, 67; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila): 80 vd.
<11> Bkz. Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 294.
<12> Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 129.
<13> Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu): 36, 105, 107; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila): 44, 128, 130.
<14> Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu): 113; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila): 138.
<15> Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu): 27, 53; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila): 32. Ali’nin bu özelliği onu konu alan bütün kitaplarda yer alır. Bkz. Fuzuli: Hadikatü’s Süeda (1987): 201.
<16> Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu): 161 vd.; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila): 199.
<17> Nehc’ül-Belâga (1972): 293 vd.
<18> Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu): 112; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila): 137.
<19> Nehc’ül-Belâga (1972): 355.
<20> İmam Ali, “okuduğu ezana karşılık para alan kimseyi müezzin yapma” biçiminde bir buyruk verir. Bkz. Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 385.
<21> Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 389 vd.
<22> Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 397.
<23> Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu): 87; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila): 106.
<24> Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 412.
<25> Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 337, 340.

Hz Ali Divanından Bazı Sözler
«Senin hayatın, günün birinde sona erecek bu fanî dünyada bir müddet bulunuşun sayılı bir kaç dakikadan ibarettir.»
«Her nefes alışında ömründen bir parça eksilir. Demek oluyor ki seni ifnâ eden, seni ölüme yaklaştıran her nefes, aynı zamanda seni yaşatıyor da.»
«Seni bir kuvvet bu âlemden sürüp bir başka âleme doğru götürüyor.»
«Bu gün başka bir beldede sabahlarsın. Ve onsuz akşamlarsın. Bununla beraber bedenini devamlı olarak değiştirmekte olduğundan haberin bile yoktur. »
«Her şey Allah ın azametine boyun eğer. Ve her şey onun kudreti ile vücut bulur ve onun kudreti ile devam eder.»
«Yüz ve ahlâk güzelliği her fakirin zenginliğidir. Allah a sığınanlara, Allah en hakikî ve en güzel zenginlikleri hazinesinden verir.»
«Zelil ve hakîr olan, ancak Allah a sığınmakla onun yolunda yürümekle bu hâlden kurtulabilir.»
«Allah, her zayıf ve zavallının kuvvetidir. Onlar ancak Allah ın inâyeti ve kudreti ile bu zayıf ve zavallı duygulardan kurtulabilirler.»
«Allah, her ıstırap çekenin sığınacağı tek varlıktır. Istırap çekenler, ancak varlıklarını kalp hulusluğu ile ona adamakla ıstıraptan kurtulabilirler.»
«Allah, ondan yardım isteyen kullarının seslerini mutlaka işitir. Ve feryat edemiyenin derdini dökemiyenlerin de içindekileri okur, bilir.»
«Ölüm şerbetini içenler hakikatte ona rücû ederler. Allah a dönerler.»
«Yâ Rabbî! Seni gözler görmez ki senin şanından, kudretinden haber verebilsin.»
«Sen öyle bir varlıksın ki, senin vasıflarını tarif etmeğe çalışanlardan çok daha önce vardın.»
«Yâ Rabbî! Sen yarattığın mahlûkları vahşet içinde halketmedin.»
«Ve bir menfaat için onlardan kendi hesabına hiç bir amel istemedin.»
«Sen kimi taleb edecek olsan o senden kaçamaz.»
«Ve sen her kimi muâheze eyler isen o kimse senin gazabından kurtulamaz.»

«Ve sana karşı isyân eden kimse, senin kudretine bir zarar getiremez.»
«Ve sana itâat eden, senin varlığını yüceltemez.»
«Seni inkâr eden kimse de ne yapsa senden müstagnî kalamaz.»
«Yâ Rabbî! Sen yarattığın şeylerden, her şeyden ne kadar büyüksün!»
«Ve onların büyüklüğü, senin kudretinin, azametinin yanında ne kadar küçüktür.»
«Yâ Rabbî! Dünyanın nimetleri ne kadar büyük ve zengindir.»
«Ve bu nimetler, âhirettekilere nisbetle ne kadar küçük ve ehemmiyetsizdir.»
«Bir felâkete uğradığın bazı musîbetlerle karşılaştığın zaman, sabır ölçüsünü üstüne al. En iyisi budur. Sabırdan, güzel neticeler elde edersin.»
«Dostun ahd ve peymânını sakla ve ona riâyet et, bunu saklamakla iyi içkilerden duyulan lezzetin alâsını duyarsın.»
«Ve her nimetten sonra Allah a hamd-ü sena ve şükret ki, o sana daha büyüğünü ihsân eylesin.»
«Halk içinde derecelerin en yükseğine talîb olma. Çünkü insan istediği değil, lâyık olduğu dereceye nâil olur.»

«Rızkı da her zaman helâl kapısından iste. Her zaman helâl kazanmağa çalış ki; sana her taraftan kat kat rızk gelsin.»
«Dostun hakkını üzerinde vâcib bil. Bir gün olur. Ondan da karşılık gelir.»
«Anana, babana, takva sâhibi olan komşuna, akraba ve taallukatına, ehil ve ayaline her zaman iyi muamele et ve onlara yardımda bulun.»

Hz.Ali nin vasıflarını yazmaya, ağaçlar kâlem, denizler mürekkep olsa, yine de güç yetmez. Deryadan bir damla.

Hz. Ali'nin İlmi ve Edebi Şahsiyeti

Hz. Ali, bütün devri fitne, fesat ve mücadelelerle geçmesine rağmen cesaret ve azmini kaybetmemiş; zühd ve takva, sabır ve tahammül göstererek hiçbir zaman hak ve hakikatı elden bırakmamıştı. Doğru bildiği yolda sebat göstermiş ve Resul-ullah'ın takip ettiği çizgide yürümeyi kendisi için prensip haline getirmişti.

Halka karşı son derece şefkatli davranan Hz. Ali, garip ve yoksullara kapılarını ardına kadar açmış ve onlara, aklın anlamakta güçlük çekeceği şekilde yardım etmiştir. İslamiyetin yayılmasında ve yerleşmesinde büyük hizmetleri geçen Hz. Ali'nin en küçük yaşlarından başlayarak şehit edildiği ve ruhunu Allah'a teslim ettiği ana kadar yegane arzusu bu hizmetin kesintisiz şekilde devam etmesiydi.

Resul-i Ekrem'in hizmetinde bulunan ve bunu noksansız şekilde yerine getiren Hz. Ali, kaynakların verdiği bilgilere bakılırsa 586 kadar hadis rivayet etmiş ve vahiy katipleri içinde önemli bir makama sahip olduğu gibi Hz. Peygamber'in bir çok mektuplarını yazma şerefine nail olmuştur.

Ebu'l-Hasan (Hasan'ın Babası) ve Ebü't-Turab (toprağın babası) gibi künyeleri bulunan ve İslamın zor dönemlerinde bu dine hizmet ederek gelecek olan tehliklere karşı göğsünü geren Hz. Ali'nin lakabı Haydar (aslan) dır. Divan Edebiyatımızın ünlü şairleri onu çeşitli eserlerinde överken "Haydar-i Kerrar" olarak nitelendirmişlerdir.

İslami ilimlerin esası Kur'an-ı Kerim'dir. Hz. Ali, Kur'an-ı Kerim'i bizzat Resul-i Ekrem'den öğrenmiş ve tükenmeyen bu bereketli pınardan kana kana içmiştir. Kutsal Kitab'ı ezberleyenler arasında onun önemli bir yeri vardır. Her ayetin anlam ve indiriliş sebebini hemen hemen biliyordu. Peygamber Efendimize akrabalığı dolayısıyla haiz olduğu mevki, dikkati çekecek derecede kendisinin müstesna bir değer kazanmasına sebep olmuştur.

Sahih-i Buhari'nin bildirdiğine göre Hz. Ali, insanların anlayabildikleri hadisleri söylemeyi prensip haline getirmişti. Kişi, muhataplarının anlayabileceği sözleri söylemelidir. Çünkü akıl ve idrakin anlayamayacağı bir şeyden bahsedilirse insanlar, cehaletleri dolayısıyla onu hazmetmeyerek ayetlerin elfazı çeşitli anlamlara gelebilir, fakat peygamberlik şanına yakışan anlam, en doğrusudur. İmam Ahmed bin Hanbel, Müsned'in de bu konuyla ilgili olarak Hz. Ali'nin şu sözünü nakleder: "Resul-i Ekrem (S.A.S)'in bir hadisi rivayet olunduğu zaman ondan, hidayete götüren, takvayı en çok ifade eden ve en iyi olan manayı anlayınız."

Hz. Ali'nin son derece kuvvetli bir hatip olduğu her türlü şüphe, kuşku ve tereddüdün üstündedir. Söylediği ve dinleyicileri ikna etmek maksadıyla irad ettiği hutbeler bir belagat ve fesahat şaheseri olup hatipler için örnek olmuştur.

Servete sahip olmamasına rağmen çok cömert olan Hz. Ali'nin ibadete düşkünlüğü dillere destandır. Çok oruç tutardı. Haşimoğulları içinde Allah'a en çok ibadet edenin Hz. Ali olduğu, tarihçiler tarafından önemli bir hadise şeklinde kaydedilmiştir. Sözün doğrusunu söyler, bütün davaları hak adaletle hallederdi. Alim bir insan olarak hikmetli söz söylemenin timsali kabul edilen Hz. Ali, dünya durdukça insanlar için yararlı olan tavsiyelerde bulunmuştur. Onun söz ve tavsiyelerine, her yaş ve çağdan insanlar yetenekleri ölçüsünde yararlanabilirler. Kendisi dünyanın gösteriş ve ziynetinden nefret etmiş ve şehit edildiği zaman arkasında servet bırakmadan gitmiştir.

Hz. Ali'nin evliliği ve çocuklarının sayısı hakkında kaynaklarda çeşitli bilgiler mevcuttur. Ehl-i sünnet ve'l-Cemaat inancına sahip bilginler bu konuda doğru ve sağlam bilgiyi vermekten çekinmemişlerdir. Hz. Fatma'dan Hasan, Hüseyin ve Muhsin adında üç erkek çocuğu olmuş fakat Muhsin küçük yaşta vefat etmiştir. Zeynep ve Ümmü Külsüm adında da iki kız çocuğu dünyaya gelmiştir.

Diğer hanımlarından Cafer, Abbas, Abdullah, Osman, Ubeydullah, Ebu Bekir, Yahya Muhammed Asgar, Ömer, Rukkiye, Muhammed Evsat, Muhammed bin el-Haneffiye, Ümmü'l-Hasan ve Remle adlarındaki erkek çocukları İslam tarihini konu alan eserlerde kaydedilmiştir.

Hz. ALİ’DEN ALINTILAR(29)

*
1. Allah bize Peygamberi zafere ulaştırma şansını ve onurunu verdi. Bizimle İslamiyetin sancaklarını yükseltti.
*
2. Allah bizimle kitabını ve Peygamberini kudsadı. Zafer ve saygınlığa ermede bizi uygun gördü.
*
3. Allah’a yemin olsun ki, inen bütün ayetlerin ne hakkında, nerede ve kimin hakkında nazil olduğunu biliyorum. Allah bana düşünen, sorgulayan bir kalp ve açık bir dil vermiştir.
*
4. Allah’a ant olsun ki, Hayber kapısını cismani kuvvetle değil, Rabbani kuvvetle söktüm. (Hz. Ali’ye Hayber kalesini nasıl kopardın, diye sorduklarında verdiği cevaptan).
*
5. Allah’ın Resulü bana her birisinden bin kapı açılan tam bin ilim kapısı öğretti.
*
6. Allah Elçisi Muhammed, bir Pazartesi günü peygamber olduğunu açıkladı. Aynı günün ertesi Salı günü ben İslam Dini’ne girdim, onun Peygamberliğine inandım.
*
7. Allahu Teala hiçbir peygamber göndermemiş ki ben onun borcunu ve vaad ettiğini yerine getirmiş olmayayım...”
*
8. Allah’ın elçisi bana hitaben buyurdu ki: Allah’tan sonra Kuran mevcut olan her şeyden daha faziletli değil mi?. Beni Hakk ile Peygamber gönderene yemin olsun ki, toplanması gerektiği gibi, Kuran’ı sen bir araya getirmesen , hiç kimse getiremiyecektir.
*
9. Allah’ın kitabından bana sorun; hiç şüphesiz ben her âyetin gece mi yoksa gündüz mü, sahrada mı yoksa dağda mı indiğini biliyorum.
*
10. Bana istediğinizi sorunuz, Allah’a and olsun ki kıyamete kadar olacak her neyi sorarsanız cevaplarım. Bana Allah’ın kitabını sorunuz, Allah’a and olsun ki bütün ayetlerin tek-tek, gece mi veya gündüz mü, çölde mi ya da dağda mı nazil olduğunu bilirim.
*
11. Bana soru sormak isteyen bir Yahudi’ye hitaben şöyle buyurdum: İstediğiniz şeyden sorabilirsiniz. Hiç şüphesiz Peygamber, bana ilimden bin kapı öğretmiştir ve her kapıdan benim için bin kapı ayrılmıştır. O halde sorun onlardan.
*
12. Bana düşmanlık etmesi için şu kılıçla müminin burnunu kesecek olsam, yine de düşman olmaz bana; beni sevmesi için bütün dünyayı kendisine bağışlasam da münafık kimse dost olmaz bana.
*
13. Ben, Peygambere bir şey sorunca beni bilgilendiriyordu. Ben sessiz kalınca da O konuşmaya başlıyordu.
*
14. Ben sizin imâmınız ve halîfeniz olduğuma göre, fukaranın perişanlığına ortak olmuş olmalıyım. Öyle yemek yiyeyim, öyle elbise giyeyim ki en fakir kimse beni görünce kendi fukaralığına sabretsin. Ben biliyorum, benim gibi kimse yapamaz. Fakat imâmlıkta memurum, siz de benim gittiğim yoldan gidiniz.
*
15. Ben mü’minlerin emîriyim; onların en yoksulunun geçindiği gibi geçinmek zorundayım.
*
16. Beni yarınlarda görecek, yarınlarıma da şahit olacaksınız; bilmediğiniz özelliklerim o zaman aşikar olacak size. Ben aranızdan ayrılınca yerimi başkası aldığında tanıyacaksınız beni asıl.
*
17. Bil ki tüm Semavi kitapların esrarı Kur’an’da toplanmıştır, Kur’an’ın tüm esrarı Fatiha’dadır,
*
18. Bir kimsenin, benden bir şey isteyeceğini hissettiğim anda, o izhâr etmeden ben elimi ona uzatırdım.
*
19. Bilirsin ki savaş ateşleri yükseldiğinde akıllı ve tecrübeli bir aslan kesilirim.
*
20. Biz uyumlu yolda yürüdük. Ne eksik iş yaptık, ne de aşırılıkta yarar sağlamaya çalıştık.
*
21. Bizim emrimiz güçtür, güçleştirilmiştir, çetindir çetinleştirilmiştir, gizlidir, perde altına alınmıştır, ona Allah’a yakın bir melek, veyahut gönderilmiş bir peygamber veyahut Allahın kalbini imanla sınadığı bir müminden başkası tahammül edemez.
*
22. Canıma andolsun ki ben hakka muhalefet eden ve yolunu sapmış kimselere karşı tavizkar ve gevşek davranmayacağım
*
23. Çocuğun kalbi bitkisi olmayan bir araziye benzer, ona ne verilirse kabul eder. Bundan dolayı ben, kalbin katılaşmadan ve başka şeylerle meşgul olmadan seni terbiye etmeye başladım. (Hz. Ali bu sözü oğlu Hz. Hasan için söylemiştir)
*
24. Hz. Peygamber’den duyduğum hiçbir şeyi unutmadım.
*
25. Ey insanlar, sorun bana beni kaybetmeden; hiç şüphesiz ben göğün yolları hakkında, yerin yollarından daha çok bilgi sahibiyim.
*
26. Enâ künte meal enbiyâi bâtinen ve ma’ Resulullâh zâhiran” Türkçe Meali: “Ben peygamberlerle gizli, Resulullah ile açık olarak beraberdim.
*
27. İstesem sırf Fatiha suresinin tefsiriyle yetmiş beygiri yüklerim.
*
28. O’na (Hz. Muhammed’e) vahiy geldigi zaman, şeytanın feryadını duydum da “Ya Resulullah! Bu feryat nedir?”dedim. “Bu kendisine kulluk edilmesinden ümidi kesen şeytandır. Benim duyduğumu duyuyor; gördügümü görüyorsun. Ancak sen nebi değilsin; vezirsin ve hayır üzeresin” dedi.
*
29. Onun (Hz. Muhammed’in) en yakını benim. İlmiyle büyütü beni ve ilminin bilgini oldum.
*
30. Peygamberimiz velayetinizi bana verdi ve bunu Gadirhum’da ilan etti. Kuran da benim velayetime bağlılıklarını ve bana itaatlerini gerekli kıldı.
*
31. Resulullah şöyle buyurdular: Ben ilmin şehriyim ve Ali onun kapısıdır ve evlere ancak kapılarından girilir.’
*
32. Resulullah şöyle buyurdular. Ben hikmet eviyim ve Ali onun kapısıdır. O halde kim hikmet isterse, onun kapısından gelsin.
*
33. Resulullah, dilini benim ağzıma koydu; bununla kalbimde bin ilim kapısı açıldı ki her birisinden de bin kapı açılmaktadır.
*
34. Resulullah, Hayber fethedildiğinde bana buyurdu ki: Sen, benim ilmimin kapısısın; senin evlatların, benim evlatlarımdır; senin etin, benim etimdir ve senin kanın, benim kanımdır.
*
35. Resulullah, beni Yemen’e gönderdi. Ben ‘Ya Resulallah dedim, beni onların arasında hüküm vermek için gönderiyorsunuz, oysa ben bir gencim ve nasıl yargılayıp hüküm vereceğimi bilmiyorum. Bunun üzerine Allah Resulü eliyle benim göğsüme vurdu; sonra şöyle buyurdu: “Allah’ım, onun kalbini hidâyet et ve dilini sabit kıl. Hz. Ali şöyle devam etmiştir: “Ondan sonra iki kişi arasında verdiğim hiçbir hükümde tereddüde düşmedim.”
*
36. Resulullah şöyle buyurdu: “Ey Ali, bir kul Allah’a karşı Nuh’un kavmi içinde kaldığı gibi ibadet etse, Uhut dağı kadar altını olup onu Allah’ın yolunda harcasa, ömrü uzun olup bin kere yayan hac etmeğe ömrü yetse ve sonra Safa ve Merve arasında mazlum olarak öldürülse ve bütün bunlara rağmen senin velayetin altında değilse o kişi hiçbir zaman ne cennete girecek, ne de cennetin kokusunu koklayacaktır.
*
37. Resulullah şöyle buyurdu: “ Ey Ali, sen zimmetimi beraat edensin. Sen ümmetim üzerine benim halifemsin.”
*
38. Resulullah şöyle buyurdu: “Allahu Teala her peygambere bir Vasi kıldı: Şit’i Adem’in vasisi kıldı, Yuşa’yı Musa’nın vasisi kıldı, Şem’un’u İsa’nın vasisi kıldı, benim vasim de Ali’dir . Benim vasim, vasilerin en hayırlısıdır, ben dua edenim, Ali de aydınlatandır.
*
39. Resulullah şöyle buyurdu: “Ey Ali, sen benim vasimsin. Senin savaşın benim savaşımdır, senin barışın da benim barışımdır. Sen imamsın ve aynı zamanda onbir imamın babasısın, onlar masum ve temiz olanlardır. Dünyayı adalet ve hak ile dolduracak olan Mehdi de onlardadır. Onları buğz edenlerin vay haline olsun. Ey Ali, bir kişi seni ve evladını Allah ile severse, Allah o kişiyi sizlerle beraber haşr edecektir. Sizler de benimle yüksek derecede olacaksınız. Ey Ali sen Cennet ve Cehennem’i bölensin. Seni sevenleri Cennet’e ve seni buğz edenleri de Cehennem’e geçireceksin.”
*
40. Resulullah şöyle buyurdu: “Allah biz Ehli Beyt’ten zahir ve batin her tür çirkinlikten (günahtan) temizledi ve arındırdı”.
*
41. Resulullah şöyle buyurdu: “Her kim Urvet’ul Vuska (sağlam bir kulp)ya tutunmak istiyorsa Ali ve Ehli Beyt’inin sevgisine tutunsun”.
*
42. Resulullah şöyle buyurdu: “Ey Ali, sen insanların en hayırlısısın, bunda kim şüpheye düşerse kafir olur.
*
43. Resulullah şöyle buyurdu: “Ali’yi buğz etmek küfürdür, Ben-i Haşim’i buğz etmek nifaktır.”
*
44. Resulullah şöyle buyurdu: “Her kim kurtuluş gemisine binmeyi, sağlam olan kulpa ve Allah’ın sağlam olan ipine tutunmayı severse Ali’ yi veli edinsin, onun düşmanıyla düşman olsun ve onun evlatlarından olan Hidayet imamlarına uysun. Onlar benim halifelerim, vasilerim, benden sonra Allah’ın yaratıklarına olan hüccetleridir. Onlar ümmetimin üstatları, takvalıları ve Cennet’e götürenlerdir. Onların tarafı benim tarafımdır, benim tarafım da Allah’ın tarafıdır. Onların düşmanlarının tarafı da Şeytan’ın tarafıdır.”
*
45. Resulullah şöyle buyurdu: “ Hüseyin’in evlatlarından biri ümmetimde kıyam etmedikçe dünya yok olmaz. O, yeryüzü zulümle dolduğu gibi, onu adaletle dolduracaktır.”
*
46. Size 5 şey vasiyyet ediyorum ki, develere binip seferlere düşseniz de onları elde etseniz değer mi değer; 1- Hiç biriniz Rabbinizden başkasından bir şey ummasın; 2- Hiç biriniz günahından başka bir şeyden korkmasın; 3- Hiç biriniz kendisinden bilmediği bir şey sorulunca bilmiyorum demekten utanmasın ; 4- Hiç bir kimse bilmediği bir şeyi öğrenmekten çekinmesin; 5- Sabrediniz, çünkü sabır îmana nispetle cesetteki baş gibidir. Başı olmayan bedenden hayır, sabır olmadıkça da îmandan hayır gelmez.
*
47. Sizinle savaşan benim. Sığınağım olan Hakk’ın Allahı yardımcımdır ve beni zafere götüren odur.
*
48. Sorun bana beni kaybetmeden! Ölümlerin, belaların ve neseplerin ilmini bilen kimseye sormak istemez misiniz?.
*
49. Sorun bana, beni kaybetmeden. Taneyi yaran ve insanı yaratan (Allah’a) andolsun ki ben Tevrat’ı, Tevrat ehlinden , İncil’i, İncil ehlinden ve Kur’ân’ı, Kur’ân ehlinden daha iyi bilirim.
*
50. Sorun bana, beni kaybetmeden. Hiç şüphesiz ben Arş’ın altında sorulduğum her şeyden haber verebilirim.
*
51. Şu göğsümde saklı duran birçok ilim var. Ah! Onları taşıtacak erler bulabilsem.
*
52. Yâ Rabbî! Ben sana cennet için değil , cehennem korkusu için de ibâdet etmiyorum. (Belki) Seni tapınmağa lâyık olarak tanıdığım için ibâdetimi yapıyorum.
*
53. Ya Rabbim, Gözümün önündeki tüm sır perdesini kaldırsan dahi imanımda zerrece bir artış olmaz,çünkü ben sana en yüksek derecede iman etmişim.
*
54. Vahyin ve risaletin nurunu görür, nübüvvetinin kokusunu duyardım.
*
55. Bizi 73 Milletten 13 Kavim sevmiştir. Fakat asıl talibim yoluma can ve baş verenlerdir . Nihayeti İmam Hüseyin’e malüm olur.

Birgün ashab Peygamberimiz (s.a.v)'den Hz. Ali'yi niçin çok sevdiğini sordu. Hz Peygamber o anda mecliste bulunmayan Hz. Ali'yi çağırmaya adam gönderdi ve orada bulananlara sordu:

- Birisine iyilik etseniz, o da size kötülük etse ne yapardınız? Cevap verdiler:

- Yine iyilik ederiz.

- Yine kötülük yapsa?

- Biz yine iyilik ederiz?

- Yine kötülük yapsa?

Ashab cevab vermedi, başlarını öne eğdiler. Bunun anlamı kötülüğe kötülükle mukabele etmesek bile iyilik yapmaya devam etmeyiz, demekti.

Bu sırada Hz. Ali o meclise geldi. Rasulullah Hz. Ali'ye sordu:

- Ya Ali, iyilik ettiğin biri sana kötülük etse ne yapardın?

- Yine iyilik ederdim.

- Yine kötülük yapsa?

- Yine iyilik yapardım.

Hz. Peygamber soruyu tam yedi defa tekrarladı. Hz. Ali yedi defasında da "yine iyilik ederdim" diye cevap verdi. Ashab,

- Ya Rasulallah, Ali'yi çok sevmenizin sebebini şimdi anladık, dediler.

Ziyad el-A'râbî şöyle anlatıyor: Mü'minlerin Emiri Hz. Ali, Hâricîlerin fitnesinden ve Nehrevan hâdisesinden sonra Kûfe mescidinin minberine çıktı. Allah'a hamd ü senalar ettikten sonra mübarek sakalı ıslanıncaya kadar ağladı. Öyle ki sakalını silerken onda bulunan damlalardan bazıları minberin etrafında oturanlardan bazılarının üzerine sıçradı. Bunun üzerine biz kendi aramızda "Allah Teâlâ üzerine Hz. Ali'nin gözyaşlarının döküldüğü kimseye ateşi (cehennemi) haram kılar"dedi. Nihayet Hz. Ali kendisini toparlayarak şunları söyledi: "Ey insanlar! Ahireti, onun için çalışıp amel etmeksizin uman, uzun emeller peşinde koşmaktan dolayı tevbeyi erteleyen; dünyadan zâhitlerin (dünyadan el-etek çekip onu sevmeyen kişilerin) bahsettikleri gibi bahsettiği halde dünyayı son derece seven ve isteyen, kendisine verilenlere kanaat etmeyen, verilmediğinde ise şikayetçi olup sızlanan, sahip olduklarının şükrünü eda etmekten aciz olmasına rağmen daha fazlasını isteyen, yapmadığı şeyleri emredip, yasakladığı şeyleri yapan, sâlihleri (iyileri) sevdiği halde onların yanında yer almayan ve amelleriyle amel etmeyen, zâlimlere buğzetmesine rağmen onların tarafını tutan, kesin bilgileri bırakıp da kendi zan ve tahminlerine uyan, zengin olduğunda haddi aşıp yoldan çıkan, bir hastalığa yakalandığında yakınan, fakir olduğunda ümitsizliğe ve tembelliğe düşen, Allah'ın bunca nimetleri arasında günaha dalan, O'nun vermiş olduğu sıhhate şükretmeyen, başına bir bela geldiğinde sabretmeyen, sanki ölümle korkutulan kendisi değilmişcesine yaşayan kimselerden olmayınız. Ey ölümün hedefleri ve rehinleri! Ey hastalıktan kapları! Ey günlerin ve zamanın yağma ettikleri! Ey bahane bulmaktan âciz olup bu konuda adeta dilsiz kesilenler! Ey fitnelere dalıp olup-bitenlerden ders ve ibret almayanlar! Size gerçeği söylüyorum: İnsan ancak nefsini (kendini) tanımakla kurtulabilir. Helak olanlarsa ancak kendi elleriyle yaptıklarından dolayı helak olmuşlardır. Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: "Ey iman edenler! Kendinizi ve aile efradınızı cehennem ateşinden koruyunuz!"(Tahrim/6) Allah hem bizi hem de sizi nasihatları dinleyip kabul eden, davet edildiği amelleri yapan kullarından eylesin!"(1).

İbn-i Mülcem, Hz. Ali’yi yaralayınca Hz. Hasan ağlayarak yanına girdi. Hz. Ali:
— “Oğlum, niye ağlıyorsun?” Hz. Hasan:
— “Nasıl ağlamayayım? Âhiretin ilk, dünyânın son gününde bulunuyorsun!
— “Oğlum, dörder maddeden ibâret şu iki tavsiyemi iyi belle, onlara riâyet edersen, yapacağın hiçbir şey sana zarar vermez:
1- En büyük zenginlik, akıl.
2- En koyu fakirlik, ahmaklık.
3- En yaman yalnızlık, böbürlenmek.
4- En değerli âlîcenâplık, güzel ahlâktır.

"Oğullarım!

Allah'a, O'nun huzurunda veya huzuru dışında bağlılık ve hasyetten ayrılmayın! Ahirete yaklaşma ve dünyadan uzaklaşma duygusunu kaybetmeyin! Dünya kayıplarından kedere düşmeyin ve daima hayr işlemeye bakın! Zalime düşmanlık ve mazluma dostluk gösterin! Öfke ve yumuşaklık halinizde daima hakk kelimesi üzerinde olun! Genişlik ve darlıkta doğru yoldan sapmayın! Dost ve düşmanınıza adaletle muamele edin! Sevinçli ve gamlı anlarınızda iyi iş ve ölçülere bağlılık şuurunu kaybetmeyin; ve şiddette, mülayemette, sevinçte kederde Allah'tan razı olun!

Oğullarım!

Bir iş ki dişi serli ve kerih görünür, fakat sonu cennettir; siz o fiili işleyin! Bir iş ki dişi güzel ve cazibeli durur, fakat sonu cehennemdir; siz o fiilden kaçının! Cennet nimetinin aşağısında olan her şey hakir ve kıymetsizdir. Ahiret azabının aşagısında olan her belâ ise afiyettir.

Oğullarım!

Bir insan kendi nefsinin ayıbını görür ve bilirse başkasının ayıbını göremez ve ondan haberi olmaz. Bir insan Allah'ın takdir ve taksimine rıza gösterirse, kayıp ve eksikliklere esef etmez.

Bir insan nefs ve hırs kılıcını çekip havale edecek olursa, akibet o kılıçla kendi maktul düşer. Mümin kardeşi yuvarlansın diye kuyu kazan, akibet o kuyuya kendi düşer. Başkasının yanlışını büyüten kimse, kendi hatasını unutur. Bir kimse rey ve tedbirinde gurura kapılacak olursa, hata ve delalete sapmış olur. Başkasının rey ve fikrinden müstagni davrananlar, yani danışmaya yanaşmayanlar zillete düşer. Halka kibir gösterenler neticede hakir ve zelil olur. Bir kimse, serseri ve ipsiz kişilerle düşüp kalkar ve kötülük yerlerine girip çıkarsa iştiraki olmasa bile itham altına girer. İyiler ve ilim sahipleriyle düşüp kalkanlarsa, yücelir ve saygı görür. Mizah ve latifeye düşkün olan hafife alınır. Kendi fiilleri, sözleri ve amelleri ile mağrur olan, nefsi tarafından mağdur olur. Çok söz söyleyen çok hata eder. Hatası çok olanda edep ve haya azalır. Edep ve hayası az olanda takva fakirleşir. Takvası fakirleşenin ise kalbi ölür.

Oğullarım!

Edep mizandır. iyi ahlak en iyi arkadaştır. Afiyet on kısımdır ve bunun dokuz kısmı, Allah'ın zikri dışında sadece susmak, sükut etmektir. Bir kısmı ise sefihlerle düşüp kalkmayı bırakmak...

Oğullarım!

Fakirliğin süsü sabır, zenginliğin de şükürdür İslâm'dan üstün şeref olamaz. Zühd ve takvadan üstün keramet olmadığı gibi... Tövbe ve istiğfardan yüksek şefaatçi yoktur. Vücut afiyetinden güzel elbise olmadığı gibi...

Hırs ve tamah, yorgunluk ve meşakkatin anahtarıdır.

Bu öğütler, nefs tedbirinde, malda ve ahlakta, Kitap ve sünnete tam uygun birer ölçü belirtir. Hz. Ali (a.s) bu öğütleri verdikten iki gün sonra aldığı yara yüzünden ruhunu teslim etmiş, cennet alemine kanat açmıştır.

HZ. ALİ’NİN HUTBELERİNDEN BAZI BÖLÜMLER

Hz. Ali, kendisini tanıtan bir Hutbesinden:(31)

“Bende Gayb ilminin anahtarları vardır ki onları Resülullah’tan sonra benden başkası bilemez. Benim ilk suhufta zikredilen Zülkarneyn; benim Süleyman’ın yüzüğünün sahibi, benim güzel işlerin velisi, benim sırat ve durulacak yerin sahibi, benim Cennet ve Cehennemi bölen, benim ilk Adem, benim ilk Nuh, benim Cabbar’ın ayeti, benim hakikatın esrarı, benim ağaçları yapraklandıran, benim meyveleri kuvvetlendirip yetiştiren, benim suları yerden çıkaran, benim nehirleri akıtan, benim ilmin hazenadarı, benim hikmetin yüce dağı, benim Müminlerin Emiri, benim yakının gözü, benim Allah’ın göklerde ve yerdeki hücceti, benim yerlere sarsan yıldırım ve zelzele, benim hak ile gelecek olan haykırış, benim o saat ki şüphesiz olarak geleceği halde yalanlanan, benim ondan şüphe edilmeyen kitap, benim Allah’ın onlarla dua etmelerini emrettiği onun güzel isimleri.

Benim o nur ki, Musa ondan iktibas eyledi, benim Sur’un sahibi, benim her mezarda yatanları kabirlerinden çıkaran, benim kıyamet günündeki dirilişin sahibi, benim Nuh’un kurtarıcısı ve sahibi olan, benim Musa’ya konuşanın sırrı, benim gayb aleminde ruhlara konuşan, benim daim ve baki olan emir, benim hakkın velisi olan, benimdir tüm yaratılanlar, benim sözünü değiştirmeyen ve yaratılmışların hesabı ona dönecek olan,

Benim tüm yaratılmışların emri ona aktarılan, benim yaratan Allah’ın halifesi, benim beldelerinde Allah’ın sırrı ve kulları üzerine hucceti olan, benim Allah’ın emri, hani ruh hakkında şanı yüce olan Allah’ın: “Sana ruh hakkında sorarlar, de ki: Ruh, Rabbimin emrindedir” (İsra: 85) ayetinin manasıyım, benim yükselen dağları sabit kılan ve suları yerden çıkarıp, yeryüzünde akıtan, benim ağaçları diken ve onlardan çeşitli meyveler çıkaran, benim tüm güçlere sahip olan; benim ölüleri dirilten.

Benim yağmuru indiren, benim Güneş’i, Ay’ı ve yıldızları ışıklandıran, benim Kıyamet gününün başkanı olan, benim kıyamet gününü başlatan, benim, Allah tarafından ona itaat vacip kılınan, benim hayatta baki olup ölmeyen ve ölsem de hiçbir zaman ölü olmayan, benim saklı kalan İlah’ın sırrı, benim olan ve olacak her şeyden haberdar olan, benim iman edenlerin namazı ve orucu, benim iftihar ve menakıb konularının sahibi, benim yıldızların sahibi olan, benim, Allah’ın ağrı veren azabı, benim ilk kuvvetli zalimleri helak eden, benim devletleri var edip yok eden, benim şiddetli yer sarsıntılarının ve musibetlerin sahibi olan, benim Güneş tutulmasının ve yere çöküşün sahibi, benim Firavun’ların kanını bu kılıcım ile yere akıtan.

Kalu bela da Allah’ın onun itaatini emretmiş olduğu kişi benim, zuhur ettiğimde beni inkar ettiler ve şanı yüce olan Allah bu durum hakkında şöyle buyurdu: “O geldiğinde, onu tanımadılar ve bu inkarları ile küfre saptılar” (Bakara: 89); benim nurların nuru, benim Arş’ı temiz olanlar ile taşıyan, benim önceki kitapların sahibi, benim, Allah’ın kapısı, kim bunu inkar ederse o kapıdan cennete giremeyecektir, benim meleklerin yatağına izdiham ettiği, benim yeryüzünün tüm kısımlarında tanınan kişi, benim Güneş’in onun için iki kere geri döndüğü, benim Resulullah ile iki kıble ve beyatte bulunan, benim Huneyn ve Bedir savaşlarının sahibi.

Benim Tur dağı, benim sahifelere yazılıp neşrolunan kitap, benim dolup taşan deniz, benim Beyt’ül Mamur (Yedinci gökte bulunan en yüce yer), benim, Allah’ın ona itaat etmeleri için insanlara çağırıda bulunduğu, bir kısmı bu çağrıyı inkar etti ve hayvanlara dönüştürüldü ve bir kısmı ise çağrıya iman etti ve buna karşılık da bağışlandı ve herkesten daha öne sürüldü.

Benim cennetin ve cehennemin anahtarları elinde olan, benim Resulallah ile yer ve gökte beraber olan, benim hiçbir ruh daha harekete geçmeden ve hiçbir nefs nefes almadan önce tesbih eden, benim ilk asırların sahibi, benim susan, natık olan ise Muhammed’dir, benim Musa’yı denizden geçirip, Firavun’u askerleri ile denizde boğan, benim hayvanların fısıltısını ve kuşların dilini bilen, benim yedi gök tabakasını ve iki yer tabakasını, bir gözün açılıp kapanması zarfında dolaşan, benim İsa’nın dili ile onun yerine beşikte konuşan, benim İsa’nın yanında namaz kılacağı kimse, benim Sur içinde Allah’ın istediği şekilde hareket eden.

Benim hidayet yolunun çerağı, benim takvanın anahtarı, benim son ve başlangıç, benim kulların amellerini gören, benim alemlerin Rabbinin emri ile yerlerin ve göklerin bekçisi olan, benim hak ile hükmeden, benim dinin diyanetçisi olan, ben o kişiyim ki ancak velayetime bağlı olanların amelleri kabul edilecek ve benim sevgim ile başlanan işler ancak kabul edilecek, benim felekin gidişatından haberdar olan, benim Mikail’in indirdiği yağmur tanelerinin ve savurduğu tozun Allah’ın izni ile sahib olan, benim iki kere öldürüp iki kere dirilten, benim her istediği şekilde zuhur eden, benim yaratılanların sayısının ne kadar çok olsalar da ihsa eden, benim ne kadar çok olsalar da onların hesaplarını veren, benim o kişi ki, nezdinde Peygamberlere indirilen kitaplardan bin tanesi var olan, ben o kişiyim ki velayetimi bin tane ümmet inkar etti ve hepsi de hayvanlara döndürüldü.

Benim ilk zamanda zikredilen ve son zamanda zuhur edecek olan, benim, zalim ve gaddarları yerlerinden çıkarıp son zamanda onlarla hesaplaşacak olan, benim Ya’us, Ya’uk ve Nusr’a şiddetli bir azap ile ceza verecek olan (bu üç isim cahilliye devrinde putların adlarıdır. Hz. Ali kendi devrinde yaşamış olan üç muhalifinin adlarını rumuz olarak kullanmıştır);

Benim her dil ile konuşan, benim doğularda ve batılarda tüm yaratıkların amellerine müşahid olan, benim Muhammed olan ve Muhammed’dir ben olan. ben o manayım ki, ona ne bir isim ne de bir şüphe düşer; benim kurtuluş kapısı ve ‘ Lâ havle velâ kuvvete illâ billâhi’l-Aliy’ul-azim’ (Güç ve Kuvvet ancak Aliyyül Azim olan Allah’tan gelir)”

ELİFSİZ HUTBESİNDEN

İbn Ebî’l Hadîd’den aktarılmıştır. “Bu, bir çoklarının naklettiği elifsiz bir hutbedir. Nakledildiğine göre Resulullah’ın ashabından bir grup, harflerden hangisinin Arap kelimelerinde daha çok kullanıldığı konusunda tartıştılar ve hepsi bunun “Elif” harfi oldu_unda ittifak ettiler. Orada bulunan Ali, her hangi bir ön hazırlık söz konusu olmadan, şu elifsiz hutbeyi okudu:

“Minneti büyük, nimeti bol olan, rahmeti gazabından öne geçen, kelimesi eksiksiz olan, meşiyyeti geçerli olan ve hükmü yerine ulaşan kimseye (Allah’a) hamd ederim. O’na, rububiyetine ikrar eden, ubudiyetine boyun eğen, günahından ayrılan, onun tevhidine itiraf eden, azap vaadinden ona sığınan ve ondan mağfiret dileyen bir kimsenin hamdı gibi hamd ederim; öyle bir mağfiret ki onu akraba ve evlatlarından yüz çevirttiren (Kıyamet) gününün (sıkıntılarından) kurtarsın.

Biz, O’ndan yardım, irşâd ve hidâyet diliyoruz. O’na iman edip ona tevekkül ediyoruz. Ben O’na ihlaslı ve yakin ehli birisinin şehâdeti gibi şehâdet ediyorum. O’nun yeganeliğine imanlı ve yakınlı birisi gibi inanıyorum. Mülkünde ortağı ve yaratışında yardımcısı olmadığına tereddütsüz inanan bir kulun tevhidi gibi onu birliyorum. O, herhangi birisinin kendisine danışman, vezir, muavin, yardımcı ve benzer olmasından yücedir...”

“Bütün övgüler Allah’a mahsustur; o ki övgünün ehli ve yeridir. O’nun içindir hamdın en sağlamı ve en tatlısı, en mübareği ve en yukarı noktası, en temizi ve en yücesi, en değerlisi ve en iyisi! O Vahittir (yeganedir), Ehattır (tektir) ve Samettir (noksansız ve ihtiyaçsızdır). Ne babası vardır, nede evladı...

Bilin ki ilk olmak ona mahsustur; eşi-dengi yoktur. O’nun hükmünü reddedebilecek kimse yoktur. O’ndan başka ilah yoktur; O’dur “Melik” (padişah), “Selâm ” (selamet veren), “Musavvir” (şekillendiren), Allâm (çok bilen), Hâkim (hüküm süren), Vedud (çok seven-şefkatli), Mutahhir (temizleyici) ve Tâhir (temiz) olan. Onun işi beğenilmiş ve haremi bayındırdır.

Kerem ve bağış O’ndan umulur. Kelamını size öğretmiş, nişanelerini göstermiş, hükümlerini sizin elinize sunmuş, helalini helal ve haramını haram kılmıştır. Muhammed’e risâletini yüklemiştir; o Resul ki yücedir; efendidir, işi sağlamdır; temizlenmiş bir temizdir.

Ademoğullarından, doğumu en temiz olanı, yıldızı en çok parlayanı, en çok sabit ve sağlam olanı, dalı hepsinden daha canlı ve taze olanı, ahdine en sâdık olanı , genç ve ihtiyarlarının en değerli olanıdır...

Allah’ım, hamd ve devamı, mülk ve kemali, sana mahsustur. O’ndan başka ilah yoktur; O’nun Hilmi, bütün hilimleri kapsamış; O’nun hükmü her hükmü sağlamlaştırmış, O’nun ilmi her ilmi alt etmiştir.”

Hz. Ali’nin bir hutbesinden:

“Ben sırların sırrıyım...ben harflerin sırrıyım...”(32). Harflerin sırrından maksat Kuranı Kerimde bazı süre başlarında bulunan mukatta (kesik) harfleridir. Bu Harfler Allah ile Peygamberi arasında bir şifredir. Hz. Ali bu sırların ne olduğunu bildirmişlerdir. Bunlar: “Elif, Lâm, Mim, Râ, Kêf, Hâ, Yâ, Ayn, Sâd, Tâ, Sin, Hî, Kâf, Nûn” Bu harflerin sayısı 14’tür. Hiç bir harf eksilmeden bu harfler bir araya geldiği zaman, şöyle bir cümle oluşturmaktadır: “ALİ SIRAT HAK, NEMSİKÜHÜ” VE “SIRAT ALİ HAK, NEMSİKÜHÜ”

Türkçe Anlamı Şöyledir: “ALİ HAK YOLUDUR, ONU TUTUYORUZ” ve “ALİ’NİN YOLU HAKTIR, ONU TUTUYORUZ”

Hz. Ali’nin başka bir hutbesinden:

“Ben hidayete eriştiren ve hidayete eren kişiyim, ben miskinlerin ve yetimlerin babasıyım, ben dulların kocasıyım, ben her zayıfın iltica yeriyim, ben her korkanın eman yeriyim, ben müminlerin cennetteki önderiyim, ben sapasağlam olan Allah’ın ipiyim, ben kopmak bilmeyen kulpayım , ben takva kelimesiyim, ben Allah’ın gözüyum, ben Allah’ın doğru konuşan diliyim, ben hakkında: “Nefsin: Yazıklar olsun bana, Allah’ın tarafına nasıl kusurda bulundum” (Zümer: 56) diyeceği kimseyim, ben Allah’ın kulları üzerine rahmet ve mağfiret ile uzanmış olan Allah’ın eliyim, ben o kapıyım ki, kim beni ve hakkımı hakkıyla tanırsa şüphesiz olarak Rabbini tanımış olur. Nitekim ben, onun peygamberinin yeryüzündeki vasisi ve kulları üzerine olan hüccetiyim. Bu sıfatlarımı ancak Allah’a ve Resulüne karşı çıkanlar inkar ederler.”

Hz. Ali’nin Hutbet’ül Beyan adlı hutbesinden

Gökleri ve yeri yaratan, yeryüzünü yayıp döşeyip, semayı ona tavan yapan, dağları yüceltip arza direk yapan, pınarları var edip fışkırtan, rüzgarları estiren, felaketleri emreden ve istediği zaman kaldıran, gökleri yıldızlarla süsleyen, felekleri tedbir ve teşhir eden, onları paylaştırıp menziller takdir eden, bulutları yaratıp yerden yere sevk eden, yıldızlara ışık veren, cisimleri ölçüsü ile evsafiyle halkeden, dehri dürüp dertop edip bulandıran, hadiseleri getiren ve götüren, rızıkları tekeffül eden ve tedbir eden ve ölüleri dirilten Allaha hamd ederim. Nimetlerine ve nimetlerinin bolluğuna ve o nimetlerin devamlılığına hamd ederim.

Ortağı olmayan Allah’ın birliğine tanıklık ederim, öyle bir tanıklık ki tanıklık edeni selamete götürür ve azabtan emin kılar. Ve yine tanıklık ederim ki Muhammed onun Resulü ve Resullerin sonuncusu, Keremlisi, en faziletlisi ve Kainatın efen disidir. Hak olan davetinin fatihi ve yayıcısıdır. Allah o yüce zatı öyle bir ümmete gönderdi ki, onların şairleri putlara övgü yazarlardı. İşte o ümmete öyle nasihat etti ve hidayet kapıların açtı ki sancakları yükseldi ve mimberleri aydınlandı. Kuran mucizesi ile Şeytanı ve saltanatını perişan etti. Arabın en azgınlarının ve kafirlerinin burnunu yere sürttü. Onun davası ilk ziyaretçisi ile hak oldu. Onun temiz şeriatı ile şereflenen ebediyen şereflenir. Allah’ın salat ve selamı Resulüne ve onun mübarek ağacına (soyuna) olsun.

Ey insanlar, olan oldu ve olacak olan olmaktadır. Önümüzde öyle bir zaman var ki; iş başına namertler geçecek, idareyi başkaları ele alacak, arzu ve istekler artacak, reyler çoğalacak, müşküller büyüyecek, şikayetler artacak, davaların ve sorunların ardı ve arkası kesilmeyecek, yer depremlerle sarsılacak, farzlar yerine getirilmeyecek, emanet gizlenecek, hiyanet ortaya çıkacak, iddialar çoğalacak, eşkıya galip gelecek, sefihler öne çıkacak, salihler geride kalacak, Kuran sınırlanmaya ve saptırılmaya çalışılacak, Ay’ın menzilleri kızaracak, fetret zirveye çıkacak, Hicret altılanınca çökük burunlular ortaya çıkacak, önüne geleni yakıp yıkacaklar, silip süpürecekler. Keysan’a gelecekler, Horasan’ı tahrik edecekler, kaleleri yıkacaklar, kan dökerek Irak’ı fethedecekler... Âh...âh, tekrar âh, âh onlara, her bulduğunu yiyip bitiren geniş ağızlara.. Hayır... hiç çare yok, bunlara mutlaka olacak. Buyururlar.

Bu esnada Süveyd bin Nevfel el-Hilali yanına gider ve şöyle sorar. “Ey Emir’ül Müminin, sen bunlar olurken orada mıydın, gözünle mi gördün, nereden biliyorsun?” Deyince Hz. Ali ona dönerek, bakar ve “Keşke anan seni doğurmamış olsaydın”. Ve başlar şöyle söylemeye.

Ey korkak, ey habis ve ey yalancı. Kahrolası ve yok olası seni. Ben sırların sırrıyım, ben nurların ağacıyım, ben göklerin deliliyim, ben tesbih edenlerin enisiyim. Ben Cebrail’in Haliliyim, ben Mikail’in arkadaşıyım, ben meliklerin kumandanıyım, ben feleklerin semendeliyim, ben safilerin kabıyım, ben elvahın muhafızıyım, ben karanlığın kutbuyum. Ben Beyt-i Mamurum, ben bulutların yağmuruyum, ben gaypların nuruyum. Ben hüccetlerin feleğiyim, ben hüccetlerin hüccetiyim. Ben yaratılmışların doğru yola sevk edicisiyim. Ben hakikatların muhakkıkıyım. Ben tevilin açıklayanıyım. Ben incil in müfessiriyim. Ben Ali abanın beşincisiyim.

Ben yol göstericilerin rehberiyim. Ben koruyucuların koruyucusuyum. Ben araf’ın ricaliyim. Ben İbrahim’in sırrıyım. Ben kelim in Resulüyüm. Ben Evliyanın Velisiyim. Ben Enbiyanın varisiyim. Ben gafurun hicabıyım. Ben celilin en seçkiniyim. Ben İncilin İlya’sıyım. Ben Şedidül kuvayım. Ben livail hamdin taşıyıcısıyım. Ben mahşerin imamıyım. Ben Kevser’in sakisiyim. Ben Cennetlerin taksim edicisiyim. Ben ateşten uzaklaştıranım. Ben dinin aribeyiyim. Ben müttakilerin İmamıyım. Ben muhtarın varisiyim. Ben yardımcıların yardımcısıyım, Ben kafirlerin yok edicisiyim. Ben İmamların babasıyım. Ben kapıyı sökenim. Ben Ahzab’ı dağıtanım. Ben kıymetli cevherim. Ben ilim şehrinin kapısıyım. Ben beyyinatın müfessiriyim. Ben müşküllerin halledicisiyim. Ben Nun vel kalemim. Ben karanlıkların kandiliyim. Meta Suali benim. Ben Hel Eta süresinin memduhuyum. Ben en-Nebeül Azim (Büyük olan Haberim), ben Sıratı Müstakimim.

Ben sedeflerin incisiyim. Ben Kaf dağıyım. Ben harflerin sırrıyım. Ben zamanı kısaltanım. Ben sarsılmayan dağım. Ben ilmin zirvesiyim. Ben gaypların anahtarıyım. Ben kalplerin kandiliyim. Ben ruhların nuruyum. Ben eşbahın nuruyum. Ben önüne geçilmeyen süvariyim. Ben kınından sıyrılan kılıcım. Ben katledilen şehidim. Ben Kuranı toplayanım. Ben Beyanın binasıyım. Ben Resülüllah’ın kardeşiyim. Ben Betül Fatıma’nın kocasıyım. Ben İslam’ın direğiyim. Ben putları kıranım. Ben en iyi işiten kulağım. Ben cinnin katiliyim. Ben müminlerin salihiyim.

Ben felaha erenlerin İmamıyım. Ben Kerem ve Seha sahiplerinin İmamıyım. Ben nübüvvet esrarının hazinesiyim. Ben öncekilerin haberlerini bilenim. Ben sonrakilerin haberlerini verenim. Ben kutupların kutbuyum. Ben sevgililerin sevgilisiyim. Ben zamanın beşiğiyim. Ben zamanın İsa’sıyım. Vallahi ben Allah’ın yüzüyüm. Vallahi ben Allah’ın Aslanıyım. Ben Arabın efendisiyim, sıkıntıları açan benim. Ben hakkında Le feta illa Ali denilenim. Resülullah’ın senin benim yanımdaki misalin Harun’un Musa’ya olan mertebesi gibidir dediği kimseyim. Ben Allah’ın galip Aslanıyım. Ben Ali bin Ebi Talib’im.

Bu esnada soruyu soran şahıs bir feryat çıkararak bağırır ve yere düşerek ölür.

Hz. Ali devamla şöyle buyurur:

Rüzgarları yaratan, Ümmetleri tasarruf eden Allah’a hamd eder, İsm-i Azam ve Nur-u Akdem Muhammed ve âline salatu ve selam ederim. Bana göklerin yollarını sorunuz. Ben onları yeryüzü yollarından daha iyi bilirim. Beni kaybetmeden önce sorunuz. Göğsüm İlahi İlimle denizler gibi coşup taştı, bana istediğinizi sorunuz

İlimde derinleşenler, Hakimler, Evliyalar ve Ashab yanına yaklaşarak, Hz. Ali’nin bastığı yerleri öperler ve İsm-i Azam bahşı için söze devam etmesini isterler.

Hz. Ali devamla şöyle buyurur:

Sancak-ı Muhammedinin ve Devlet-i Ahmedinin kılıcı ile ve hali ile Mehdi kaim zuhur edecek, yeryüzünü yaşanacak hale getirecek, farzı ve sünneti diriltecek. Ey şanımdan mahcup ve halimden gafil olan! Acaibat havatırımın asarıdır. Garaib zamairimin esrarıdı. Zira ben hicabı yırttım. Acaibatı izhar ettim. Kapıyı getirdim, doğruyu söyledim. Gaypların hazinelerini açtım. Kalplerin esrarını çözdüm. Maarifin letaifini derledim. Letaifin irfan rumuzlarını vazettim. Söylediğim bu sözlerin kulpuna ve yapışanlara ne mutlu. Zuhurunu haber verdiğim o İmamın yanında ibabet edenlere müjdeler olsun. Çünkü o Kitab-ı Mastur’un ve Rakkı Menşur’un manalarına vakıftır. Beyt-i Mamur’a ve Bahr-i Mescur’a girer çıkar.

Hz. Ali daha sonra şu şiiri okur.

İşte ben evvelinin ilmine haiz oldum.
Ve ben ahirinin ilmine ketumum.
Esrar-ı Gaybın hepsini açtım.
Olmuş ve olacak hepsi bende.
Her kayyumun kayyumu benim.
Bütün alemleri muhitim ve alimim.

(Not: Bu şiir başka bir kaynakta aşağıda ki gibi türkçeye çevrilmiştir. Kazım Balaban)

İşte ben öncekilerin ilmine haiz oldum,
Ve ben sonrakilerin ilmini gizledim.
Bütün Gayp sırlarının kaşifiyim.
Geçmiş ve gelecek hepsi bende,
Ben her küçük ve büyüğün emiriyim.
İlmim bütün alemlere ihata etmiştir.

Hz. Ali daha sonra şöyle buyurur. Şayet isteseydim, Fatiha’nın tefsirinden yetmiş deve yükü kitap yazardım.(33)

EBU SAİD BAHTERİ’DEN AKTARILAN BİR HUTBEDEN:

“Hz. Ali’yi, Küfe minberinde gördüm. Peygamber’in yün elbisesini giymiş, arığını takmış, kılıcına dayanmıştı. Sonra minbere oturup şöyle buyurdu: “Beni kaybetmeden önce bana sorunuz. Şüphesiz şu göğsüm ilimle doludur. Şu içim ilim yatağıdır. Bu Peygamber’in (ağzıma sürdüğü) tükürüktür. Peygamber bana böylece ilmin tanelerini yedirdi. Allah-u Teala’ya and olsun ki oturup Tevrat ehline Tevrat’la, İncil ehline de İncil’le hüküm verecek olsam ve Allah-u Teala da o iki kitabı konuşturacak olsa şöyle derler: “Ali sizlere bizimle hak üzere hüküm verdi. Siz kitabı okuyorsunuz, hâla akıl etmeyecek misiniz?”

''Şu göğsümde saklı duran birçok ilim var. Ah! Onları taşıtacak erler bulabilsem." Hz. Ali

Kuran’ın ve Peygamber Muhammed’in en iyi ve içtenlikli izleyicisi, onun koyduğu yola canı pahasına bağlı olan ve yaşama geçirmeye çalışan İmam Ali namaz, oruc, zekat ve hac gibi İslami kurallara dayanan İslamiyet’ten yanadır. Vasiyetnamesinde çocuklarına, yakınlarına ve yandaşlarına önerisi bu doğrultuda olmuştur.[1] O da namazı, “dinin direği” olarak görür, bırakılmamasını ve namazla birlikte diğer kuralların da yerine getirilmesini ister.[2] Yalnız ahlâkı ve iyi insan olmayı namazdan-oruçtan üstün tutar.[3] İslami kuralların ve namaz-oruc gibi temel uygulamaların abartılarak yerine getirilmesine karşıdır. Sadece “farzları” yeterli görür. Uzatılmasını bıktırıcı bulur. İlkesi namazı, “en zayıfının kıldığı namaz gibi” kıldırmaktır.[4] Namazı gerekli gören Ali, “Tanrı için iki rekat”ı yeterli bulur.[5]

[1] Vasiyetnamesi için bkz. Gölpınarlı (1990): 292.
[2] Bkz. Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 65, 110, 294.
[3] Bkz. Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 294.
[4] Bkz. Hz. Ali: Nehc’ül-Belâga (1972): 379, 385.
[5] İmam Ali’nin bu yaklaşımı şiirlerine de yansımıştır. Bkz. Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu): 52; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila): 62, 170, 177.

Alevîlik Nedir ? Türk halk kültürü ve sosyal hayatı içinde Alevîlik önemli bir yer tutar. İslam'ı benimseyen, Allah’ın varlığına ve birliğine (Tevhid) inanan, Hz. Muhammed'i (s.a.s) Peygamber kabul eden, kitabı Kur’ân-ı Kerim olan, Ehlibeyt sevgisini merkeze alan Alevîlikte en eski Türk inançlarından izler bulunmaktadır. Bu anlayış zamanla gelişerek ve yaygınlaşarak Türk toplumunda önemli derecede kabul gören tasavvûfî bir inanç haline gelmiştir.

Bu anlayışın sözlü kültürle aktarılması ilk Türk mutasavvıfı Ahmet Yesevî’den beri süregelen bir yoldur.

Bazı Alevi düşünürler Alevi düşünce ve yaşam görüşünü İslam dininden ve Hz.Ali' nin yaşam biçiminden ayrı görerek kökenleri konusunda ihtilaflı bir Alevilik fikrini benimsemeye çalışmaktadırlar. Bunu yaparkende İslami bazı önermeler üstünden hareket etmektedirler.

Eldeki belgelerden hareketle Hz.Ali hakkında ayrıntılı bilgilere ulaşmak kolay olduğundan, gerçekte yaşamış olan Hz.Ali’nin yaşamı hakkında rahat konuşulabilmektedir. Tarihteki Hz.Ali, Hz.Muhammed’in yeğeni ve dördüncü Halife olan ve yaşamı Kur’an-ı Kerim’e ve Muhammed’in sünnetlerine göre geçmiş olan Hz. Ali’dir. Hz.Ali’nin söz, vasiyet, hutbe ve vecizelerinin yer aldığı 1015 yılında vefat etmiş olan Şerif Radıy’ın derlediği ve A.B.Gölpınarlı tarafından hazırlanan “Nehc-ül Belaga isimli kitabı bir Alevi kaynağı olarak kabul edenlerin elbette buna da uygun yaşamaları beklenir. Söz konusu kaynak günümüzde başvuru kaynağı haline getirilmek istendiğinden, neden ve niçin soruları da önemli ve düşündürücü olmaktadır. Hem bu kaynağı temel alıp hem de Alevilerin temel yaşam prensiplerini kabul ettiğini söyleyenler büyük bir çelişki içerisindedirler. Çünkü bu kaynakta Hz.Ali’nin şu emri bile söz konusu çelişkiyi göstermeye yetmektedir: “Namaz her temiz kişinin Allah’a yaklaşmasıdır. Hac her zayıfın savaşıdır. Her şeyin zekatı vardır, bedenin zekatı da oruçtur...” (S.390) Bu kaynağı okuyanlar, Tarihte yaşamış olan Hz.Ali’nin sayfa 26’da ki Kabe ve Kıble’ye, sayfa 110’da ki Ramazan orucu ve namaz’a sayfa193 ve 344’de ki kadına, ayrıca savaşa ve başka konulara yaklaşımı ile Alevilerin yaklaşımı arasındaki büyük farkları açıkça göreceklerdir.

Aleviler “En-el Hak” yani Tanrı bendedir derken, Hz.Ali ise, “Seni yarattıklarından bir şeye denk tutan, seni onunla bir sayar; seni bir şeye denk sayan, hükmü yerinde ve apaçık olarak indirdiğin ayetlerine kafir olur.” (s. 42,36 ve 37 ) der.

( Böyle bir karşılaştırmayı yapanın “En-el Hak” kavramının içeriğini bilmediği muhakkaktır. Kişilerin bilinç seviyeleri düşük olduğunda yüksek perdeden gelen fikri mutealalar arasında çelişkiler varmış gibi algılanır.Çünkü dinleyen yada bu abes karşılaştırmayı yapan yazar sözün içeriğini tartabilecek ehil noktada değildir.Bu kişi ne köklü tasavvuf geleneğini ne mistizmi ne de ezoterik bilgi dünyasını biliyor.Bilmediği aşikar! Ancak kalp gözü ile bakanlar kelimelerin arkasındaki manevi deryayı görebilirler.İnsanın, bilmediği kelimenin içine girmediği anlamadığı sözleri böylesine cahilce karşılaştırması anlaşılır şey değildir.Hz. Ali'nin evrensel insancıl bakış açısı ile Alevilik düşüncesini ve yolunu birbirinden ayrı görmek sözde Alevi olan birinin içine düşebileceği en büyük gaflettir.Körlüğün ve bilgisizliğin böylesi kabul edilebilir değildir.)

Bu yanlış muteala içinde yazar tırnak içinde şöyle diyor:

''Yukarıdaki bir kaç örnek bile Tarihte yaşamış olan Hz.Ali ile Alevilerin Ali’sinin aynı kişiler olmadığını göstermektedir.''

Çetin BAL: Bu tırnak içerisindenki ifadelerle Hz. Ali ve Alevilerin Ali'sini birbirinden ayıran kişiler ne İslam dinini ne Hz. Ali'yi nede Alevilik felsefesini bilmedikleri kesin. Zaten “En-el Hak” kavramı ve mutealası Hz. Ali'nin Tanrı'ya dair olan bakış açısının bir sonucu olarak ortaya çıkan bir kavramdır. Sözün anlamını bilmeden fındık kabuğunu doldurmayan kıt bir anlayış ve zeka ile Hz.Ali'nin sözlerini tartabilmek mümkün değildir.Sözlerin, manaların yukarıda kullanıldığı şekilde bilinçsizce karşılaştırılması aklı kül ( aklı bütün) bir insanın işi olamaz. Bu ifadeler Alevileri islam dışı görmek isteyen Sünni ve Şii ve diğer ritüele, şekle önem veren İslam mezheplerinin ekmeğine yağ sürmek demektir.Bu çok ince nükteli kelime oyunları ile Alevilik hakkında zaten tam bir bilgisi olmayan Sünni alimlerinde Aleviler hakkındaki yanlış kanaatlerini daha da pekiştirmesine vesile olacaktır. Yine bu nükteli ifadeler zaten kendi değerlerini tam olarak bilmeyen Alevi zümreleride çelişkiye götürecektir. Alevilik felsefesi yaşam biçimi Hz. Ali'den gelmektedir. Hz. Ali'den orta asyadaki türk boylarına ( Buhara, Semerkant) ve türk mutasavvıflarına uzanmaktadır.İslam dini içindeki tüm ritüel uygulamalar İslam için de vardır tabiki! Hz. Ali'de namaz kılmış oruç tutmuştur! Ama bunlar özdeki düşüncenin halin şekli ritüel uygulamalarla teyit edilip uygulama düzeyinde pekiştirilmesinden başka bir şey değildir. Hz. Ali namaz kılsada esasın güzel ahlak ve iyi huy olduğunu her demde vurgulamış bir şahsiyetti.Namaz bu güzel niyetleri örten koruyan süslü bir elbise mertebesindedir. Türkler tasavvuf sohbeti ve muhabbeti içinde İslamın bu özdeki yaşayışına değer vermişlerdir.Bu yaşayışı egemen kılmak istemişlerdir.Aleviler namaz kılmayabilirler ama hiç bir alevi namaz kılmanında yanlış olduğu söylemez ( söylememeli), kılanıda hor görmez ( görmemeli)! Hikmet namazın içindeki ruhiyatı yaşamlarımıza aktarabilmektir. Namazdaki ruhiyatla yaşayabilmek her dem allahın huzurunda olduğunu bilerek yaşamak daha önemli bir noktadır. Ama şeklen namazında kendine göre manevi hikmetleri vardır. O hikmete mazhar olmak isteyen namazını kılar. Ama ordaki ruhiyatı yaşamına aksettirdiğini düşünüyorsada kişi o derecede bir hikmet içinde olur. Yani kimse ben namaz kılıyorum diye daha fazla müslümanım yada namaz kılmıyorum daha az müslümanım dememeli. Müslümanlık esasta kalblerde yaşanır. Kalp içinde allahı tespih ediyorsanız bu da bir namazdır! İnsanlığı bu yönü ile islama davet etmek ve islamı bu manevi boyutu ile insanlığa sunmak anlatmak gerekir. Şeklen ve rütüel uygulamalar bazında islamı bir şeyleri dayatan şartlanmacı bir din gibi göstermek ancak İslam dinine karşı olanları memnun edecektir.Bu konunun dünya İslam alimlerince yeniden ele alınıp incelenmesi gereklidir.Hatta İslam kelimesi ve kullanılan edebi dilin kendisi bile bir tabu haline getirilmemelidir.Mesele İSLAM kelimesinin içini neyle doldurduğumuz yada orda neyi görmemiz gerektiğidir. Gönlün aklın geniş olması lazım. Gerçek islam bunu emreder.İslam her türlü şekilden öteye geçmemizi söyler. İslamın evrenselliğide bu yönde bir telkine sahip olmasındandır. İslamı can kulağı ile dinleyenler bu telkini alabilirler. Gönülleri ile bu telkini duyabilirler.Hz.Ali bile çocuklarınızı çağın gereklerine göre yetiştirin der. Çağın zamanın mekanın anlayış ufku içinde islamı anlamak yorumlamak gereklidir.

Böylesine emri vakiler ve İslamı belli şartları dikte eden bir din gibi göstermeye çalışmak Hz Ali ile çatışma içinde olan Emevi hükümdarlarının işine yaradığı aşikardır.

Ben dünyaya şartlanmalarla dolu bir müslüman gözlüğü ile yada bir Budist, bir Hristiyan yada bir Yahudi, Ateist yada herhangi bir mezhepsel, ideolojik çerçeveler içinden bakıyor değilim. Ben önce AKLI KÜL ( evrensel, bütüncül ) bir pencereden bakıyorum.

Sözde Alevilere özgü denilen “En-el Hak” yani ''Tanrı bendedir'' kavramı zaten Hz. Ali'nin ve Hz. Muhammet'in sırlı felsefesinin ya da Allah mütealasının ( inancının) içinde diyelim var olan bir kavramdır. İslamın ilmi ışığı içinde bu gerçek izah ediliyor. Allah Kuran'da demiyormu ki ''ben size şah damarınızdan daha yakınım.'' Ve daha bir sürü vecize, ayet ile bu gerçek defalarca tekrarlanıyor.Ama gelin görün'ki bunları kalb ile görecek göz nerde! Görenedir görene, köre ne ki köre ne! Aleviliğin İslam dışı olduğunu söyleyenlerde bu gerçekleri göremeyen körlerden çıkan seslerden ibarettir. Bu yanlış ve bilgisiz sözler İslamıda tam olarak bilmeyen diğer mezheblerin kendi bilgisizliklerini daha da derinleştirmelerine hizmet eder. Aynı şey Alevilerinde kendi değerlerinin evrensel niteliklerinden kopmalarına vesile olur.

Anadolu Alevileri Allah'a inanırlar. Allah'ın birliğine, Hz. Muhammet'in peygamberliğine ve Hz. Ali'nin veliliğine inançları tamdır. Hatta bunu; "Allah-Muhammet-Ali" üçlemesi ile ifade ederler.

Ayrıca Kuran'ı kutsal kitapları olarak görürler. Kuran, Hz. Muhammet zamanında değil de daha sonraki halifelerden, önce Ebubekir, sonra Ömer tarafından sahabelerden alınan bilgilerle yazıya geçilmesi sırasında tartışmalar nedeni ile toplanan bazı ayetlerin ve hadislerin yok edildiğini, yakıldığını da iddia ederler.

Eldeki Kuran'ın 3. halife Osman zamanında oluşmuş olduğundan da bazı çekinceleri vardır. Bu düşüncelerini eskiler; "Kuran'a kalem karıştı" diye ifade ederler.

Ayrıca, 620 yıllarının Bedevi Arap toplumunun sosyolojik yapısına uygun getirilen kurallarla değişen sosyal ve toplumsal şartlara rağmen dünyanın sürgit bu kurallarla yönetilmeye kalkılmasının sıkıntılar yaratacağını düşünürler.

Bu nedenlerle Allah'ın dünyamız ve insanlık için söyledikleri Kuran'ı Batıni yoruma tabi tutarlar. Kuran'ın ilham kaynağı olması gerektiğine inanırlar. Bu nedenle de Hz. Ali'yi "Kuran'ı Natık" yani "Konuşan Kuran" olarak değerlendirir ve buyruklarına önem verirler.

Namazın 5 vakit veya 3 vakit olmasını, 30 gün tutulan Ramazan orucunu, İslamın 5 şartından biri olarak görmezler.

Örneğin, Kuran'da 5 vakit namaz kılmanın ne sayısı, ne şekli, ne de yeri olmadığına Aleviler inanırlar. Namazın bu biçimde ve 5 vakit kılınmasının İslama Emeviler ve Abbasiler zamanında konan kurallardan biri olduğuna inanırlar. Şiilerin namazı 5 değil de 3 vakit kılmalarını da Şiilerin namazı 5 değil de 3 vakit kılmalarını da Şiilerin oluşturduğu bir kural olarak değerlendirirler.

İslamın 5 şartı olarak ifade edilen şartların da Kuran'da olmadığını, bunların da İslama sonraki dönemlerde girdiğini kabul ederler. 30 gün orucun da Kuran'da olmadığını söylerler.

Gerçekten de Kuran incelendiğinde; oruç ve ibadetten bahseder. Ama ne orucun süresi, ne de ibadetin biçimi ve sayısı Kuran'da yoktur.

Ayrıca Kuran'da camiden ve camide kılınan namazdan da söz edilmiyor. Bu da gene daha sonra İslama giren kurallardan birisidir.

Aleviler bu düşüncelerini Kuran'daki bazı ayetlere dayanarak ileri sürerler; Örneğin ibadetin biçimi ile ilgili olarak Ali İmran Suresi 191. ayette; "Onlar ki, ayakta iken, otururken, yatarken Allah'ı anarlar" şeklinde olduğunu anımsatarak ibadetin bazı kurallara bağlanamayacağını, bunların göstermelik ve şekilcilikten kaynaklandığını düşünürler.

Aleviler, "Her oruç tutmayan, namaz kılmayan Müslümanları biz İslamdan saymazsak bu büyük bir çoğunluk oluşturan insan toplumunu İslam dini dışında saymak (kafir) anlamına gelir ki, buna kimsenin hakkı yoktur. Ayrıca bu İslam'a da aykırıdır"diyorlar.

Bu konuda Kuran'ın Nisa Suresi'nin 94. ayetinde; "Size Müslüman olduğuna bildiren dünya hayatının geçici menfaatlerine gözdikerek, sen mümin değilsin demeyin"diyor. O halde İslama sonradan konan şartlar olan 5 şartı yerine getirmeyene İslam değilsiniz denemez.

Aleviler ibadetin ille de camide yapılması gerektiğini de kabul etmiyorlar. Onlar "Yeryüzünün tümü ibadet yeridir" diye düşünüyorlar. İbadet için camiye gitmek gibi bir zorunluluğu gerekli görmüyorlar.

Kendi inançlarına göre; cami etimolojik anlamda tapınak değil, toplantı yeridir. İslamiyetin ilk yıllarında Hz. Muhammet bir ibadet yeri yapmaya gerek görmemiştir. Çünkü belli bir tapınak oluşturmak ve düzenli olarak sadece orada ibadet yapmak onun getirdiği inanç sistemine aykırıdır. Nitekim o yıllarda ibadetin özellikle gece yapılması, gösterişten kaçınılması isteniyordu.

Bazı müslümanların Mekke-Medine yolu üstünde Kuğba Köyünde yaptırdığı Camiyi Hz. Muhammed, "Dedikodudan başka bir şeye yaramıyor" gerekçesiyle yıktırmıştır. Peygamber elbette bunu Allah'ın ilhamına aykırı olarak yapmaz.

Bu konuda Kurandaki 2 ayet ilginçtir. İşte Tövbe Suresin'de 107. ayet: "Zarar vermek, inkar etmek müminlerin arasını açmak Allah ve Peygamber'ine karşı savaşanlara daha önceden gözcülük yapmak üzere bir mescit kurup, biz sadece iyilik yapmak istedik diye yemin edenlerin yalancı olduklarına şüphesiz ki Allah'da şahittir."

Bu ayetin devamındaki 108. ayette ise; bakın Kuran ne diyor:

"Ey Muhammed, o mescide hiç gitme, Allah'a karşı gelmekden sakınanlarla bulanman daha uygundur. Orada arınmak isteyen insanlar vardır. Allah, arınmak isteyenleri sever."

Demek ki ibadet yapmak için cami şartı aranamayacağı gibi her yapılan camiyi "Allah'ın Evi" olarakda görmek de doğru değildir.

Aleviler, Allah için ille de şu şartlar yerine getirilerek yapılır gibi katı kurallara katılmıyorlar. Kuran'daki bir ayet bu düşünceyi doğruluyorlar. Bakın Hadid Suresi 4. ayet ne diyor. "Nerede olursanız olun o sizinle beraberdir. Allah ne yaptıklarınızı görür."

Namaz ve cami ilişkisini Hacı Bektaşi Veli soyevlatlarından A.Celalettin Ulusoy "Alevi Bektaşi yolu" kitabında bakın şöyle ifade ediyor:

"Hz. Muhammed'den sonra halifeler özellikle Ümeyyeoğulları ve Abbasoğulları istedikleri düzeyde manevi saygınlığa sahip olamamışlardı. Hükümranlıklarını güçlendirmek için, İslam toplumunun her kesimine ulaşan bir propagandaya gereksinme duyuyorlardı. Bunun o çağda en kolay ve etkili yolu topluluklara hitap etmek şekli idi. Bu amaçla Müslümanların belli saatlerde belli yerlerde toplanmaları ihtilal çevrelerincede teşvik ediliyor ve hatta zorunlu tutuluyordu. Nitekim, Emeviler zamanında camiler Ali'yi ve onun soyunu kötülemek için konuşma yerleri olmuştur."

Bu ve benzeri nedenlerle ibadet için camilere gitmeyen Aleviler-Bektaşiler ibadetlerini,Cemlerini uygun evlerde yapıyorlar. Cemiyet evi veya Cemevi adı ile toplantı yapılan Cem yapılan binaları bulunan köy sayısı yok denecek kadar az buluyor.

Aleviler'in Cemine kadın-erkek, yaşlı-genç herkes gelebilir. Dede önderliğinde ve bağlama eşliğinde ibadet yapılır. Oturuş biçimi ise toplumsal ilişkiyi geliştiren, küskünlükleri gideren, kin ve düşmanlık kapılarını kapatıp, barışa kardeşliğe yönelmeyi kolaylaştıran içtenlikli bir ibadet tarzı olarak yüz yüze, cemal cemale oturma biçimindedir. Allah'a ibadet ve dualarla birlikte sohbet, yardımlaşma, kişi ve toplum sorunlarına çare bulma imkanları sağlayan toplu tapınma biçimidir. İnsanın insana yakın olması bu biçimde daha kolay oluşuyor.

Duvara değil cemale, "Didar-ı pak'e" yani temiz insan yüzüne bakmak, insanın yaptığı cami binasından önce Allah'ın özenle yaratıp, "Bütün meleklerin secde ettiği" insanı kutsal görmek Alevilerde ibadetin esasını oluşturuyor. Bu anlayışla Aleviler; "Secde ademedir", "Hak ademedir" düşüncesiyle insanı, insan sevgisini dinin esası haline getirmişerdir.

Alevi-Bektaşinin ibadet tarzını bir ozandan örneklemek gerekirse bakın Edip Harabi ne diyor:

"Zühd ü riya ile olan ibadet
Hatadır Hz. Settar'a karşı
Böyle namaz ile olamaz ümmet
Hiç kimse Ahmet-i Muhtar'a karşı
Tarikatsız mü'min olamaz kimse
Nur'u nübüvvetle dolamaz kimse
Hakk'ı Peygamber'i bulamaz kimse
Yatup kalkmak ile duvara karşı

Allah gözlerine çekmiş bir perde
Yok dersin Allah'ı gökde ve yerde
Gösterelim gelde gör Hakk'ı nerde
Secde edersin Didar'a karşı"

''Bana Namaz Kılmaz Diyen, Ben kılarım Namazımı, Kılarsam Kılmazsam, Ol Hak Bilir Niyazımı!''

Alevi demek Hz.Ali'nin yolundan giden demektir.
Alevilik kendine özgü bir yaşam biçimidir. Alevilikte, Sünniliğe kıyasla insana olağanüstü bir sevgi ve saygı vardır. Sünnilikte insan "kul"dur. İnsan için; günahlar, yasaklar, cinler, periler, binbir çeşit korku vardır. Allah'a ulaşmak için bile insanın önüne önünü konan çeşitli tuzaklar başarı ile aşılarak gerçekleşebiliyor.

Halbuki Alevilikte Allah korkusu, din korkusu, cennet ,cehennem vs. korkusu yoktur. Allah sevgisi vardır. Herşey insandadır.Herşey insanın kalbinde saklıdır. İnsanı sevmek, inancın esasıdır. "Hak ademdedir. " Ademden başka yerde Hak aramak nafiledir. "İnsan kıbledir" " Secde edilecek makamdı; mihraptır." "İnsan konuşan kurandır".

Hacı Bektaş Veli; Alevilikte insan anlayışını, Alevi felsefesinde insanın yerini bakın nasıl ifade ediyor:

"Hararet nar'dadır, Sac'da değildir.
Keramet baştadır, Tac'da değildir.
Her ne ararsan kendinde ara
Kudüs'te, Mekke'de, Hac'da değildir".

Alevi yolunun önemli haklarından biri olan Hallacı Mansur'un "Enek Hak" diye ifade ettiği ölümüne neden olan anlayış; "Tanrıyı insanlaştıran, insanı Tanrılaştıran sevgi anlayışıdır." Hak ademdedir anlayışıdır. İnsanı yücelten anlayıştır.Bakara süresi'nde "Meleklerin secde etmesi" gereken insandır." Size şahdamarınızdan daha yakınım " diyen ayetteki anlayıştır.

Alevilikte sevgi özellikle insan sevgisi o denli yüceltilmiştir ki, o Alevi inancının temelini oluşturmuştur. Sevgisiz hiçbir şeyin yaşayamayacağı gibi inancın da yaşamayacağından hareketle; sevgi adeta "din derekesinde" ifade edilmiştir. Halk ozanları bu anlayışı; "benim dinim sevgidir". Diye ifade etmişlerdir.

Pir Sultan Abdal,insan Allah ilişkisini bakın anlatıyor:

"Sen Hakk'ı yabanda arama sakın
Kalbini pak eyle Hak sana yakın
İnsan hor bakma gözünü sakın
Cümlesin insanda bulduk erenler..."

XVII. yüzyıda yaşamış tasavvuf eri Mısri Niyazi, bakın Tanrı'ya ulaşmak için yapılan ibadeti nasıl değerlendiriyor:

"Savm-ü Salt hac ile sanma biter zahit işin İnsan-ı kamil olmağa lazım irfan imiş..."

Yani; namaz kılmak oruç tutmak, hacca gitmek ile işin biteceğini sanma, İnsan-ı kamil olmak gerekiyor. Yoksa şekilci ibadetler nafile diyor.

Alevilikte insana yabancı olan hiçbir şeyin inançta yeri yoktur.Herşey insan içindir. Bu nedenle Alevi felsefesinin , Alevi inancının özü; insan sevgisidir, hoşgörüdür.

Hz. Ali gibi, Hacı Bektaş Veli gibi insanlığa örnek olmuş, Kişilikleri "Tanrı katında görme" anlayışı bu coşkun sevgi anlayışından kaynaklanıyor olsa gerektir.

Yunus Emre'nin, Hacı Bektaş Veli'nin, Pir Sultan Abdal ve bu geleneğin sözcüklerindeki taşan insan sevgisi, kaynağını bu sevgi okyanusundan almaktadır.

"Bir kez gönül yıktın ise
Bu kıldığın namaz değil
Yetmiş iki millet dahi
Elin yüzün yumaz değil

Yunus, Tanrı insan ileşkisini de;

"Yeri göğü aradım
Hiç mekanda bulmadım
Buldum insan içinde..."

Bu sevginin yolu da "gönül kabesi"nden geçmektedir.Yunus'un dediği gibi diyerek Allah'ın yerinin yerde gökte değil, insanın kalbinde olduğunu ifade etmiş oluyor. İşte Alevi yolunda buna; "gönül kabesi"deniyor.

Çetin BAL: Alevi düşüncesi ve yaklaşımını bir çok noktada kabül etmek gerekir. Aleviler islamın şekilci ve ritüellere dayanan dış görüntüsünden daha çok insana, insan sevgisine ve Kuran ahlakına daha fazla önem vermektedirler.Fakat Alevilik düşüncesi yazılı ve sözlü kaynaklar bazında evrensel bir anlayışa sahip olsada günümüzde yaşanan Alevilik kendi içsel değerlerini tümüyle benimseyebilmiş yada bu değerleri kendi zümreleri içinde tam manası ile hal ehli düzeyine taşıyabilmiş değillerdir. Alevi düşünce dünyası ve bugünkü yaşanan kabül gören Alevilik içinde manevi ve metafizik değerler Alevi gönüller tarafından hazmedilmiş kavranmış değildir.Bugün Hz. Ali'nin İslam Tasavvufu'na ışık olan şahsiyeti, sözleri demeçleri Aleviler, Sünni'ler ve Şii'ler de dahil olmak üzere hiç bir İslam mezhebi, ekolü tarafından layıki ile anlaşılıp uygulamaya konamamıştır.

“Acibtü limen yechelü nefseh, keyfe ya’rifu Rabbeh

Kendini bilmeyen, Rabbini nasıl bilir, şaşarım.” Hz.Ali

Rabbimizi tanıyabilmemiz için, öncelikle kendimizi tanımalıyız. Neyiz, kimiz, menşeimiz neydi, akıbetimiz ne olacak? Bir tek hücreden alıp aşamadan aşamaya geçirerek önce sevimli bir bebek, sonra güçlü kuvvetli bir delikanlı, ardından zaman ve devran değirmeninin savurduğu tecrübe tozlarıyla saçı başı ağarmış, tepelerine kabir kışının karları düşmeye, başı beyaz kefene bürünmeye başlamış bir insan haline getiren; en sonunda da, kendisine sormadan meyvesi bulunduğu hayat ağacından gah olgun, gah ham olarak koparıp geldiği toprağın sinesine yeniden döndüren kimdir? Hayat denilen bu serüvenin, konup göçüşün amacı nedir? Öte yandan ruhuna takılan ve koca dünyaya sığmayıp sonsuzluklara doğru kanat çırpan bunca duygu, arzu ve emelleri cevapsız ve feryatlar yankısız mı kalacak? Küçücük bir mide ihtiyacını karşılasın diye yeryüzü denilen nimet sofrasını donatmak için güneş, ay, bulut, atmosfer, kara ve denizleri içindekilerle beraber seferber eden Zat, onun o en büyük hayal ve ideallerini, ahireti getirmeyerek cevapsız mı bırakacak? Yine insan, vücut aynasına yansıtılmış hayat, ilim, irade, kudret, işitme, görme gibi parıltılarla, Sanatkârının da o engin ve mükemmel sıfatlarını anlaması gerekmez mi?

Çetin BAL: Sevgili okurlarım ben aslen Alevi bir aileden geldiğimi söylemeliyim.Genetik olarak ruhsal bir gözle soy secereme baktığımda tarihsel olarak Yunanlı filozof Eflatun (platon) ile kan bağım olduğunu söylemeliyim.Aldığım kültür boyu türkmen ve kürt kimliğine sahiptir.Genetik olarak Hintli bilge Buda'ya ve Hz. Muhammete kadar gelen Atlantis ve Mu bilgeliğine kanallık eden ruhsal elektiriğin Eflatun vasıtası ile genetik düzeyde bana kadar ulaştığını düşünüyorum. Aynı genetik uzantının varisleri olan sayısız peygamberlerin de bu açık genetik kodlar sayesinde evrensel nura bir kanal teşkil edebildiklerini söylemeliyim. Potansiyelde tün insanlığın aynı genetik potansiyele sahip olduğunu ama bazılarımızda bu genetik dizinlerin ansızın faaliyete geçtiğini düşünüyorum. Bin yıllardır uyuyan genom kodlarının açılması diyelim.Bu özel DNA dizininin nesilden nesile geçerek aramızdan bazılarınının o ilahi enerjiye daha kolay kanallık etmesinde yardımcı olmaktadır. Bu özel kişilerin o ilahi enerjinin fizik bedenlere dolması vesilesi ile ilahi bilinci taşıyan kutsal kase mertebesinde görev icra ettiklerini düşünüyorum.Sonuçta genetik materyal düzeyinde her ne kadarda evrenin bilincine açık bir kanal olabilmekten bahsetsekte o bedenle bütünleşen zihnin, ruhsal enerjinin titreşim kalıbıda evrensel enerjiye kanallık yapabilecek titreşimsel ahenge sahip olabilmelidir. Zihin bedeni emri altına alabilmelidir.

Beni tasavvuf konularında yetiştiren üstadım Sünni mezhebindendir.Eğer benim başım ilmi olarak gök kubbeye değiyorsa bana sırlı ilimlerin kapısını açan üstad Muzaffer Kınalı'nın ilminin yıldızlara değdiğini söylemeliyim. Üstad ise Arap kökenli olup Hz. Muhammet'le yedi göbek öteden akrabadır.

Ben bu sayfalarda doğrudan Alevilik düşünce ve felsefesine girmeye çekindim açıkcası. Çünkü Türkiyede genel toplum nufusu Sünni ağırlıklı olduğu için ve Sünni toplumlarda ağır ön yargılarla ve Alevilik hakkında yanlış zanlarla dolu oldukları için Alevi kavram düşün dünyasına açıkcası hiç girmek istemedim.Daha doğrusu dünya genelini düşündüğümüzde islami kavram ve düşüncelerede girmek ve burda bunları yazmak istemedim. Çünkü dünyanın büyük bir geneli Hristiyan. Büyük bir genelide tamamen materyalistik bilimsel bir bakış açısına sahip. Ama şu var, kim olursa olsun, ister dinci olsun ister ateist yada farklı mezheplerden de olabilir, Hintli olabilir, Türk yada Arap yada Kürt olabilir yada mezhepsel dinsel olarak Yahudi, Sünni, Şii, Alevi, ortadoks, katolik olabilir... Eğer evrensel bir gerçeği açıklamaya çalışırken, dini, mezhepsel, etniksel bir takım ayrımlara yönelirsek ve önyargılı bakış açısı ile dolu olursak o zaman dar ve sınırlı kültür konseptleri içinden evrensel olana vurgu yapmak oldukça zor olur.

Aleviliği, Anadolu Tasavvuf Felsefesi'ni anlamadan, bilmeden Hz. Ali'yi ortadan kaldırmaya ve yok saymaya kadar giden Emevi-İslam provakasyonunun etkisi altında kalmış tek başına Sünni bir inanç yapılaşması içinde gerçek islama dair evrensel verilere ulaşmak oldukça zor. Bu açıdan tüm islam mezheplerini bir arada düşünerek İslam gerçeğini anlamaya çalışmak daha doğru olur kanaatindeyim.

Tabi bunu böyle düşünürken ben insanlık değer yargılarınıda her zaman göz önünde bulundurmaya çalıştım. Fakat dinler içindeki insanları birbirinden ayıran birbirine düşman gözü ile bakmalarına neden olan yanlış algılamaları kaldırdığımızda ortak insanlık değerlerinde buluşabileceğimiz bir zemin oluşturmuş oluruz. Ben insanları birbirine düşman edenin dinlerin doğrudan kendileri olduğunu düşünmüyorum. Eğer Hz. Ali'nin ahlakını haleti ruhiyesini gerçekten yaşamlarımıza aktarmış olsak tüm dünya cennet olurdu. Tüm insanlarda kardeş olurlardı. Ben kendi adıma diyebilirimki dünyaya nasıl bir hukuksal yada dini yada siyasi bir sistemi(yönetimi) getirirsek getirelim ahlaklı insanlar yetiştirmedikçe insanların içlerindeki EGO yu ortadan kaldırmadıkça adil ve adaletli bir yönetimin oluşması mümkün değildir. Genetik bir devrimle zeki nesiller yetiştirmeli, ahlaklı insanlar yetiştiren devrimci eğitim sistemiyle de erdemli nesiller yaratılmalıdır.

İnsanlar her zaman dindeki şekli temalara çok büyük önem verirler. Oysaki bu dinsel şekiller ve dindeki evrensel ruhaniyete vurgu yapan öğretici dini liderlerin yaşam temaları üstünde zaman içinde abartılı süslemeler yapılabilir. Dini liderin öğretisi efsanevi bir yaşam öyküsü ile süslenebilir. Hz. İsa'nın doğumu ve onu çevreleyen 12 havarisi gibi.Ama kişi her ne kadarda basit ve mütevazi bir hayat sürsede halk kitleleri ve yöneticiler bu öğretiyi farklı çerçeveler içine alarak siyasi bir erk (güç) oluşturmak isteyebilirler.Bu Hz.İsa'nın, Hz. Muhammet'in, Hz. Musa'nın yada Hintli bilge Buda'nın öğretilerinin başına gelmiş kaçınılmaz bir otoriteleştirme sürecidir.Tüm evrensel ruhani öğretiler siyasal bir güç ediminin araçları haline gelmişlerdir.Tüm bu evrensel ruhsal öğretiler kendi zamanları içinde yada sonraki nesiller tarafından insanlık kültürünün diğer efsanevi, mitsel inanç ve kültür temellerindeki figürlerle, destanlarla birleştirilmiş olabilirler.Mesela bugün tüm dinlerin temelindeki bir takım kavram ve anlatıların eski mısır ve antik yunan dönemi arşetiplerine dayandığını söyleyebiliriz.

Hz. İsa'da eski yunanlı filozof platon'un fikri esinlenmelerini bulmak yada İslam dininde roma hukukunun esintilerini bulmak ya da geçmişin bilgeliğine ait fikri, inançsal temaları yeni bir devrimsel fikrin içinde bulmak, görmek o fikrin o devrimci düşüncenin doğrudan bir kopya olduğunu göstermez.

Tüm mitolojiler, efsaneler, söylentiler, kadim bilgiler, felsefi öğretiler insan varlığının görkemli gerçeğine dair bir işaret ve yol gösterici bir levha görevi görürler. Kimilerinin zihinleri gerçeği o levhadaki sembolik betimlemelerle özdeşleştirir.Kimileri sembolik tanımlamaların ve figürlerin ötesinde işaret edilen yere doğru zihinlerini yükseltmeye çalışırlar. Kimileri bu kadim tarihsel bilgiler bütününü insanları eğlendirmek için söylenmiş edebi hikayeler, hoş sözler olarak görürler. Tanrı bile dinsel metinler içinde diyor ki ''ben insanı kendi suretimde yarattım.'' Kendi suretimde yarattım ne demek? Normal sıradan bir insan kelimeyi ilk anlamı ile ele alıp tanrınında insan gibi eli kolu bacağı olan iki gözü olan ve gökyüzünde oturan ve herkesi gözetleyen insan gibi bir varlık olduğunu düşünür.Burada insan derken kelimenin mahiyetini anlamak lazım. İnsan kavramı burada bilinçli düşünen yaratık manasındadır. Bu evrensel mesaj orion takım yıldızlarındaki bir güneş sistemi çevresinde dönen farklı gezegenlerin yaratıklarınada söylenebilirdi. Tanrı (ilahi bilinç) o yaratıklara hitaben ben kertenkele tipindeki siz sürüngenleri kendi suretimden (nurumdan) yarattım da diyebilirdi. Buradaki suret ( yüz, benzeyiş, beniz) kavramı insansı yada farklı formlardaki canlı türleri içinde beliren evrenin sınırlı bilincini ve şuur kavramını ifade etmek için kullanılmıştır.

Aslında bu sembolik tarifleri çözmek için çok büyük bir zekaya ihtiyaç yoktur.Samimi bir arayıcı, samimi içten düşünen bir akıl bu gerçekleri görebilir.Yeter'ki akıl o noktaya gelmek istesin. Samimi olsun.

Hz. Ali ve Alevilik...

Anadolu Alevileri Hz. Ali'yi ve tarihsel çizgisini sevip saydıkları için çeşitli suçlamalara tabi tutulmuşlardır. Emevi Müslümanları; Alevileri ve Bektaşileri Hz. Ali ve Ehlibeyt'ini çok seviyorlar diye, onları; Hz. Muhammet'i sevmemekle Hz. Ali'yi, Hz. Muhammet'ten üstün görmekle suçlamışlardır. Aleviler, Hz. Muhammet'i son peygamber, Hz. Ali'yi ise Hz. Muhammet'in velisi, halifesi olarak görürler. Allah; Muhammet ve Ali'yi birbirlerinden ayırmazlar. Bir bütünün parçaları olarak kabul ederler. Hz. Muhammet'in Hakka yürümesinden sonra O'nun değerli mirasının Ali'de olması gerektiğine inanan Aleviler, Ali'yi sevmenin Hz. Muhammet'i sevmenin Allah'ı sevmekle bir olduğuna inanırlar.

Hz. Ali'ye sevgi, saygı ve bağlılık bir yol ayrımıdır. O'na sevgi, saygı ve bağlılık Hz. Muhammet'e ve Ehlibeyt'ine bağlılıktır. Aleviler Ali'ye karşı olmanın Hz. Muhammet ve Ehlibeyt'ine karşı olmak; O'da ve Allah'a karış olmaktır, diye düşünürler. Hz. Ali'yi, Aleviler- Bektaşiler severler. O'nu tüm insanların sevmesi gerektiğine inanırlar. Alevi ozanları, düşünürleri, dedeleri, babaları Hz. Ali'yi severler. Hallacı Mansur, Seyyid Nesimi, Fuzuli, Yemini, Pir Sultan Abdal, Şah İsmail, Harabi, Kul Himmet, Virani v.b. ozanlar bu coşkun sevgi ve saygıyı eserlerinde vermeye çalışmışlardır. Hilmi Dedebaba bu sevgi ve saygı selini bu şiiri ile şöyle ifade etmiştir.

Tuttum aynayı yüzüme Ali göründü gözüme Nazar eyledim özüme Ali göründü gözüme Hû Alim hû Hû Şahım hû Adem baba Havva ile Hem Alleme'l esma ile Çarh-I felek sema ile Ali göründü gözüme Hû Alim hû Hû Şahım hû Hz. Nuh Neciyullah Hem İbrahim Halilullah Sina'daki Kelimullah Ali göründü gözüme Hû Alim hû Hû Şahım hû İsa-yı ruhullah O'dur İki alemde Şah O'dur Müminlere penah O'dur Ali göründü gözme Hû Alim hû Hû Şahım hû Ali evvel Ali ahir Ali batın Ali zâhir Ali tayyip Ali Fâhir Ali göründü gözüme Hû Alim hû Hû Şahım hû Hz. Ali'ye verilen önemli ve coşkun Ali sevgisini birde Mevlana Celaleddin Rumi'den görelim: "Cihan'ın temeli suret buluncaya kadar varolan Ali idi.

Yer resmedilinceye, zaman husule gelinceye kadar varolan Ali idi. Veli vasıf olan, Şah Ali, cömertliğin, keremin, bağışın sultanı idi. Ali'den ötürü melekler Adem'e secde ettiler. Adem bir kıble gibi idi, secde olunan Ali idi, Adem'de Şit'te Eyyüp'da İdris'te, Yusuf'a, Yunus'ta, Hud'da, Musa'da, İsa'da, İlyas'da, salih'de Davud'da, Ali idi. Nefsin tamamından ötürü Cihan sofrası üzerinde elini bulaştırmayan kahraman aslan Ali idi. Kuran'ın yer yer ayetlerinde Tanrı'nın ismetini vasfı ile öğdüğü Kuran sırlarının kaşifi Ali idi… Hayber kalesinin kapısını bir hamlede koparıp açan o kaleler fatihi Ali idi. Afaka her bakışından gördümki, yakın yüzünden her varlıkta var olan Ali idi. Bu küfür olmaz küfrolan söz bu değildir. Cihan var oldukça Ali varolur. Cihan varolurken de Ali vardı. Tebriz'in Şems-ül hakkı Cihan'ın gizli ve açık sırlarından her ne gösterdiyse hepside Ali idi" .

Görüldüğü gibi Alevi-Bektaşi olmadığı halde Mevlana'nın, Ali'ye gösterdiği önem, sevgi ve saygı Alevilerle aynı doğrultudadır. Alevi düşüncesi; dünyadaki tüm güzellikleri Allah'ın yansıması olarak görür. Ali insan olarak bunun en güzel örneğidir. Sadece Ali'de değil her İnsan-I Kamil'de Allah'ın yansıması vardır. Her güzellik O'ndan bir parçadır. Hak ademdedir. Anadolu Alevilerinin sevgili, saygılı coşkun Ali sevgisini ve Alevilikte Ali'nin yerini, Pir Sultan Abdal dizelerinde şöyle anlatıyor. Hayali gönlümde yadigâr kalan Allah bir Muhammet Ali'dir Ali Darı geç üstünde namazın kılan Allah bir Muhammet Ali'dir Ali Ali'dir cümle dillerde söylenen Kispetini krallardan bürünen Cebrail'e nur içinde görünen Allah bir Muhammet Ali'dir Ali Aslan olup yol üstünde oturan Selman'a destinde nergis getiren Kendi cenazesin kendi götüren Allah bir Muhammet Ali'dir Ali Yer gök arasına nizamlar kuran Ak kağıt üstüne yazılar yazan Engür şerbetini kırklara ezen Allah bir Muhammet Ali'dir

Ali Şah Hatayi'de Alevi düşüncesindeki Hz. Ali'nin yerini ve O'na duyulan sevgi ve saygının yüceliğini şöyle ifade ediyor; Hak Muhammet Ali üçü de nurdur Birini alma sen üçüde birdir. Onların koyduğu bir doğru yoldur Danıştı Muhammet böyle der Ali Ali'dir cesedin kendisin yuyan Yuyup kefeniyle tabuta koyan Ali'dir devesin kendisi güden Hak ile Hak olan Arslan Ali Şah Hatayi'm der Muhammet Ali Anlardan öğrendik erkânı yolu Ali Muhammet'tir, Muhammet Ali Biz Muhammet Ali diyenlerdeniz Kul Himmet ise Alevi düşüncesindeki Ali'nin yerini şöyle anlatıyor. Ali'dir cümle eşyaya zat olan Ali'dir ölmüşlere hayat olan Ali'dir gelip her işte mevut olan Güzel şahı server serdar Ali'dir Ali'dir İsa'ya ruhullah olan Ali'dir Musa'ya fahrullah olan Ali'dir Habibullah'a Beytullah olan Tur-ı münacatı ekber Ali'dir. Anadolu'nun önemli evliyalarından Abdal Musa Sultan ise; Hz. Ali ve Hacı Bektaş Veli'nin yerini Alevi düşüncesinde şöyle ifade ediyor: Güvercin donuyla Uruma uçan Cümle evliyanın üstüne geçen İmamlar evinin kapısın açan Varmıdır hiçbir er Ali'den gayri Hünkar Hacı Bektaş Veli'den gayri Anadolu Alevilerinin gene önemli ozanlarından Virani ise, Alevi düşüncesinde Hz. Ali'nin yerini şöyle ifade ediyor.

Biz Urum abdalıyız bildik hidayettir Ali Başımızda tac u devlet hem saadettir Ali Biz Urum abdalıyız zahid hüdamızdır Ali Hayy u Kuyyum-ı ebed nur-ı bekaamızdır Ali Evvel ü ahır Ali'dir nokta-i ferd-i Huda İbtidadır ibtida hem intihamızdır Ali Ali'dir sahibi Kuran Ali'dir Ali candar Ali canandır Ali Ali dindir iman Ali candır Ali canan Eder cümle şeyi destan Ali'dir Halık u Hallak Viran Abdal fakirin zikri daim Ali hak'tır Ali Hak'tır Ali hak Filozof Neyzen Tevfik ise, İkrarname adlı Hz. Ali ile ilgili uzun şiirinde Alevi-Bektaşi düşüncesinde Hz. Ali'nin yerini şöyle ifade ediyor Rüsiyahım, pür günahım yok yüzüm Peygamber'e İstemem bir türlü gitmek böyle rûz-ı mahşere Eylerim belki tesadüf der iken bir rehbere Düşmüşüm elsiz ayaksız Astıan-I Haydar'e Merhamet et halime herşeye agâhım Ali Var mı Senden başka söyle ilticagahım Ali

Hz. Ali ve İlahi Felsefe

Felsefe, “var” olan bir şeyi tanımak ve onu “yok”tan ayırt etmektir. Akli evrenbilimine felsefe demektedirler. Biz “Ali ve ilahi Felsefe” konusunda iki boyutu ele almaya çalışacağız: Teorik ilahi felsefe ve pratik ilahi felsefe.

Ali ve Teorik İlahi Felsefe

Eğer felsefeyi “nesnel/özdek alem karşısında insanın ussal alem oluşu” diye tefsir edecek olursak Ali (a.s)’da ilahi bir filozoftur. Çünkü hem alemin yaratılışı hakkında söz söylemiş ve hem de alemin sonunu gözden geçirip açıklamaya çalışmıştır. Bu konuda o kadar derince söz etmektedir ki felsefe aleminde hiç kimse böylesine sözler edememiştir. Ali (a.s)’ı yaratılış, ahiret ve alemin varlık ve yokluğu hakkındaki ilahi ve derin ilmi oldukça geniş ve kapsamlıdır. O, gözlerde tam manasıyla basiret sahibi bir filozof olarak tecelli etmektedir. Bizzat Hz. Ali (a.s)’ın kendisi varlık aleminin yaratılışı hakkındaki ilmi hususunda şöyle buyurmaktadır: “Ben görmediğim Rabbe ibadet etmem.” Yani ben sadece Allah’ı tanımakla kalmadım, ben Rabbimi can gözümle görüyorum ve ben asla görmediğim Rabbe ibadet etmedim.

Yine alemin gerçeği ve kainatın sonu hakkında da şöyle buyurmaktadır: “Perdeler kalksa bile yakinimde herhangi bir artış olmaz.” İnsanlar ise gaflet uykusundadırlar. Ölümleri gelince uyanırlar. Eğer tabiat aleminin varlıksal perdeleri kenara itilecek olursa yine de Ali (a.s)’ı varlığın hakikati ve yaratılış felsefesinin künhü hususunda yakininde herhangi bir artış olmamaktadır. Zira onun için zaten hiçbir perde ve engel söz konusu değildir.

Vahiy, nübüvvet ve risalet hakkında da bu ilahı filozofun ilmi mümkün olan en üst düzeydedir. Nitekim, bizzat kendisi şöyle buyurmuştur: “Ben vahyin kokusunu alıyor ve nübüvvet nurunu görüyorum.”

O halde müminlerin emiri tanrıbilim, ahiretbilim ve vahiybilimde müşahede makamına erişmiş bir hekim ve bir filozoftur. Bizzat Hz. Ali’nin kendisi bu üç şuhudu şöyle tabir etmiştir: “Beni kaybetmeden önce sorun; şüphesiz ki ben, göğün yollarını yeryüzünün yollarından daha iyi bilirim.” Dolayısıyla İslami felsefeyi, gayb alemini şahadet aleminden daha iyi tanıyan böylesi hikmet sahibinden almak gerekir.

Hz.Ali'nin ışığında Nedensellik İlkesi

İslami felsefenin temel ilkelerinden biri de nedensellik kanunudur ve hakikatte bu nedensellik kanunu beşeri tüm düşüncelerin ve kanunların temeli konumundadır. Nehc’ul Belaga’da Seyyid Razi’nin (Allah ondan razı olsun) içeriğinin yüceliğini itiraf ettiği ve “bu hutbenin içeriği diğer hutbelerde yoktur” dediği bir hutbe vardır. En derin, ilahi felsefe konularıyla dolu olan bu hutbe Allah’a hamd ile başlamada ve şöyle devam etmektedir:

“Bizzat tanınan her şey sonradan yaratılmıştır ve başkasıyla kaim olan her şey maluldür/sonuçtur.” Yani bizzat tanınması mümkün olan, filozofun husuli/kesbi ilmiyle ve arifin şuhudi ilmiyle tanınan her şey artık yaratıcı olamaz, aksine o bir yaratıktır. İlimle ulaşılabilen her şey (ister burhan ve isterse de irfan yoluyla fark etmez) her şey bir yaratıktır; yaratıcı değil. Zira bizzat fikir, mütefekkir ve tefekkürü yaratan ve büyük Arif Şebüsteri’nin ince tabiriyle “cana düşünceyi öğreten” Allah, artık her hangi bir filozofun ilminin erişeceği bir ilah değildir. Eğer arifin şuhudu varsa şahid ve şuhudu da bizzat O yaratmıştır. Şahidi yaratan asla ona meşhut olmaz. “bizzat bilinen her şey yaratıktır.” Bu yüzden Allah’ı ilimle değil, ayetleriyle tanımak gerekir. “Allah sizleri nefsinden sakındırır.” Yine “başkasıyla kaim olan her şey maluldür/sonuçtur.” Yani bir nedeni vardır. Bu şey ister maddede var olan bir suret, ister “konu”da olan bir ilinek ve isterse de bedenle varolan bir nefis olsun hiç fark etmez. Kendinden başkasına dayanan her şeyin mutlaka bir nedeni vardır. Bu şey, maddi, bağımlı ve maddeye bulaşmış bir varlık ise hem hazırlayıcı ve hem de faili/yapan bir nedene sahiptir. Ama eğer bu şey soyut bir şey ise yani maddeye aidiyeti yok ise ve sadece faili bir ilke dayanıyorsa yani, hululi kıyamı değil de suduri kıyamı var ise, o da hakeza maluldür, yani, nedeni vardır. “başkası ile kaim olan her şey maluldür; bir nedeni vardır.”

Yukarıda Nehc’ul Belağa’dan naklettiğimiz bu nedensellik ilkesi varlık alemini bir neden-sonuç ilişkiler yumağı olarak kabul etmektedir. Dolayısıyla hem baht ve şansa inananların tesadüfünü nefyetmekte, hem bazı batılı bilginlerin kabul ettiği tedai/çağrışım şüphesini reddetmekte ve hem de Eş’arilerin “adet cari oldu” inancını iptal etmektedir. Zira nedensellik bu üç ekolden hiç biriyle uyuşmamaktadır. Dolayısıyla varlığı, zatının aynısı olmayan her varlık, bir nedene muhtaçtır. Başkasına ne hululi ve ne de suduri bir aidiyeti olmayan, salt varlık olan varlık ise bütün sonuçların nedenidir. “Allah-u Teala “kül”dür, (tümel bir gerçektir.) ve her şey O’nun sonuçlarıdır.”

Hz. Ali bu tümel nedensellik ilkesini başka bir hutbede de beyan etmekte ve nedensellik nizamını inkâr eden mülhitlerin hiçbir delilinin olmadığını ve sözlerinin hiçbir dayanağının bulunmadığını göstermektedir.

Nitekim Hz. Ali (a.s) şöyle buyurmuştur: “Alemi mukadder/tedbir edeni inkar edenler ve varlık aleminin müdebbirini/idare edenini reddedenler ne de kötüdürler. Onlar; insanın hiçbir ekincinin ekmediği bir ekin olduğunu mu sanıyorlar?” hakeza; “Acaba, akıl sahipleri için mimarsız bir bina ve canisiz bir cinayet düşünülebilir mi?”

Hz. Ali’nin bu sözleri tümel nedensellik kanunu temsil etmektedir.

Usul-i Kafi, Kitab’ul Hüccet’te bu anlamın beyanında İmam Sadık (a.s)’dan şöyle bir rivayet nakledilmiştir: “Allah tüm her şeyi bir sebeple cari kılmıştır. Her sebebe bir açıklama, her açıklamaya bir ilim ve her ilme bir kapı karar kılmıştır. O kapıyı tanıyan Allah’ı tanımış ve o kapıyı inkar eden de Allah’ı inkar etmiştir ve bizler o kapıyız.”

O halde; varlık ve yaratılış alemi bu ilahi filozofa göre nedensellik esasına dayalı bir alemdir ve bu alemde Allah bir neden; diğer varlıklar ise birer sonuçtur.

Ama Allah bu alemi nasıl yarattı? Allah’ın yaratışı, maddeleri harekete geçirmek midir? Yoksa madde ve hareketi yaratış mıdır?

Allah-u Teala’nın Failiyet Niteliği

Buraya kadar da anlaşıldığı üzere Ali (a.s)’ın ilahi felsefesinde bu evren nedensellik ilişkisine dayalı bir evrendir ve Allah kendinden başka her şeyin nedenidir. Acaba Ali (a.s)’ın söz konusu ettiği bu nedensellik, diyalektik esasına dayalı bir nedensellik midir? Yoksa; ilahi felsefenin yüce zirvesinde sözü edilen nedensellik midir?

Allah-u Teala’nın faaliyet türü nasıldır? Allah’ın işi “hareket” ile birlikte midir? Yoksa hareket yüce makamından uzak mıdır? Hz Ali (a.s) bu sorulara büyük bir dikkat ve derinlikle cevap vermektedir ki; “Ne zatı hareket eder ve ne de zatının aynısı olan zat-i sıfatları harekette bulunur.”

Nehc’ul Belağa’da genelde bir çok hutbelerde ve özellikle de söz konusu olan 186. Hutbede Hz. Ali şöyle buyurmaktadır: “Allah faildir; hareket olmaksızın." Yani Allah ne fikri hareket ve ne de bedensel hareketle nitelendirilemeyecek bir failliğe sahip bir faildir. Allah’ın failiyeti ne nefsi hareket ile iç içe olan mütefekkir insana benzer ve ne de işlemesi için organ ve araçların hareketiyle araç ve aletlere muhtaç olan diğer maddi varlıkların failiyetine benzer. “Allah faildir; hareket ve aletten yararlanma anlamında değil.”

Hazret hutbenin devamında şöyle buyurmuştur: “Allah da sükun ve hareket cari olmaz” (228. Hutbenin devami) Allah Teala “Hareket kanununa” mahkum değildir. Allah’ın ne hareketi ve ne de sükunu vardır. Zira bu her ikisinin mahzeni de maddedir. Allah; maddeyi yaratan, “sabit” bir varlıktır; ne sakindir ve ne de hareketli; “kendisinin cari kıldığı kendisine cari olur mu? Kendisinin başlattığı kendisine döner mi? Allah’ın yarattığı kanun, kendisine hükmedebilir mi?

Hz. Ali’ye Göre Tanrıbilim

Ali (a.s)’ın felsefesi salt ilahi bir felsefedir. Dolayısıyla diyalektik ve diğer maddi görüşler bu değerli ve ilahi şahsiyetin düşünce ufuklarına yükselemez.

O, Allah hakkında, öyle bir “zat” ispat etmektedir ki aynı ispatla bütün zati sıfatları da beyan etmektedir. Hz. Ali şöyle buyurmaktadır: “Allah’ın künhüne ermek mümkün değildir. Zira mütefekkir, fikir ve tefekkür hep onun mukaddes zatının nurundan vücuda gelmiş şeylerdir. Allah’ın feyzi hepsine vücut vermiştir. Ancak buna rağmen açıkça şöyle denilebilir ki: “O’nun bir benzeri yoktur.”

Yaratıcı ile yaratığın irtibat şekli ve yaratıcıyı yaratıkları vasıtasıyla tanıma niteliği hakkında ise şöyle buyurmaktadır: “Allah her şeydedir; karışmaksızın.” Yani o her şeyin içindedir, onlara karışmaksızın. Dolayısıyla kendini Allah’tan hariç gören ve sonra da Allah’ın zatı hakkında tefekkür eden mütefekkir biri bulunabilir mi? Hz. Ali (a.s) her mütefekkiri tefekkürüyle, kıyasının iki önermesiyle, fikri sonucu ve delil teşkil eden burhanıyla tümden Allah-u Teala’nın vücudi hakimiyeti altında görmektedir.

O halde hiçbir akıl Allah’ın künhüne eremez ama, bütün bunlara rağmen kolayca şunu da idrak edebilir, “O’nun bir benzeri yoktur.” Evet bunu kolayca anlamak mümkündür. Bir filozofun düşünce yüceliği ve bir arifin şuhut derinliği ile, bu gerçeği anlamak olasıdır. Bu sınırı geçecek olursa hiçbir mütefekkirin düşüncesi Allah-u Teala’nın hakikatini derk edemez. “himmetlerin yüceliği O’nu derk edemez ve akıllar O’nun vücut denizine dalamaz.” (Nehc’ul Belağa 1.hutbe) Filozof kimse; fikriyle ne kadar uçarsa uçsun onu tanıma zirvesine asla ulaşamaz. Arif kimse de şuhut denizinde ne kadar yüzerse yüzsün zatının derinliklerine asla varamaz.

Ali (a.s) ve İlahi Tevhid

Nehc’ul Belağa’nın ilk hutbesinde de okuduğunuz gibi Allah’ın ezeliyet ve sınırsızlığıyla çelişen bir şey asla Allah’ı nitelendiremez.

“Dinin evveli, O’nu tanımak, O’nu tanımanın kemali; O’nu tasdik etmek, O’nu tasdik etmenin kemali; O’nu birlemek, O’nu birlemenin kemali; O’na ihlaslı olmak ve O’na ihlaslı olmanın kemali ise O’ndan sıfatları nefyetmektir.”

Bu ilahi filozofun, yaptığı derin açıklamalar sayesinde sonraları Farabi ve Şeyh İşrak gibi öğrenciler bundan “salt şeyde ikilik olmaz” kaidesini anlamakta, Sadr’ul Muteellihin (Molla Sadra) gibi öğrencisi ise “yalın hakikat” gerçeğini idrak etmekte ve Allame Tabatabai gibi bir öğrenci ise (Allah hepsinden razı olsun) zati mutlakıyet hakikatini anlamaktadır.

Bu dalgalanan deniz, bakın nasıl da delil getirmekte ve şöyle demektedir: “O’na ihlaslı olmanın kemali, O’ndan sıfatları nefyetmektir." Allah’tan hangi sıfatları nefyetmek gerekir? Elbette mevsuftan (nitelendirilenden) ayrı olduğuna şahadet eden sıfatları... “O mevsuf da aynı zamanda sıfatlardan ayrı olduğuna şahadet etmektedir.” Yani, Allah’tan selb edilmesi gereken sıfatlar zaid/arız olan sıfatlardır. Yani; hem zaid olanın ziyadeti, zaid olunandan ayrı olduğuna şahittir. Ve hem de zaid olunan, zaid olan şeyden ayrı olduğuna tanıktır: “Zira her sıfat mevsuftan ayrı olduğuna şahittir ve her mevsufta sıfattan ayrı olduğuna tanıktır.”

Hz. Ali (a.s) bu sözünün ardından ondan sıfatları nefyetmenin nasıl olur da ona tevhitte ihlasın kemali olduğunu beyan ederek şöyle buyurmaktadır: “Allah-u Teala’yı vasf eden, O’nu eşit bilmiş, O’nu eşit bilen, O’nu ikilemiş, O’nu ikileyen; O’nu tecziye etmiş/cüzlere ayırmış, onu tecziye eden, ise O’nu tanımamıştır. O’nu tanımayan, O’na işaret eder, O’na işaret eden, O’nu sınırlamış olur, O’nu sınırlayan ise O’nu saymış olur...”

O halde özetle söyleyecek olursak Allah’ı zaid olan sıfatlarla nitelendirenler, yani; O’nu, kendinden başkasıyla eşit bilenler, gerçekte O’nu sınırlandırmış olurlar. Sınırlandırılan bu varlık ise artık Allah olamaz. Allah salt varlıktır, salt varlığın ise bir kenarı ve kıyısı yoktur. Salt kemal olan şey aynı zamanda salt ilimdir. Yine salt hayattır da... hem kemalleri sınırsızdır ve hem de kemallerle nitelendirilmesi ayniyet esasıncadır; “zata zaid olma” şeklinde değil.

Ali ve Pratik İlahi Felsefe

Buraya kadar söylediklerimiz Hz. Ali (a.s)’ın teorik ilahi felsefe hakkında beyan ettiklerinin bir özetiydi. Pratik ilahi felsefe ise Ali (a.s)’ın mukaddes hayatı ve siretidir. Bu konuda da bizzat şöyle buyurmuştur: “Allah’ın benden büyük ayeti yoktur.”

Ali (a.s)’ın gerçek makamı, “bu yırtık ayakkabım; sizlere yönetici olmaktan, benim için daha değerlidir.” demesi değildir. Fakirin biri yardım dileyince Hz. Ali temsilcisine şöyle buyurdu: “Bu fakire bin tane ver,” temsilcisi şöyle arz etti, “bin miskal altın mı yoksa bin miskal gümüş mü, vereyim?” Hz. Ali (a.s) şöyle buyurdu: “Her ikisi de bana göre taştır” hem altın, Ali (a.s)’a göre taştır ve hem de gümüş. Birisi sarı taştır, diğeri ise beyaz ama, bunlar Ali (a.s)’ın gerçek makamı değildir. Bu sonsuz denizin azametinin bir parçasıdır. Hz. Ali (a.s)’ın çok küçük öğrencileri de bu manevi makamlara erişmişlerdir. Ali (a.s) bir yerde; “Yol uzunluğundan ve azığın azlığından, uzun yolculuktan ve varılacak yerin azametinden Allah’a sığınırım.” (Nehc’ul Belağa 77. Hikmet) diye buyurmuşsa şüphesiz ki makamı bundan daha yücedir. Sahi, yolu Ali (a.s) için uzak olan bu yolculuk nedir? Bu yolculuk Allah’a gitmek midir? O Resulullah’ın yoldaşıdır. O halde bu yolculuk nedir?

Allah’a doğru seyretmeyi bizlere oğlu Ali bin Hüseyin (a.s) öğretti ve bu yolu kat edenler için hiç de uzak bir yol olmadığını bizlere gösterdi. “şüphesiz sana gelen kimse için bu yol yakındır. Şüphesiz sen, kullarımdan örtülü/gizli değilsin; kulların ameli seni onlardan gizlemiştir.”

Allah’a doğru seyretmek salikler/yolcular için sadece iki adımdır.

“Salikin yolu sadece iki adımdır.

Her ne kadar bir çok tehlikesi olsa da

Birisi “hüviyet”in “ha”sından geçmek,

İkincisi varlık sahrasını kat etmektir.”

Ali (a.s) için ne Allah’a doğru gitmek uzaktır ve ne de gizli olan Allah’ın mesajını insanlara ulaştırmak zordur. Ali (a.s) için ne Allah’tan geliş ve ne de Allah’a dönüş zordur. Zira bu yolculuk, Allah’a doğru yapılan bir yolculuktur ve Ali (a.s) bu yolculuğun sonsuz deryasına dalmıştır.

Ama sen ey Nehc’ul Belağa’nın muhatabı, sen kendini tevil et, hayatı değil. Hz. Ali (a.s)’ın beyanı gerçekte Nehc’ul Belağa’nın muhatapları için bir talim ve terbiye gibidir: “Ey insan uyan! Azığın az, yolun ise uzundur.”

Bir adımı kendine, diğerini ise dostun sokağına at.

“Azığın azlığından, yolun uzunluğundan ve (Allah’tan Allah’a) seferin uzaklığından Allah’a sığınırım.

Ali (a.s) hakkın habercisidir. Hakkı hak gözüyle görmüştür. O, ilahi göklerde hakla seyretmek/sefer etmek ister. Yoksa dost vadisine ayak basan, haber getiren ve sürekli dostla olan kimse için bu yol zor değildir. Ali (a.s) Allah’a ne cehennem korkusundan ve ne de cennet şevkinden ibadet etmiş değildir. O Allah’ı ibadete layık gördüğü için ibadet etmiştir. “seni ibadete ehil buldum da sana ibadet ettim.”

Mülhitlerin Şüphesini Reddetmek

Merhum Kuleyni değerli eseri Kafi’de şöyle nakletmektedir: “Ali (a.s) Muaviye ile savaşa giderken bir hutbe buyurdu. Bu hutbesinde kulları Allah yolunda cihada davet etti. Ali, (a.s) hutbenin başlangıcında şöyle demektedir: “O, tek ve samed olan Allah’tır Allah varolan bir şeyden yaratmamış ve olmayan bir şeyden de vücuda getirmemiştir.” (Bu hutbe oldukça uzun bir hutbedir biz sadece bu hutbenin nüktelerinden birini zikrediyoruz.)

Bu hutbede Hz. Ali; derin bir şekilde, mülhitlerin şüphesini reddetmektedir. Öyle ki merhum Kuleyni bu hadisi naklettikten sonra şöyle demiştir: “Bu hutbe Hz. Ali (a.s)’ın meşhur hutbelerindendir ve bu hutbe düşündüğü ve anladığı taktirde tevhid ilmini talep eden herkes için yeterlidir. Peygamber dışında tüm insan ve cinlerin dili bir araya toplansa, hiç birisi tevhidi böylesine beyan edemez.” Yani; içlerinde vahiy ehli ve Peygamberin olmadığı bütün insanlar ve cinler bir araya gelseler ilahi felsefeyi böylesine beyan edemezler.

Mülhitlerin şüphesi ise onların söylediği şu sözdür:

“Allah alemi ya bir “şey”den ya da “şey olmayandan” yaratmıştır. “şey olmayan” kelimesinin sonuna “den” eki getirilemez. Zira; “bir şey” değildir. O halde Allah alemi “şey”den yaratmıştır. O halde madde ezelidir.”

Hz. Ali (a.s) ise bu sözü red ederek şöyle buyuruyor: “Ne Allah “şey”dendir, ve ne de Allah’in işi, “bir şey”den...Allah “şey”dir; “bir şey”den değildir. Ve Allah yaratmıştır; bir şeyden değil. “Bir şey olmaksızın” yaratandır.

Daha sonraları merhum Muhakkik Damat (Kabasat kitabının yazarı); Merhum Kuleyni’nin sözünü Şerh-i Usul-i Kafi’de şöyle dile getirmektedir: “Bir şeyden” sözü “bir şeyden olmaksızın” sözü ile çelişmemektedir. Dolayısıyla biri olmazsa diğeri olmalıdır denilemez. Hz. Ali de şöyle buyurmuştur: “Allah evreni “bir şeyden” yaratmamıştır ki maddenin ezeliyeti gereksin. Ve aynı zamanda: “şey olmayan"dan da yaratmamıştır ki o “şey olmayan” madde sayılsın. Zira; akli kaide esasınca da her şeyin çelişiği, çeliştiği şeyi yok eder. “şeyden”in çelişiği ise “bir şeyden değil” sözüdür; “şey olmayandan” değil.

Sözün sonunda şu noktaya dikkatinizi çekmek istiyorum. Müminlerin Emiri Ali (a.s) Kur’an-ı Kerim hakkında şöyle buyurmaktadır: “Allah-u Teala kullarına; kitabında tecelli etmiştir, lakin; onlar, görmüyorlar."

Söylemek gerekir ki bizzat Hz. Ali de kitabında insanlar için tecelli etmiştir. “Ey insanlar! Kaybetmeden önce Nehc’ul Belağa’yı sorun.” Sadece nasihatleriyle yetinmeyin, hitabeleriyle iktifa etmeyin. Toplumsal ve ahlaki meselelerle yetinmeyin, elbette bunların hepsi lazımdır ama, yeterli değildir. Çünkü, bu sözler, diğer kitaplar da mevcuttur.

İnançlarımızın temeli olan şey, Allah’ı ve ahireti ispat etmek, vahiy ve risaletin gerekliliğini akli burhanlarla beyan etmektir.

İnsanda bütün bunlara inanç ortaya çıkınca; ister istemez vahye teslim olur ve beyan edilmiş anlamlara gönül verir. O zaman da Allah-u Teala katında burhan ile sabit kılınır. Bütün bu burhanları Nehc’ul Belağa kitabında okuyabilirsiniz. Allah-u Teala enbiya, evliya, Allah’ın büyük velisinin mukaddes ruhu hatırına kalplerimizi kitap, itret ve sünnet marifetiyle aydınlatsın.

Hz. Ali (r.a.) Efendimizin bir sözü vardır:

“İLİM BİR NOKTA İDİ; ONU CAHİLLER ÇOĞALTTI”

Acizane şöyle düşünüyorum: Aslında pozitif ilim-manevi ilim ayrımı suni’dir…. İlim tektir. Bu ilim bir nokta ise, muhtevası; “LA İLAHE İLLALLAH”dır….

Teknoloji ilerledikçe, manevi ilme ilişkin hakikatler, aynı zamanda pozitif ilmin de birer yansıması olarak tezahür etmekte ve her iki ilim adeta bir simetri oluşturmaktadır….

Ya da, teknoloji ilerledikçe pozitif ilim-manevi ilim arasındaki açının, giderek daraldığı düşünülebilir. Belki de zamanın bitişine yakın, yine başladığı o tek noktaya dönecektir.

Üstad Ahmet Turan ALKAN “nokta (.)” için, “geometrinin başlangıç yeri, sözün sonudur” der. Noktanın geometrinin başlangıç yeri olmasını, cahillerin onu çoğaltmasına; ve yine, sözün sonu olmasını da başladığı yere dönüşüne benzetmek mümkündür.

Dehr Sûresi 1. Âyet :

"Hel etâ alel`insâni hıynin mined Dehr ve lem yekûn şey`en mezkûra"

"Kânallahu ve lem yekûn meahu şey`a"

"Halâkallahu Ademe alâ sûreti Rahman"

"Halâkallahu Ademe alâ sûretihi"

"Ben gizli bir hazine idim; bilinmekliğimi istedim, âlemi meydana getirdim. Bilmekliğimi istedim, Adem'i meydana getirdim."

Bütün bunlar, neyin işaretleri ve şifreleri ?...

"Hel etâ alel`insâni hiynin mined dehr"

"Dehr" üzerinden öyle bir yaşam vardır ki, insan anılmazdı... Anılır bir şey değildi...

"Allah vardı, onunla bereber hiçbir şey yoktu... El'ân öyledir..."

"Allah Adem’i kendi sûreti üzere meydana getirdi. Veya, Rahman'ın sûreti üzere meydana getirdi..."

"Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi istedim!."

"Allah, bu yerleri gökleri yaratmazdan önce neredeydi?...

-Altında ve üstünde hava olmayan a’mâ `daydı!."

Bize ulaşan bu işaretleri, şifreleri, ister âyet olsun, ister Rasûl Aleyhisselâm açıklaması olsun, anlamak için önce bu günün ilmi düzeyinde erişebildiğimiz bir gerçeği göz önüne almak lazım...

Eğer bu gerçeği göz önüne almazsak, bu çok önemli noktayı gözden kaçırırsak, kendimizi ebediyyen belli perdelerden ve konunun mecâzî anlatımının oluşturduğu hayâl dünyasından kurtarmamıza kesinlikle imkân yoktur...

Hatırlayalım, bilincimizi örten en önemli ve kalın perde nedir?...

Beş duyu kayıtları!. Yani bilincimizin, beş duyu verileriyle bloke olarak gerçekleri değerlendirmekten perdelenmiş olması...

“İnsan üzerinden, kendisinin anılır bir şey olmadığı , Dehr içre bir Zaman geçmedi mi” (İnsan suresi-1)

“İnsanoğlu bana eziyet eder! Ey kahpe Dehr (zaman) der. Kimse Ey kahpe Dehr demesin. Şüphesiz ki Dehr Benim. Geceyi gündüze çevirenim.” (Kudsi hadis) Ayet ve hadislerde geçen “Dehr” kavramı “Mutlak Karanlık Nokta” boyutuyla ilgilidir.

Mutlak Bilincin imajında, sonsuz tasavvurların salt enerji boyutuyla enerji dalgaları biçiminde her “an” var olup yok olması ve tekrardan var olup yok olması...şeklindeki sonsuz ve sınırsız tüm boyutlarıyla evren içre evrenlerde “Nokta”ya ait ilmin Tek Bir “an”daki tasavvurudur. Ve bu “Nokta”ların sayısı da, sınırsız bir platform üzerinde sonsuzdur. Allah ismi ile işaret edilenin sonsuz “An” lardan Tek Bir “An” daki tasavvuru olan Kozmik Bilinç, dolayısıyla salt enerjinin ve evren içre evrenlerin var edilmesi, mistik dille “ Aslında tecelli, Tek Bir tecelliden ibaret olan Tecelli-i Vahiddir. İkinci bir tecelli ise, hiçbir zaman var olmamıştır. Çünkü görünen, yaşanılan, hissedilen, idrak edilen, tahayyül ve tefekkür edilen her şey bu Tecelli-i Vahidin tafsilinden başka bir şey değildir” şekliyle ifade edilmektedir.

Aslında “Mutlak Nokta” ya göre bir Tecelliden de bahsedilemez. Çünkü Tecelli bir merkezden dışa doğru yayılan, beliren, ortaya çıkan... anlamındadır ki, burada bunu anlatacak, bunun karşılığı olacak bir kelime olmadığı için zorunlu olarak ifade edilmektedir. Yoksa Mutlak Bilinmezliğe göre böyle bir şeyden bahsetmek söz konusu değildir. Aynı şey sonsuz sınırsız kavramı için de geçerlidir. Çünkü sonsuzluk ve sınırsızlık dahi onu algılayana göre mevcut olup gerçekte yine bu “Nokta” ya göre böyle bir şeyden bahsedilemez.

Ayrıca Yokluk, Hiçlik denizi demek, varlıkların kendilerine ait bireysel varlıklarının olmayışı anlamındadır. Mutlak Karanlık “Nokta” ya göre, ifade edilen Hiçlik kavramı ise, onu algılayana göre tanımlanmıştır ki, gerçekte bu “Nokta”da onun Hiçliğinden değil, ancak onun Bilinmezliğinden, Vasıfsızlığından, Anlaşılmazlığından söz edilebilir. Bu konuyla ilgili olarak Hz Ebu Bekir (r.a.) “Allah ı idrak, İdrak edilememenin İdrakıdır” derken, “Ben, Be harfinin altındaki Nokta’yım” diyen Hz Ali de “İlim Tek Bir Nokta idi, Cahiller onu çoğalttı” sözünü söyler. Buradaki Cahillik, bize göre tanımlanmış olan “bilgisizlik” anlamında olmayıp tüm ilmin düştüğü, anlamını yitirdiği “Nokta” boyutuyla ilgilidir.

Noktanın Ötesi
Kemal GÖKDOĞAN

26 Mayıs 2008

Eski Yunan filozofu Platon (Eflâtun) akademi bahçesinde yürüyerek öğrencilerine insanı anlatmaktadır. “İnsan, iki ayaklı, tek kafalı, gören, duyan ve konuşan tüysüz bir hayvandır” der. Bahçe dışından derse kulak misafiri olan Diogenes (Diyojen) hemen bir tavuk alır, tüylerini yolar ve akademi bahçesine ders halkasının ortasına fırlatır..

Nasrettin Hoca’nın hikayesi…

Pazarda bir papağan kuşu satılmaktadır. Hoca fiyatını sorar, beş altın derler. Eve koşarak gider, bir filozof kadar derin düşünen hindiyi kapar gelir. Fiyatı on altın diye bağırır. Hocam derler, bu kuş konuşuyor onun için beş altın değerinde, senin hindi beş kuruş etmez, neden on altın istersin? Hoca beklediği soruyu almıştır. O kuş konuşuyorsa bu hindi de düşünüyor, der.

Büyük İskender’e yaşadığı fıçının içinden “Gölge etme başka ihsan istemem” diyen Diogenes gündüzün ortasında fenerini yakar ve bir şeyler arar. İnsanlar merak ederler, günlük güneşlik havada elinde yanan fenerle ne aradığını sorarlar. Diogenes; “İnsan arıyorum!” der.

Evet… Diogenes’in yolunmuş tavuğu; gören, duyan ve konuşan iki ayaklı, tek kafalı, tüysüz bir canlıdır. Nasrettin Hoca’nın hindisi de düşünmektedir.

Filozoflar, bilim adamları, yazarlar, düşünürler ‘insan’ için ortak bir tanımda anlaşamamışlardır. Her birisi ve her ekol insan için bir tanım geliştirmiştir. Hepsini toplar isek yine de bir sonuca ulaşamayız. Fakat en azından insanın nelerden ibâret olduğu hakkında bir bilgimiz olur.

Bu tanımları kısaca gözden geçirelim.

Filozofların yâni sadece akıl ve dış görünüme göre hüküm verenlerin tanımlarına göre: “İnsanın bedeni cansız zannedilen elementlerden oluşmaktadır. Etin, kemiğin ve kanın yapıtaşı; demir, bakır, çinko, oksijen, hidrojen ve benzeri yüz kadar maden ve gaz çeşididir. Bitkiler bedenimizdeki saç ve tırnaklara benzemektedir. Beş duyumuz, bedenimiz ve hareketliliğimiz de hayvanlara benzemektedir”.

Yüzeysel felsefenin bu tanımını yetersiz gören ve insanın başka bir boyutta yaşayacağına “vahiy bilgisi dışında” inanan filozoflar da vardır. Bunlar ruhsuz olarak tanımlanan bedene “ruh” unsurunu da dahil ederek insanın tarifine biraz daha genişlik getirmişlerdir.

İnsanın çok kısa yoldan “kesin hükümlerle” tanımlanması da yapılmaktadır.

DinDARlar… “İnsan, Allah’ın bedensel olarak yarattığı ve bedenine akıl, irade ve ruh koyup ne yapacak diye baktığı, imtihan ettiği bir canlıdır. Bundan ötesini düşünmek abesle iştigaldir” diye düşünürler.

Maddeciler… “İnsan, doğanın yarattığı doğayı gelişmiş içgüdüleriyle kullanan bir hayvandır. Ruhu yoktur. Ölünce dağılır ve yok olur. Dinciler ve ruhçular yanılgıdadırlar” diye düşünürler.

Ruhçular… “İnsan, ruh ve madde karışımı gibi görünmesine rağmen gerçekte sadece ruhtur. Ruh bir enerji türüdür. Ruh enerjik bir varlık olduğu için yok olmaz, sonsuza kadar dalgalanma ve dengelenme arasında gider gelir” diye düşünürler.

Yukarıda verdiğimiz tanımlar bizim yüzde yüz katıldığımız düşünceler değildir. Fakat içlerinde bilgimizi genişletecek fikirler de yok değildir.

DinDARların blokajlı düşüncesi, maddecilerin ve ruhçuların kişiden kişiye ve zamana göre değişen tutarsız tanımları günümüzde yavaş yavaş değerini yitirmektedir. İnsanlık gelişen ortak bilinçaltına daha uygun bir tanım aramaktadır.

İnsanlığın arayışına yüz yıllık bir süreç içinde doğup gelişen modern matematik ve teorik fizik ağırlıklı “bilimsel düşünce” cevap vermeye çalışıyor. Beyaz önlüklü, dağınık saçlı, kalın gözlüklü bilim insanlarının matematiksel hesapları ve teorik fizik formül çözümleri bizleri şu noktaya getirdi… sûfilerin binlerce yıldan beri işaret ettikleri noktaya…

“Varlık çok boyutlu tek bir yapıdır”.

Aslında şu anda geldiğimiz nokta; Hz. Âli (k.v.)’nin on dört asır önce söylediği “NOKTA”dır. O “nokta” Resulullah a.s.’ın işaret ettiği “yokluk/fakr” gerçeğidir. O “gerçek” salt ilim boyutudur… sadece “DATA” (ilim/bilgi) demek de yeterlidir.

İnsanın tanımını ararken, tanımlanamaz olduğunu anlıyoruz ve evrenin tanımına kadar sürükleniyoruz. Evreni de tanımlayamıyoruz ve evrenden salt ilim boyutuna yâni “DATA”ya kadar sürükleniyoruz.

“DATA”nın tanımını anlayabiliyor muyuz?

“Evet anlıyoruz” der isek… sürüklenecek, gidecek başka bir şey kalmaz ve düşüncemiz “blokajlanır”.

“Hayır anlamıyoruz” der isek… anlamak için sürüklenmeye, “NOKTA”yı açmaya, uzatıp “Elif” yapmaya, yay gibi büküp “B” yapmaya ve diğer harflere dönüştürmeye başlarız.

Harfleri hecelere, heceleri kelimelere, kelimeleri cümlelere, cümleleri de düşüncelere çeviririz. Ve tekrar başladığımız noktaya geri döner “İnsan Nedir” diye yine sorarız. Tekrar aynı kısır döngüye düşeriz… Hz. Âli (k.v.)’nin sesi kulaklarımızda yankılanır: “İlim tek bir nokta idi onu câhiller çoğalttı”.

Bahsedilen câhiller (???); Diogenesler, Nasreddin Hocalar, İbn Arabîler, Mevlânalar olsa gerektir. Yüz yılımızın modern matematikçileri, teorik fizikçileri de “câhiller” (???) zümresinden olup “nokta”yı çoğaltmaya devam ediyorlar.

Zannedersem “câhiller”(???) bizleri ilmin ve cehlin olmadığı… “DATA”nın da ötesindeki “ÂMÂ”ya (*) doğru sürüklüyorlar.

Belki aradığımız tanımımız oradadır.

Belki de Hz. Mevlâna: “İnsan aradığı şeydir” diyerek bizi sürüklenmekten kurtarmak istiyor.

Hz. Mevlânâ'nın asırlardır gönüllere, dimağlara, akıllara nurlar saçan, bilgiler saçan, hakikatler öğreten Mesnevî-i Şerifi. Mesnevî-i Şerifin nasıl bir kitap olduğunu, isterseniz bir başka sohbetimizde anlatmak kaydı ile, dinlemenin ne olduğu hakkında biraz konuşalım.

Mesnevî-i Şerif, bişnev kelimesi ile başlar, yani dinle. Dinleyeyim, ama neyi? "Neyi" dinle, "Bişnev în ney çün şikayet mîküned, ayrılıklardan hikayet mîküned" veya orjinal metniyle "ez cüdâyihâ hikâyet mîküned." Dinle çün neyin nasıl şikayet ettiğini, ayrılıkları nasıl dile getirdiğini dinle.

Önce dinleme hakkında konuşalım, daha sonra "neye" geliriz. Dibacesinde, yani önsöz veya takdim yazısında, bizzat Hz. Mevlânâ tarafından "bu Mesnevi kitabı Allah'ın sırlannın ve ona ulaşma yollannın öğretilmesi hakkında, sırların açıklayıcısının açıklayıcısının açıklayıcısı ve dinin aslının aslının aslından bahseder, Allah'ın fıkh-ı ekberi, şer'-i ezharı, yani büyük bir anlayış ve parlak delilidir." diye tarif edilir. Mesnevî-i Şerif yukarda arz ettiğim gibi, "bişnev" ile başlar; dinle kelimesi ile... Bişnev, "b" harfi ile başlar dolayısıyla Mesnevî'nin başlangıcı "b" harfi iledir.

B harfi, eski yazımızda bildiğiniz gibi, altında noktası olan yatay bir yay şeklindedir.

Denir ki, kainat Kur'ân'dadır, Kur'ân Fâtiha'dadır, Fatiha besmelededir, besmele b'de, b ise noktadadır. İşte onun içindir ki, bizzat Hz. Peygamber tarafından, ilim şehrinin kapısı olarak vasıflandırılan İmam Ali (kvc), "İlim bir nokta idi, onu cahiller çoğalttı" buyuruyor. Hep o noktayı anlatmak için, asırlardır ilmi çalışmalar yapılmış ve bütün kitaplarda o noktayı anlatmak için yazılmıştır. O nokta, ki ismini söylemek çok kolay "tevhid noktası" dır. Ama o noktaya gelebilmek için, evvela Mesnevi-i Şerifin emri veya tavsiyesinde olduğu gibi dinlemeyi bilmek lazımdır. Çünkü "olma" nın yolu, "bilme" den geçer "bilme" ise dinleme ile başlar. Yok dinleme yerine okumak olsa idi:o ellerinden öpülesi, başımıza taç edilesi öğretmenlerimizin asli fonksiyonlar kalmazdı. Herkes kitap okur, öğretmenlerinden bir şey öğrenmesine hacet kalmaz, okuduğu kitaplardan yeterince ilim öğrenirdi. Ama okuma ile değil, dinleme ile öğrenilir.

İşte Hz. Mevlânâ Mesnevî'sine "b" harfiyle başlayarak, daha ilk söz bile değil, ses, "b" sesinden itibaren bazı şeylere işaret buyurmuş oluyor. Malum, besmele bütün İslam kitaplarının başlangıç cümlesidir. Kur'ân'ı Kerim ve diğer bütün semâvi kitaplar da öyle başlar. Kur'ân'ı Kerim'de. besmelesiz başlayan bir sûre tevbe sûresidir ki o da "berâetün" kelimesi ile, yani "b" ile başlar.

Besmelenin "b" si, Sûre-i Tevbe'nin ilk kelimesi olan "berâetün" kelimesinin b'sinin noktasında gizlidir. İşte Hz. Mevlânâ böyle bir ince nükteye de işaret etmiş oluyor. Tabi bu işaretler, ancak ehline malumdur. Ve böylece Hz. Mevlânâ kendine mahsus çok özel bir tarzda besmele çekmiş oluyor. Çünkü bilinir ki, besmelesiz başlayan işin âkıbeti hayır getirmez.

Evet, dinlemek dedik, tasavvufun veya tasavvuf yolunda ilerlemenin en önemli birbirinden ayrılamayacak kadar yanyana iki şartı vardır: Hizmet ve sohbet. Hatta biraz ileri gidersek, hizmet dahi sohbetin feyzine erebilmenin bir yoludur. Sohbet ise, dinlemeyle olur, sohbetin dinlenebilmesi için, az konuşmak lazımdır. Bu da tasavvufun bir diğer tavsiyesidir. Az yiyin, az konuşun, az uyuyun; çünkü israfla geçirilecek zaman doyduktan sonra israf edilecek gıda ve layık olmayan tarzda söylenecek sözlerin israf edilmesi, genel hüküm olan "israf haramdır" kâidesince haramdır. Hüner, söylemek değil dinlemektir. Dinlemeyenler öğrenemezler, öğrenmeyenler bilemezler, bilemeyenler ise "olamazlar." Tıp, matematik, hukuk, coğrafya, ekonomi, mühendislik ve daha sayabileceğimiz bütün müspet ilimlerin tahsilinde de bu kaide aynen geçerlidir. Bununla birlikte kendilerinin dinlemeden öğrendiklerini zannedenler ise "Gör zahidi kim sahib-i irşad olayım der" beytinde anlatılan manaya düşerler.

Evet, dinlemek çok önemli olduğu için, tekrar dinlemek üzerinde durmaya devam edelim. Kur'ân'-ı Kerîm'de ki, bütün kitapların, bütün ilimlerin doğuş yeridir ve kaynağıdır. Meselâ, Tâ-hâ suresinin 13. ayetinde, Hz. Musa'ya hitap ederken Cenâb-ı Hakk, "Sana vahy olunacak şeyleri dinle" diye emretmiştir. Mesela, Nuh tufanının anlatıldığı Nuh suresinde, 7. ayette, Hz. Nuh'un davetlere icabet etmemek, yani hak olan davetine icabet etmemek için, bazı insanların, elleri ve parmakları ile kulaklarını tıkadıklarını; bunu Hz. Nuh'u işitmemek, duymamak, dinlememek için yaptıklarını ve tufanda da, işte o parmaklarıyla kulaklarını tıkayanların, helak olduklarını anlatır. Kur'ân'ı Kerîm'de A'râf suresinin 204. ayetinde, bir kat'î emirle şöyle buyrulmaktadır:

"fe izâ qurie'l qurânu" Kur'ân okunduğu zaman "festemiû" dinleyiniz "ve ensitû" ve sükût ediniz, susunuz "leallekum turhamûn" böylelikle rahmete erenlerden olursunuz. Yani rahmete ermek için, Kur'ân'ı ve hepsi Kur'ân'ın birer îzâhı olan bütün ilimî kitapları okurken ve bundan bahseden kişileri dinlerken "susunuz" emri var. Susunuz ki, iyi dinleyebileseniz. Çünkü dinleyen dinlenir, dinlemeyen dinlenmez. Tabii dinlemek için iyi bir kulağa ve anlayacak bir kalbe sahip olmak lazımdır. Biz anlamayı başka yerlere ve başka huzurlara yüklemeye çalışırken, Allah bunun böyle olmadığını, anlamanın kâlb ile olacağını beyan buyuruyor. Bir âyet-i kerîmede, "Onlar ki, kulakları vardır işitmezler, gözleri vardır görmezler, kalpleri vardır anlamazlar. İşte onlar belki hayvan, belki hayvandan daha aşağıdırlar" buyurularak anlamının, idrak etmenin kalp ile olacağı beyan edilmiştir.

İşitici bir kulağa sahip olmak ise daha önde gelen bir şart. Onun için, gene Mesnevî-i Şerif de 512'nci ve 513'ncü beytlerde Hz. Mevlânâ şöyle buyruyor:

Can ve gönülde, yani kalpte hakikat coşkunluklarını kaldıracak takat ve bu kulakta da işitecek istidat yoksa, ben kime ne söyleyeyim?

Nerede bir kulak varsa, ondan yol gösterici yol basıl olur. Nerede bir taş varsa, söz dinlerse eğer, taş olmaktan çıkar, yeşim derecesine yükselir. Evet, göz yol göstericidir, ama kulak yol buldurucudur. Her gördüğümüz doğru değildir. Çok basit, bir su dolu kaba, bir cetvel batırdığımızda, suyun zemininde, sathında, cetveli kırılmış gibi görürüz. Halbuki, cetvel kırık değildir, biz öyle görürüz. İşte göz böylesine yanılabiliyor. Kulak, eğer doğru ağızdan çıkan sözleri işitirse, işte göz gibi yanılmaktan da ârîdir ve o doğruyu görmez ancak doğruyu bulur. Tabi bu durum, söz bir kulağından girip, diğer kulağından çıkanlar ve kalpleri ve kulakları mühürlü olanlar için değildir.

Efendim, bilindiği gibi, tasavvufta ilerlemenin çok önemli iki unsuru var. Biraz evvel söylediğim gibi, hizmet ve sohbet. Sohbet o kadar önemli ki, Hz. Peygamber'in sohbetinde bulunanları, bizler asırlardan beri Ashâb-ı Kiram diyerek hürmet ediyor, isimlerini her anışımızda onlara dualar ediyor, onların yardımlarını, himmetlerini diliyoruz. Bunun sebebi nedir? En yüksek sohbet sahibi olan Hz. Peygamber'in sohbetinde bulunup, onu dinlemenin şerefine ermenin yüceliğidir. İşte onlar böyle dinlediler ve dini, ala silsiletihim, yani elden ele bize naklettiler, eğer bizde dinlersek öğreneceğiz. Evet, dinleyelim, ama neyi? "Neyi", işte o "ney" nedir? İsterseniz, o "neyin" ne olduğunu, bir başka sohbetimizde konuşalım. Şimdiye kadar konuştuk, dinlediniz. Mevlânâ'dan ve onun kitabından, onun kutabının ilk kelimesinden bahsettik. Bahariye Mevlevîhânesi şeyhi, büyük arif ve aynı zamanda büyük musikişinas olan Hüseyin Fahrettin Dede bir şiirinde şöyle söylüyor:

Şu birkaç satırda, Hz. Mevlânâ'dan, onun kitabından ve onun kitabının henüz birinci kelimesinden bahsetmiş olarak, Mevlânâ'dan bahsettik. Ama Fahrettin Dede'nin tabiriyle, ondan ve onun sözlerinden bahsetmekten kastımız, garazımız Mevlâ'dan bahsetmek, Mevlâ'yı anlatmak, Mevlâ'nın ismini tekrarlamak idi. Bu kasıtta idik ve bu kasıtta da sabit kademiz, yani ayak diriyoruz.

Hani Mevlânâ'nın, "Ben semâ ederken, bir ayağımla kâinatın merkezinde ayak direr, diğer ayağımla kâinatın bütününü dolaşırım" dediği gibi, bizde Mevlânâ'nın sözleri vasıtasıyla, onun sanatı vasıtasıyla, yüceliği vasıtasıyla Mevla'da ayak diriyoruz. ("Dinle!" Nokta'nın Sırrı..)

Çetin BAL: Hz. Ali`nin; `İlim bir nokta idi, onu cahiller çoğalttı` sözü beni her zaman çok düşündürmüştür. Gerçek ilim, insanı Allah`a yakınlaştırandır. Uzaklaştıran her ne ise, ondan uzak olmayı dilemeliyiz. Buradaki cahillik öyle bilinegelen cahillik değildir: Bu manadaki cahillik, kendi nefsinin ve benliğinin cahilliğinin hakkıyla farkında olan ve hakiki ilim sahibinin Allah(C.C) olduğunu bilenlerin cahilliğidir. Onlar öyle bildiler ki, bir mertebede bulundukları zaman tek bir bildikleri kaldı, o da Allah’tan başka bilicinin olmadığıydı.

daha allah ile cihan yoğ iken
biz onu var edip ilan eyledik
hakka hiçbir layık mekan yoğ iken
hanemize aldık mihman eyledik

kendisinin henüz ismi yoğ idi
ismi şöyle dursun cismi yoğ idi
hiçbir kıyafeti, resmi yoğ idi
şekil verip tıpkı insan eyledik...

Vahdet i vücut felsefesinden hareketle söylenen deyiş içinde derin anlamlar gizlidir. Bilmeyen anlamaz diyor Harabi. Deyişin sonundaki şu kıtalarda da açıklıyor sırrını.

Bu sözleri sanma her insan anlar
kuş dilidir bunu süleyman anlar
bu sırrı müphemi arifan anlar
çünkü cahillerden pinhan eyledik

hak ile hak idik biz ezeliden
ta ruz-i elest'te kalubeli'de
mekan-ı hüda'da bezm-i celide
cemalini gördük iman eyledik

vahdet alemini bilmeyen insan
insan suretinde kaldı bir hayvan
bizden ayrı degil hazreti süphan
bunu kur'an ile ayan eyledik

sözlerimiz bizim pek muhakkaktır
doğan ölen yapan bozan hep hak'tır
her nereye baksan hakk'ı mutlaktır
ahval-i vahdeti beyan eyledik

vahdet sarayına girenler için
hakkı hakkel yakın görenler için
bu sırrı harabi bilenler için
birlik meydanında cevlan eyledik

Bir yerde "Nokta'nın sonsuzluğu" ifadesine rast gelmiştim. Nokta ne eğilir, ne bükülür. Sonsuzluğu olduğu söylenen bir şeydir, ama en küçüktür.Ya da yanılıyor muyuz ? Bu bağlamda, hem en küçük olan, hem de sonsuz olan olabilir mi ? “Zerre küllün aynasıdır.” Nokta'dan halkaya doğru açılmak iki boyutlu bir alemi ortaya çıkarırken, Noktadan küreye doğru açılmak üç boyutlu bir realitenin oluşumunu simgeler.Noktanın sonsuz sayıdaki açılım şekli bizim farklı boyutlar dediğimiz değişik alemler olarak karşımıza çıkarlar.İç içe geçen bir arada duran bir bütünlük bu.

hz ali: "ilim bir nokta idi, onu cahiller çoğalttı." ve sormuşlar ali'ye, o nokta nedir? "o nokta vahdettir birliktir" der hz. Ali!

Yani Harabi'nin daha allah yok iken diye bahsettiği, insanın vahdeti birlikten uzak düşüp tanrı'yı çok uzaklarda aramasının sonucunda söylediği bir şeydir. Hani bir söz vardır ya onlar derya içredir deryayı bilmezler. Yani derya içinde olsak da derya'yı uzakta ararız. Deniz içinde göklerde denizler arar ellerimizi olmayan yerlere açarız. Harabi'nin bahsettiği budur. Kaldı ki Harabi bir mutasavvıfır. Onun allah yoktur diye bir şey söylemesi abestir. Oradaki yokluk bizim anladığımız anlamda yokluk değildir kısaca.

İmâm-ı Alî (keremullahi veche):"İlim bir nokta idi, onu câhiller çoğalttı!.." ve yine: 'ilim, besmelenin "be" harfinin altındaki noktadır..."
Buyurması ilmin menşe'inin yüceliğine işârettir...

Gerçekten, teknikte de nokta: esâs, asıl, ana ve temeldir.
Noktanın hareketinden doğru (hat: sırât-ı müstakîm), doğrunun hareketinden düzlem (satıh), düzlemin hareketinden ise hacim (3 boyut: cisim) doğar...

Nokta ilk ve anadır.
Noktanın harekesinden harfler doğar.
Harfler ise mânâ kaplarıdır.
Hareketten doğan hat ile harekeden doğan haber işin anasıdır sistemde...

Arapça'da "Elif" birinci şahsın fiildeki çekim zamiridir.

Besmelenin başındaki "Be" harfinin çıkıntısında gizlenmiştir.
"Ben, ALLAH (celle celâluhu) ismi ile (başlıyorum)..." demek olduğu aşikârdır.
Ve Ahadiyyetî, Ulûhiyyetî, Vahdaniyyetî ve Rübûbiyyetî ile Dâim, Kaim ve Hayy olan ALLAHÜ ZÜ'L-CELÂL var...

İlk halk edilen (nokta) Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)'in nuru (ruhu, özü) dür.

Bu öz ise besmelenin "Be" sinin noktası mesabesindedir.
Öyle bir sabit nokta ki tüm özlerimizde nümûnesi mevcûddur ve öyle bir nokta ki harekete geçirildiği anda herşey ondan doğar ve neticelenir. İnsanî ilmin ilk kaynağı bu noktadadır.

Zâhirde fiilin zamiri gibi olan Elif, Bâtında Ulûhiyyet varlığına delildir.
Elif ise asil bir harftir. Müstakil olup kimseyle birleşmez.
Ne var ki ALLAHÜ ZÜ'L-CELÂL, mahlûkatı (varlığı) var etmeyi kaza, kader, irade ve dilemesi (meşiyyeti) ile Celâlden Cemâle; Âzamet (zâhirî) ve Kudretten (bâtınî) ref'et ve merhâmete; Vahdaniyyetten, Ünsiyyet ve Ülfet'e tenezzül buyurunca...
Elif, Be'ye "bast" eyleyip merhamet ve muhabbet kanatlarını sermiştir.
Her varlık buna mecbur ve muhtaçtır.
Âciz, fakîr, zelil ve âlîl (yok olucu) nesne; var olmak için, elbette "VAR EDEN" in muhabbetine ve merhametine muhtaç ve mecbur kalacaktır.

Gizli Elif'in bağrında doğan Be' nin sinesindeki "Sin" harfi üç dişli olup
ALLAHÎ (İlâhî) sırdır.
Sin'in sinesindeki "Mim" ise, muhabbetin ve merhametin ta kendisi olan Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem)'in hakikatidir.
Murad-ı Muhammeddir.
Menbağ-ı Muhammeddir.
"Bism" "mim" de yuvarlanıp, mümdemiç olup (dürülüp, bükülüp) enfüs-merkez-öz noktası içine sokulur.
Ve bu nokta "Devrân" edip "Be" nin altına konulur ve Rübûbiyyet tevhidinin sırrını taşır.
Muhammed (aleyhi's-selâm)'ın; tek ve eşsiz, mübârek, mükemmel ve mükerrem mürebbîlik sırrı ile, Muhammedî bilgelik sırrı olan bu nokta, tohumun (Kulluk Tohumunun) içinde mündemiçtir.

Nokta ise, bu ilâhî devrân sonucu aslından ayrıldı.
Aslın altında yerini aldı. Kulluk makamına oturdu.Gurbete düştü!...
.
"Bism"in noktaya dönüşü (devri), tohum oluşu...
Kâinâtın "DEVRÂN"ına delildir.
Her tohum bu kâinât tarlasına düşüp de can içinde can buldu mu, ağaç olup (dal-budak ve ufacık yemyeşil elleriyle duada) SEYRÂN'a geçer.
Çiçek açıp, meyve verip CEVLÂN'a geçer...
Binlerce tohum üreterek, tohumdan tohuma HAYRÂN'a geçer...
Âcizâne zevklerimizde zuhûratlar bunlardır...
Şiirlerimizdeki Devr – Seyr - Cevl ve Hayr şe'enleri de...
.
Azîz efendim İmâm-ı Alî (keremullahi veche)'nin:
"Ey insan! Senin cirmin (cüssen, cismin) küçücüktür, fakat Âlem-i Ekber (Evvel-Âhir-Zâhir-Bâtın sırları) sende tâvadır (dürülüp, yerleştirilmiştir)."

Buyurmasındaki insan, elbette prototip (ilk örnek) olan Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dir.

Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ise;
ALLAH (İsm-i celâl) (celle celâluhu)'nun Azamet ve Kudreti karşısında : "ABDULLAH"ı olarak kulluk vasıflarını (acziyet, fakriyet, zillet ve illetini; yâni mahviyetini) ilâhî ilim, irade, idrak ve iştirak tevhidi ile ebedîyyen giyinip tenezzül ve tevâzu' ile DEVRÂN edip,
Yuvarlanıp "Nokta" (ilk=ümm=ana=halkın aslı) olarak RABB'ısı huzurunda küçüldükçe küçülüp en sonunda beyaz kağıda (var etme iradesi) İlâhî Kâlemin (Nurullah) ucu ile konulan nokta hasıl olmuştur.
Cümle hatlar (kâinât, eşyâ) ve harfler (sözler, ahdler vs.) bu noktanın evvel, âhir, zâhir ve bâtın hareketi, mârifeti ve hünerleridir.

Nakil deyince sanki nakliyatı, taşımayı çağrıştırıyor değil mi?
Allah cc’tan aldığını Resulü SAV’ e getiren Cebrail’in… gidiş gelişleri canlanıyor.
Ya da naklen yayın dediğimiz “CAN-lı Yayın”… Nakil edilen yayın…
Evet nakil CAN-lı olan HAYY olandandır… Ama bir yerden bir yere taşınıyor değildir.
Çünkü O bize şahdamarımızdan daha yakındır.Bir nakil söz konusu ise AKIL’ın şahdamarımızdan daha yakında olan bu “YER” e nakli söz konusudur.

Akıl nakile taşınacaktır…BİZ olacak BİR-leşecektir ki TEVHİD olsun…
Nakille birleşecek olan AKIL nedir?
Akılın sözlük anlamları içinde ilim ve idrak olarak ahmaklığın zıddı olmasının yanında… Mani olmak engellemek, alıkoymak ve bağlamak gibi anlamları da var…

Aklın bu bağı, engeli BEN demesidir… Bu engelleri aşmalı ki ÂŞIK (AKIL)… Aşkı ile yandığı
MAŞUK’a… NAKİL’ le bildirilene kavuşsun…

Nasıl birleşir akıl ile nakil?
Birleşmek nedir…BİR olmak değil midir? İki ayrı şey nasıl BİR olur…

"Birisi geldi; bir dostun, bir sevgilinin kapısını çaldı;
Sevgilisi; Kimsin a güvenilir er? Dedi.
Adam; Benim… Deyince;
- Git… Dedi
- Şimdi çağı değil
- Böylesine sofrada ham kişinin yeri yok.

Ham kişiyi ayrılık ateşinden başka ne pişirebilir, ikiyüzlülükten ne kurtarabilir?
O yoksul gitti; tam bir yıl yollara düştü… Sevgilinin ayrılığıyla kıvılcımlar saçarak cayır cayır yandı.
O yanmış-yakılmış kişi pişti, olgunlaştı… Geri geldi, gene sevgilinin evinin çevresine düştü.
Yüzlerce korkuyla, yüzlerce defa edebi gözeterek kapının halkasını çaldı; ağzından edebe aykırı bir söz çıkacak diye de korkup duruyordu. Sevgilisi;
—kapıdaki kim? … Diye bağırdı. Adam;
—A gönüller alan… Dedi,
—Kapıdaki “sensin”. Sevgilisi;
—Mademki “BEN”sin, gel içeriye gir… Dedi.
—Ev dar, iki kişi sığmıyor."
(Mesnevi, c.1, sh.3068-3075)

Orada… AŞK’ta ikiliğe yer yoktur… Orası BİR’in evidir. İkilik halindeki AKIL’ın BİR-leşmek için NAKİL’le bildirilene duyduğu hayret, hasret, muhabbet… AŞK’tır.

AŞK… Muhabbet ; "Öz ve çekirdek". Meselâ kalbin içine ve özüne " HABBETÜ’ L KALB " denildiği gibi tahıl cinsinin bir tek tanesine de " HABBE " ismi verilir.

HABİB’im sen olmasaydın âlemleri yaratmazdım… Buyurduğu ve “KÛN” emriyle VAR kıldığı şeydir. İlk varlıktır… İlimden DIŞA ilk yansıyandır… İLK AKIL… İLK NOKTA… ZERRE… HABBE… MUHABBET… AŞK

SAV Efendimizin “Ben ilmin şehriyim… Ali ise kapısıdır” Buyurduğu Hz. Ali Efendimiz, bu tek noktaya işaret ederek; “Ben “B” nin altındaki noktayım” buyurur. TEK NOKTA’ dan yayılan, genişleyen Kâinat… varlık…

Bundandır ki İlim. Yani “VAR” lık… Tek nokta idi… onu cahiller çoğalttı… Ben dedi, sen dedi…Bu cehalet ilmin zıddıdır… ASLI olan İLİM-le görüldüğünde her şey yine tek noktada toplanacaktır. Bu VAHDET-İ MEVCÛD noktasıdır… Tüm mevcudatın TEK-liği noktasıdır… Akıl tekrardan o ilk AN’ı görür… Yani her şeyin tekrar ilk var oluşuna… HABBE… MUHABBET… AŞK haline dönmesidir…

O zaman Akıl ile Nakil’in birleşmesi… yani “BİR” leşmesi… İKİ iken BİR olması… bir dönüşümdür… Ama Mesnevi’deki hikâyede anlatıldığı gibi Sevgili öyle hemen birleşmeyi kabul etmiyor ki… Henüz aşıkını ham görüyor… Olgunlaşmamış yani… Yanmalı, pişmeli…

İşte bunun için düşer Mecnun çöllere… Âşık olduğu Leyla için… Kavuşmak için… “BİR” leşmek için… “BİR” leşme gerçekleşince ortada ne Leyla kalır ne Mecnun…

Akıl nakil ile birleştiğinde de ortada ne akıl kalır ne nakil… İLLÂ ALLAH… Bu ana kadar LÂ İLAHE diyordu akıl… şimdi hiç olduğunu anladı… Sevgilinin aşkı ile eridi… yok oldu…

Daha önce AKIL Sevgilinin kapısında “BEN “ diyendir… BEN dediği kimdir… Sevgiliye dönüşecek olan nasıl sen olursun… Sen sen olduğun sürece nasıl ikilikten kurtulup ta SEVGİLİ ile BİR-leşebilirsin…?

İnsan aynaya bakar da; “ İşte bu gördüğüm BEN-im” der. Ben diyen ham akıl… O zaman sıkılmayı, çileyi hak ediyorsun… Sen içindekini bilmezsin de dıştaki KAB’ını sen sanarsın.. Kimsin sen? Der SEVGİLİ… Kendini bilsen bileceksin kim olduğunu… Ben dediğin için kovulursun kapıdan… içeriye alınmazsın…

Gel bende BİR olalım dercesine…Mecnun olan AKIL’ın Leyla olan NAKİL’e ulaşması gibi…

"OKU!" deniyorsa OKU-nacak bir şey “VAR” dır. Bu; “VAR” ve OKU-nacak olan şey Allah’ın İLMİ’dir… VAR-lık İLİM’dir… OKU hitabının muhatabı da AKIL’dır… Söz ehli, söz makamı nakledilmiş, yazılmış, çizilmiş bilgi edinmeyi, okumayı ifade eder.

M.Arabî Fütuhat-ı Mekkiye’ de der ki;
“Allah var idi ve O’nunla birlikte başka bir şey yok idi… Halen de öyledir.
Ne diyor buna akıl?
“Ben O’muyum?” diyor. Bunu derken bile ikilik içinde diyor; BEN-O
Sen O’musun değil misin?
Bunu bilmek için O’nu biliyor olman gerekir ki seninle aynı mı değil mi bilesin…
O’nu biliyor olsan zaten soracak bir şeyin kalmaz. Görür ve bilirsin kim kimdir…
Ama bilmiyorsan nasıl bilmediğin bir (şey olmayan) “ŞEY” ile kendini aynı sanırsın…

O’nu bilmediğin halde BEN, O’yum diyorsan… O’nu bilmediğin belli zaten de bunun ötesinde kendini bilmiyorsundur… “Kendini bilen Rabbini bilir” buyurulmuş…

Sorarsın; "O, nasıl bir şey?"
O, ne "BİRŞEY" ne de bir "ŞEY",
"HERŞEY" değil O, O'ndan her ŞEY,
Ah nasıl AKIL gerekir.

"ŞEY" olan sen, nasıl şeysin,
Sen CAN nefesli NEY'sin.
Kendin nasıl üfleyesin.
O, NEYZEN'in OL gerekir.

NOKTA nedir?
• En küçük yuvarlak çeşidi.

• Kendimi bir nokta kadar küçük hissettiğimde bakıyorum ki anlamlı bir cümlenin sonundayım.

• Sonu anlamlı bitmiş cümlelerin sonuna konan bir noktalama işaretidir.
• Her şeyin başlangıcı olan şeydir.
• Nokta cümlenin bitişi değil, yeni bir cümlenin başlangıcı demektir. Yani "nokta koydum" demek yeni bir işe başlamanın işaretidir.
• Cümle sonuna ve genelde herhangi bir duygu yoksa cümlede işte o zaman konan işaret.
• Kalemle bir kağıda bastırdığımızda çıkan iz.
• Cümleyi bitirdiğimizde, cümlenin sonuna konulan şey.
• 1'in yanına nokta (.) eklediğimizde, onu birinci diye okuruz; yani -inci anlamına gelir.
• Küçük, yuvarlak şey. Kelime bitince sonuna konan bir işaret.

• Cümle bittiğinde cümle bitmiştir ve eğer o cümlenin devamı varsa bir nefes alacak kadar dur anlamına gelir. (.) gibi bir şeydir. Genelde kalemin ucunu bir kerecik kağıda değdirip hemen çekildiğinde oluşur.

• Bazıları onun boyutsuz olduğunu iddia eder. Fakat nasıl anlayabiliriz ki?
• Son'u temsil eder. Cümlelerde son söz hep onundur.

• Cümlelerin sonuna konulan, i'nin noktası gibi olan yuvarlak yazı türü.

H z. Peygamberin çeşitli zamanlarda ve çeşitli vesilelerle söylediği bir kaç hadis:

Peygamber Efendimizin Hz. Aliye söylediği bir söz de şöyle diyor:
“Eğer denizler mürekkep, bütün ağaçlar kâlem olsa, Âdem oğulları yazıcı olsalar, cin tayfası da hesap tutsalar; Yâ Ali, senin fazîletlerini tamamlayamazlar.

-----------------------------------------------------------------------------------------------

Hz. Ali’nin Amr b. Abdivedd’i Öldürdüğü Zaman Şiirler Söylemesi

- Amr b. Abdivedd zırhlara bürünmüş bir şekilde meydana çıktı.

“Kim benimle savaşacak?” diye meydan okudu. Hz. Ali kalktı ve Hz. Peygamber’e,

“Ey Allah’ın peygamberi! Ben onun karşısına çıkacağım” dedi. Hz. Peygamber,

“Bu Amr’dır, otur” dedi. Sonra Amr,

“Karşıma çıkacak bir erkek yok mudur?” diye bağırdı. Durmadan Amr, Müslümanlar’ı yeriyordu ve “İddianıza göre sizden birisi öldürüldüğü zaman gideceği cennetiniz nerede? Niçin karşıma biriniz çıkmıyor?” dedi. Yine Hz. Ali ayağa kalkarak,

“Ey Allah’ın Resûlü! Ben çıkayım” dedi. Hz. Peygamber yine

“Otur” dedi. Üçüncü kez, Amr bağırdı ve bir takım şiirler okudu. Yine Hz. Ali kalkarak,

“Ey Allah’ın Resûlü! Ona ben karşı çıkacağım” dedi. Hz. Peygamber yine,

“O Amr’dır!” deyince, Hz. Ali,

“Amr dahi olsa!” diye cevap verdi. Bunun üzerine Hz. Peygamber, Hz. Ali’ye izin verdi. Hz. Ali, Amr’a doğru gitti. Ona varırken şu şiirleri okuyordu:

“Sakın acele etme! Aciz olmadığı halde senin sesini duyan ve icabet eden birisi geldi. Niyet ve basiret içerisinde! Doğruluk her kurtulmuşun kurtuluş vesilesidir. Ben umarım ki, senin üzerinde cenazelerin matemini yapan bir durum meydana getiririm. Geniş bir darbe ki, o darbenin anılması her savaşta olacaktır”. Amr, Hz. Ali’ye,

“Sen kimsin?” diye sordu. Hz. Ali,

“Ben Ali’yim” dedi. Amr,

“Abdi Menâf’ın oğlu Ali mi?” dedi. Hz. Ali,

“Ben Ebu Talib’in oğlu Ali’yim” dedi. Amr,

“Ey kardeşimin oğlu! Amcaların arasında senden daha yaşlıları vardır. Senin kanının akmasını istemiyorum” deyince, Hz. Ali,

“Lâkin ben, Allah’a yemin ederim ki, senin kanını akıtmaktan zerre kadar çekinmem!” dedi. Bunun üzerine Amr öfkelendi ve indi. Kılıcını çekti. Sanki kılıcı bir ateş parçasıydı. Sonra Hz. Ali’ye doğru yürüdü. Amr, Hz. Ali’nin miğferine vurdu. Onu parçaladı. Kılıç migferin içinde kaldı. Ve Hz. Ali’nin başına değecek şekilde onu yardı. Hz. Ali, Amr’ın tam omuz damarına vurdu ve onu düşürdü. Ve toz dumana karıştı. Hz. Peygamber tekbir sesi işitti ve bildi ki Ali, Amr b. Abdivedd’i öldürdü. İşte orada Hz. Ali şu şiiri okudu:

“Acaba yiğitlik iddiasında bulunanlar benim karşıma mı çıkıyor? Arkadaşlar, siz beni ve onları başbaşa bırakın. Bugün beni kaçmaktan alıkoyan katlanmak bilmeyen bir kılıcın başıma indirilip de değmeyişi ve savaş anında sinirlenmemdir.”

Hz. Ali sonunda şunları söyledi:

“O, hamakatından taşa taptı. Ben de doğruluğumdan Muhammed’in rabbine! Onu kum dağları arasında yatan bir hurma ağacı gibi toprak içerisinde düşmüş olarak bıraktığım zaman döndüm. Onun elbiselerini almaktan iffet ettim, namusuma yedirmedim. Eğer ben düşmüş olsaydım mutlaka o benim elbisemi soyup götürürdü. Ey hizibler cemaati! Sakın Allah’ın dinini ve peygamberini mahrum edeceğini sanmayın”.

Sonra Hz. Ali, Hz. Peygamber’e yöneldi. Mübarek yüzü pırıl pırıl parlıyordu. Hz. Ömer,

“Niçin onun zırhını sırtından çıkarmadın? O zırhtan daha kuvvetlisi Araplarda yoktu!” deyince, Hz. Ali,

“Ona vurdum. O, avret mahallerini bana gösterdi. Ey amcamın oğlu! Onun elbisesini soymaktan artık haya ettim” dedi.[1]

-------------------------------------------------------------------

[1] Bidaye, IV/106 (Beyhaki yoluyla İbn İshak’dan).

Muhammed Yusuf Kandehlevi, Hayatu’s-Sahabe, Akçağ Yayınları: 2/6-8

Rivâyete göre Hz. Ali der ki: "Hayır dört şeyde toplanmıştır: Susmak, konuşmak, bakmak ve hareket(eylem,uygulama). Allâh'ın adı geçmeyen bir konuşma boştur. Tefekkürü olmayan bir susma unutkanlık ve dalgınlıktır. İbretle olmayan bakış gaflet, Allâh'ın rızası için olmayan hareket kayıptır. Allâh, konuşması zikir, susması fikir, nazarı ibret, hareketi ibâdet olan kimseye rahmet etsin. İnsanlar böylelerinin elinden ve dilinden selâmettedir."

Ol kişi dört kapı kırk makamı eksiksiz olarak yerine getirirse ancak sırrı Hakikat’a ulaşır”. HACI BEKTAŞ VELİ.

Bu her kapının on makamı vardır. Şeriat ve Tarikat makamları şekli ritüellerle birlikte herkesin bildiği yalan söylememek, inançlı olmak, fiziken, kalben temiz olmak, iyiliği dilemek, hizmet etmek, tevazu sahibi olmak, kötü sözden sakınmak, kalb kırmamak, anlayışlı hoşgörülü olmak, güzel huylu olmak, sabırlı olmak, sevmek, çömert olmak, şefkatli olmak, ilim öğrenmek, çalışmak, ibadet etmek, oruç tutmak, nefsine hakim olmak, olumsuz konuşmamak, hayır konuşmak, insanları saymak ve benzeri halleri, tanımlamaları içine alan örnek insan olmak dediğimiz güzel olan tüm davranış düşünüş biçimlerini vurgular.

En son noktada marifet’le Hakikat kapıları birleşir. Bu noktada olan şey özünü bilmek ve Tanrısal sırrı öğrenmek, Tanrısal varlığa ulaşmak ve Hakla bir olmak.

Hz.Ali her zaman Hz. Muhammed’in yanında bulunmuş ve onun sohbetinden yararlanmış, onunla birleşmiş, bütünleşmiş ve onunla Hak olmuştur. Ondan büyük İlim öğrenmiş ve Hz. Muhammed onun için ‚’’ Ali benim ilmimin haznedarıdır’’ hadisini söyleyerek onun ne kadar bilgili ve alim olduğunu vurgulamıştır.

Hz. Ali sürekli ibadet eden ve oruç tutan bir insandır. Hatta 3 gün üst üste oruç tutuğu, 3 gün üst üste tam orucunu açmak istediği zaman kapısına yoksul veya kölelerin gelip sadaka istediklerini, Hz. Ali’nin de bu rızkını onlara vererek orucuna devam ettiği bilinir.

Hz. Ali, Hz. Peygamberin emirlerine, sözlerine ve icraatlarına sürekli uymuştur. Peygamber onun için ‘’ Ali benim bilgimin kapısıdır. Tebliğe memur olarak gönderdiğim şeyleri benden sonra ümmetime bildiren, açıklayan kişidir. O’nu dinleyin. O’na baş kaldırmak nifaktır’’ diyerek bunu teyit etmiştir.

Hz. Ali sadece şefkatli değil aynı zamanda ‘’Merhamet ve ibâdetlerin en hayırlısı, gizli sadaka vermek ve inzivâ köşesinde ibâdet etmektir.’’ Diyerek yoksulları korumanın da merhametlerin en iyisi olduğunu vurgulamıştır.

Hz. Ali son derece temiz bir zattır. Bu temizliği sadece dış görünüşü, elbiselerinin temiz olması değil, beden ve ruh temizliğde içerir. Onun ‘’Bedenin orucu, irâde ve ihtiyarla azaptan korkup sevâba girmeyi, ecre nâil olmayı dileyerek yemekten kesilmektir. Nefsin orucu, beş duyuyu öbür suçlardan çekmek, kalbi de bütün şer sebeplerinden ayırmaktır. Kalbin orucu, dil orucundan; dilin orucu, karnın orucundan hayırlıdır. Veya ‘’Dilini küfre alıştırma. Tatli dilli ol. Yoksa önüne gelene havlayan köpeklere dönersin. Halkı zorla kendine nefret ettirirsin.’’ Sözleri bunun kanıtıdır.

O büyük zat aynı zamanda yüzlerce güzel sözünde halka hep güzel öğütlerde bulunmuş ve bilgeliğini halkı ile paylaşmıştır. Üstelik öğüt ve nasihatlarda bulunurken de sonsuz tevazu göstermekte ve öğütlerin başkalarının yanında verilmemesini talkin etmektedir. ‘’Bir insana başkaları yanında verilen öğüt, öğüt değil, hakarettir.’’ Sözü onun ne kadar ulu bir insan olduğunun kanıtıdır. Öğütlerinde her türlü güzelliği sıralayan ve iyiliği telkin eden Hz. Ali, ‘’ En akıllı insan, öğütleri dinlemekten vazgeçmeyen insandır’’ sözü ile insanları öğüt dinlemeye davet eden bir mürşittir. Kendisinin de, Hz. Muhammed’den çok şey öğrendiğini ifade ederek ‘’Ben Peygambere bir şey sorunca beni bilgilendiriyordu. Ben sessiz kalınca da O konuşmaya başlıyordu’’ diyerek bir Mürşide bağlanmanın öneminden bahs etmektedir. ‘’ Söyleyene değil, söylenene bak’’ sözleri ile bilginin önemine vurgu yaparken aynı zamanda ‘’En faydalı bilgi, uygulanabilendir.’’ Diyerek insanları yararlı bilgi vermene teşvik etmektedir.

Hz. Ali tüm yaşamı boyunca bildiklerini halk ile paylaşan, halka hizmet etmeyi ibadet olarak gören ve hizmeti paylaştıran bir zattır. Onun için Hz. Muhammed Hadislerinde ‘’ Ali benim bilgimin kapısıdır. Tebliğe memur olarak gönderdiğim şeyleri benden sonra ümmetime bildiren, açıklayan kişidir. O’nu dinleyin. O’na baş kaldırmak nifaktır’’ diyerek insanların yüzlerini Hz. Ali’ye dönmelerini ister.

Adaletli davranmayı yayınladıkları genelgelerde de sürekli vurgulayan Hz. Ali, yöneticilere yönelik ‘’Adalet, halkın dirliği ve düzeni, idarecilerin ise süsü ve güzelliğidir.’’ Sözleri ile adaletli davranmayı sürekli teşvik etmiştir.

Hz. Ali son derece sabırlıydı, bu sabrı herkesde görülemeyecek kadar fazlaydı. Bu konuda ‘’Kendini güçlükler karşısında sabretmeye alıştır, çünkü haksızlık karşısında Hak için sabretmek en iyi ahlâktır.’’ Sözleri bunu çok iyi yansıtır. Keza ‘’..Sabrediniz, çünkü sabır îmana nispetle cesetteki baş gibidir. Başı olmayan bedenden hayır, sabır olmadıkça da imandan hayır gelmez’’ sözlerinden de anlaşılacağı gibi sabrı imanın bir boyutu olarak yansıtır.

Aslında haksızlıklara karşı son derece hassas olan Allahın Aslanı ünvanlı, gücü ve kuvveti destanlara sığmayan Hz. Ali’nin şahsına ve ailesine yapılan bu zulümler karşısında sessiz kalmasının nedenlerinden bir tanesi de sabrını göstermeye yöneliktir.

Bir Hadisinde ‘’ Benden sonra Islam kanı dökülmesin’’ diyen Hz. Muhamammed’in sözleri doğrultusunda bu sorunu şahsileştirmeyerek büyük bir tevazu göstermiştir. Onun ‘’ Sabır iki türlüdür. İstemediğin, hoşlanmadığın şeye sabretmek; Sevdiğin, istediğin şeye sabretmek.’’ Sözlerinde sabrı ikiye ayırarak bunu çok güzel açıklamaktadır. ‘’Sabır en güzel huy, ilim de en şerefli süs eşyasıdır’’ sözlerinde Hz. Ali, Sabrı en güzel huy olarak göstermekte ve insanların karşılaştıkları olaylar karşısında sabır göstermelerini önermektedir. Gene ‘’Kendini güçlükler karşısında sabretmeye alıştır, çünkü haksızlık karşısında Hak için sabretmek en iyi ahlâktır’’ sözlerinden de anlaşıldığı gibi Hz. Ali insanlar hem zorluklar karşısında sabırlı olmayı, aynı zamanda da sabrın adaletle karşılık bulmasının doğruluk olduğunu beyan etmektedir.

Hz. Ali İnsanlara sabırlı olmalarını telkin ederken, aynı zamanda onların ümitsizliğe düşmemelerini, her olgunun koşullarının kendisine uygun elverişli duruma gelmelerini, bununda azim ve çaba gösterilerek elde edilebileceğini göstermektedir. Onun ’’Azim ve sebat, insanların en büyük yardımcısıdır’’ sözleri bunu açıkça göstermektedir. Yaşanılan şeylerden ders çıkarılmasını, bunun yaşam için önemli olduğunu ‘’Her şeye ibretle bakınız. Ve gördüklerinizden ibret alınız’’ sözleri ile vurgulamaktadır. Yaşamın ibretlerle dolu olduğunu, yeteri kadar ibret alınacak konunun bulunduğunu, ancak insanların genellikle bundan ders çıkarmadıklarını dahiyane bir şekilde izah ederek ‘’İbret alınacak şeyler ne çok, ibret alanlarsa ne az’’ sözleri ile bunu açıklamaktadır. Onun ayrıca ‘’Çok akıllı kimseler, başkalarının hatalarından öğrenirler ve hata yapmazlar, akıllı insanlar hata yapar ve ders çıkararak bir daha yapmazlar. Ahmak insanlar da sürekli hata yapar gene ders çıkarmazlar’’ sözleri yaşamdan ders çıkarma konusunda ne kadar derin bir sınıflandırmaya sahip olduğunu ortaya koyar.

Hz. Ali imkânların sosyal bir biçimde paylaşılmasından yanadır. Bu yüzden elindeki tüm imkânların / nimetlerin adil dağılımını savunur, söyler ve uygular. ‘’Akıllı olan kemal, cahil olan mal ister’’ sözünde görüldüğü gibi dünya malını fazla tasarruf etmenin erdem olmadığını vurgular ve Kemaletin maldan daha hayırlı olduğunu telkin eder. Bu şu anlama da gelebilir. Dünya malına fazla yatırım yapmaktan ise sosyal ilişkilere ve bilime, adalete yatırım yapılması anlamındadır. Yoksul ile dayanışmayı savunurken de, onun onurunu son derece gözetir. ‘’Yoksula yardımı dilenmeden yap. Sen onu el açmak zorunda bırakırsan, verdiğin sadaka ile, onun sadakadan daha değerli olan haysiyetini satmaktan kurtarırsın’’ sözlerinde ki büyük erdem de gösteriyor ki, yoksula yardım edilirken başa kakılmamasını ve karşılıksız biçimde yoksul onuru gözetilerek yapılmalıdır.

Hz. Ali insanların dünya malı için çok fazla tasarrufta bulunmasına hoş bakmaz. Kimsenin yerin altına fazla bir şey götüremiyeceğinden hareketle ‘’Ey Âdemoğlu, ihtiyacından fazla kazandığın şeyi, başkası için biriktirmedesin’’ diyerek buna özellikle dikkat çeker. Cömertliğin, paylaşmacılığın çok büyük erdem olduğuna dikkat çekmek için ‘’Kendini cömertliğe alıştır ve her ahlakın en iyisini seç; çünkü iyilik alışkanlık haline gelir.’’ Veya ‘’ Dünyada yoksulu doyurmak kadar büyük iyilik yoktur. Bunu yapanlar, âhirette mutlaka mükafatını bulur’’ sözleri ile insanları elindeki nimetleri, olanakları başkaları ile paylaşmayı önerir. Tabii eldeki olanak veya nimetleri sadece dünya malı ile de sınıflandırmaz.

Onun gözünde bilgi de bir servettir ve bunu defalarca belirtmiştir. Onun için bilginin de paylaşılmasından yanadır ve bunu ‘’Bildiği halde susmak, bilmediği halde konuşmak kadar çirkindir’’ sözleri ile açıklamıştır. Ayrıca nimetlerin ve olanakların paylaşılması konusunda da dikkatli olmakta ve son derece temkinli önerilerde bulunmaktadır. ‘’ Bilgiyi ehli olmayana veren, o bilgiye zulmetmiştir’’ sözleri buna çok önemli örnektir.

Hz. Ali son derece büyük bir alim, saygın ve dinlenilir kişi olmasına ve bir ara Halife olmasına rağmen son derece mütevazidir. Alçakgönüllüdür. Tevazu sahibidir. Özünü fakir gören Şahı Merdan’dır. Bu tevazuluğunda ‘’ Akıllı insanlar az konuşur. Çok söyleyenler, yalnız ahmaktırlar’’ diyerek alimlerin dahi çok fazla konuşmamalarını, az ve öz, ayrıca yerine göre konuşmalarını önerir. Alçakgönüllüğün bir erdem olduğuna dair söylediği ‘’ Alçak gönüllülük, ilimin meyvesidir’’ sözleri alimlerin dahi bu konuda tevazu göstermelerini talep etmeye yöneliktir. Onun ‘’ Alçak gönüllülük, en büyük şereftir’’ sözleri ile kişinin özünü fakir görmesine yönelik ciddi bir göstergedir.

Hz. Ali’nin ’’ Bilmediğin şey hakkında konuşmayı ve üzerine düşmediği halde söz söylemeyi terk et’’ sözleri insanları alçakgönüllüğe ve tevazuya davet eden beyanlarıdır.

Şahı Merdan Ali’nin özünü fakir görme konusunda son derece belirgindir. ‘’ Bin kapıdan, yüz bin kaleden içeri girebilirsin de küçücük bir gönülden içeri giremezsin’’ sözlerinden anlaşılacağı gibi gönül yapmanın, özünü fakir görmenin ne kadar önemli ve gerekli olduğunu vurgular. Ayrıca bunu sağlarken adaletten vaz geçilmemesini de özellikle vurgular. Onun ‘’ Bin defa mazlum olsan da bir defa zalim olma’’ sözleri bunu bir ön koşul olarak gösterir.

Hz. Ali için söylenen Şahı Merdan, mertlerin, doğruların Şahı anlamına gelir. O Tarikat kapısında Mürşüt olan Hz. Muhammed’den sonra ki en önemli kapının eridir. Orada ki yeri ve makamı Pir’lik makamıdır. O Pir’lerin Piri, Şah’ların Şahı’dır.

Hz. Ali, Peygamberin bir çok Hadisinde ve Gadirhum da yerine vekil tayin ettiği Halife’dir. Tarikatta ona erkânı ve ilkelerini gözeten de denir. O Ulu zat Hz. Muhammed ile defalarca Cem’e girmiş Can ile Canan, bütünleşen olmuştur.

1. Edepli (EDEB) olmak,
2. Bencillik, kin ve garezden uzak olmak,
3. Perhizkarlık,
4. Sabır ve kanaat,
5. Haya (Utanma),
6. Cömertlik,
7. İlim,
8. Hoşgörü,
9. Özünü bilmek ve
10.Ariflik.

Marifet Kapısı, kişinin Tarikat kapısında öğrendikleri ve ulaştıkları ile duygu ve ilimde en üst düzeye ulaşmak. Ve Tanrısal sırlara erişmektir. Bildiklerini özümseyerek bunu Tanrının sunduğu verilerle derleyip yorumlama ve sunabilmektir. Basit bir dille ve anlatmak gerekirse örneğin Tornacık Mesleğini başarı ile öğrenen bir ustanın hünerlerini ortaya koyarak sanatını sergilemesidir. Demiri ateşte döverek ondan tabak, kaşık yapmaktır.

Hz. Ali, 18 bin Alemi var eden nura gösterdiği tam rızâdan olayıda ona "Mürteza" adı da verilmiştir.

Hz. Muhammed, 23 Şubat 632 tarihinde (2) Veda Hutbesinde 100 bin civarına ulaşan Ashaba dönerek şöyle demiştir. Ey Ümmetim, Size 2 emanet bırakıyorum. 1- Allahın kelamı Kuran-ı Kerim, 2- Ehli Beyt’i. ‘’Kuran ve Ehli Beyt ipine sım sıkı sarılın. Kevser Havuzunda her iki emanet bir birinden ayrılmadan bana ulaşacaktır. Ehli Beyt’im, Nuh’un gemisi gibidir. Gemiye binenler kurtuldular, binmeyenler helak oldular’’. (Ehli Beyt, Hz. Muhammed’in ailesi demektir ve 1- Hz. Muhammed, 2- Hz. Ali, 3- Hz. Fatma, 4- Hz. Hasan ve 5- Hz. Hüseyin olmak üzere toplam 5 kişidirler. (172)

Hz. Muhammed bu vasiyeti elbette sadece akrabası olduğu için yapmamıştır. Bu vasiyet Allahın emridir.

Maide Sûresi'nin 55. ayeti olan ve “Velâyet Ayeti” diye adlandırılan, “Sizin veliniz, yalnız Allah, O'nun Peygamberi ve iman eden, ibadet eden ve rükû halinde zekât verenlerdir.” Ayette kast edilen Evliyalar Şahı Hz. Ali’dir.

Kuranı Kerim de Hz. Ali üzerine inen çok sayıda ayetler vardır. Bu vesile ile Hz. İmam Murteza’ya ilgileri, onun için söylediği ‘’Ali’nin eti benim etimdir. Ali’nin canı benim canımdır. Ali’nin kanı benim kanımdır. Her kim ki Ali’yi severse, beni sever, Beni seven de Allahı sever. Her kim ki Ali’ye düşman olur, bana da düşman olur, Bana düşman olan Allaha da düşman olur. Ali’nin dostluğunu kazanan benim dostluğumu, benim dostluğumu kazanan da Allahın dostluğunu kazanır’’ sözleri sadece akrabalık bağları ile açıklanamaz.

O Ulu zat Yüce Allahın da sevgili bir kuludur. Hz. Ali’yi anlatmak için okyanus kadar çok mürekkeplerin dahi yazmaya yetmeyeceği erdemleri, Hz. Muhammed’in onu meth eden sayısız Hadisleri vardır.

Bu Hadislerin birinde Hz. Muhammed şöyle buyururlar. ‘’Ali dinin direğidir’’ Hz. Ali’nin uğruna canlarını seve seve verenler, onun eşiğine yüz sürmek için bir birlerini adeta ezenler, kabri olduğuna inanılan Necef’te sırf bu aşk için gönüllü turap olanların hikmetlerinde aradığı Ali tüm Evliyaların Şahı oluşudur. Tüm Evliyalar Hz. Ali’nin aşkı ile tutuşur ona sevgi ve bağlılıklarını söz ve şiirlerinde büyük bir coşku ile aktarırlar. Tüm Erenlerin, Babaların, Dedelerin, Dedebabaların, Alp Erenlerinin Evliyalar Şahı diye bahsettikleri ve ‘’onu anmak ibadettir’’ dedikleri, tüm dualarında adı geçen Hz. Ali, son derece huyu güzel bir zattır.

Adına ‘’Adı güzel, kendi güzel’’ denilerek deyişler okunan, mersiyeler dizilen Hz. Ali, edebi ciddiyetle önemseyen bir Evliyadır. ‘’Akil kişi, kemâl taleb eder’’ sözünde gördüğümüz gibi Hz. Ali Kemalete önem vermektedir. ‘’Başkasında gördüğün fena bir huyu hemen nefsinde ara ve ondan kaçın’’ diyerek insanlara bunu başka bir şekilde daha aktarmaktadır. ‘’Cehalet ve gaflet alimin kalbinde olmaz. Fakat alimler, zengin cahillerin karşısında, ancak ilim sayesinde yükselirler’’ beyanları ile ve ‘’Ayıbın en büyüğü, ona benzer bir ayıp sende de varken, başkasını ayıplamandır’’ diyerek insanları iyi huylu olmaya ve edepli olmaya davet etmektedir.

Hz. Ali insanları Bencillik, kin ve garezden uzak tutmak için son derece anlamlı sözler buyurmuşlardır. ‘’Affetmekten utanmayın. Cezalandırmada acele etmeyin. Emriniz altında bulunanların hataları karşısında hemen öfkelenip kendinizi kaybetmeyiniz’’ sözlerinden de anlaşılacağı gibi bu alışkanlıklardan caydırmaya davet eder. ‘’Amellerin en zoru üçtür. Bunlar; nefsin hakkını verebilmek, her halde Allah'u Teâlâ'yı hatırlayabilmek, kardeşine bol bol ikramda bulunabilmektir’’ diyerek insanların hoş olmayan alışkanlıklarından caymaları hakkında yol gösterir. Burada nefsin kontrol altına alınması, başka bir deyim ile nefse perhiz uygulamayı önerir. Onun ‘’Cenabı Hak, Kibir edenleri bayağı ve aşağılık kılar’’ deyimleri nefsine gem vurmaya yönelik beyanlarıdır. ‘’Geçimini mertce kazanmaya çalış. Nefsini alçaklıktan koru ki, fakir olsan bile şerefli kalasın’’ sözleri nefsini kontrol altına almaya yönelik örneklerdir.

Hz. Ali yaşamında her zaman sabır göstermiş ve kanaatkâr olmuştur. ‘’Hayatın, karşısına çıkardığı müşkül hadiselere sabır ve tahammül et. Onları, hiç kimseden bilme ve hiç kimseye karşı kalbinde bir buğz ve adâvet besleme; hiç kimseye hiddet ve şiddet gösterme. Bu suretle hareket edersen, en büyük müşkülleri bile yenersin ve sen de “İnsân-ı kâmil” mertebesine erersin’’ diyerek insanlara erdemli olmanın güzel örneklerini sunar.Bu söylemlerini gene doğruluk ve doğru bilgi ile güçlendirir. ‘’Doğruluk en iyi yol, bilgi en iyi kılavuzdur’’ ve ‘’ Doğru söz söyleyenin delili kuvvetli olur’’ açıklamalarından görüldüğü gibi sürekli doğruluğu ve iyiliği rehber edinilmesini salık verir.

O Ulu zat sadece tek tek bireyleri değil, yöneticileri ve yönetici adaylarının da dikkatini çok yönlü erdemli olmalarını telkin eder. Tasavvuf yolunun en temel yaşam değerleri ve güncel kavramları olan edep ve haya konusunda bakınız neler buyuruyorlar. ‘’ Halkın önderi olmak isteyen biri önce kendisini ıslah etmeli, daha sonra başkalarını ıslah etmeye başlamalı ve söz ile diğerlerine edep öğretmeden önce güzel davranışı ile onlara edep öğretmelidir’’ demektedir. Burada Hz. Ali insanlara öncelikli olarak yasalarla değil güzel davranışlarla örnek olunması gereketiğini anımsatmaktadır. ''İnsandaki edep, onun altınından daha iyidir’’ ve ‘’İnsanların güzel edebe, altın ve gümüşten daha çok ihtiyaçları vardır’’ beyanlarından anlaşılacağı gibi edepli olmanın varlık olmaktan çok daha önemli ve gerekli olduğunu izah etmiştir. Gerçekten insanoğlu sadece kendi kantarına çektiği iyi amellerden vefa bulabilir. ‘’ Hacı (Hace) Bektaş Veli’nin buyurduğu EDEP (Eline, Diline ve Beline sahip olma) kavramları önce onun tarafından dile getirilmiş, aynı inancın devamı olan Anadolu Evliyaları da bu söylemi yüzyıllardır devam ettirmişlerdir.

Hz. Ali biraz da bu söylemlerin öncüsü olarak Evliyalar Şahı’dır. Deyişlerde okunan Güzeller Sultanıdır.

Hz. Ali efendimiz ‘’Cömertlik alışkanlıkların en üstünüdür’’ derken sadece maddi bir bedeli olan malı değil, bilgiyi, iyi huyu, acılara ortak olmayı ve toplumu çok yönlü ilgilendiren her şeyin paylaşımını esas almaktadır. ‘’ Kendini cömertliğe alıştır ve her ahlakın en iyisini seç; çünkü iyilik alışkanlık haline gelir’’ sözleri ve ‘’Sizler mallarınızla halkı kuşatamazsınız (onların gönüllerini hoş edemezsiniz); öyleyse açık yüzlülük ve güzel davranışınızla onları kuşatınız; çünkü ben Allah Resulünün şöyle buyurduğunu duydum: "sizler, mallarınızla halkın gönüllerini hoş edemezsiniz; o halde ahlakınızla onların gönüllerini hoş edin" beyanları bu konuda ne kadar geniş ve çok yönlü düşündüğünün en açık kanıtıdır.

Hz. Ali ilim konusunda zamanının en büyük alimlerindendir. O sadece Kuran, Hadis ve din bilimi konusunda değil, zamanın en ileri Matematikçisi, Fen bilimcisi, Tarihçisidir. Onda var olan bilginin derinliği karşısında onu incelemeye çalışan araştırmacılar adeta bir birleri ile yarışırlar. O büyük zat mütevazi ve Kemaleti ile insanları gelip kendisinden ihtiyaç durdukları alanlarda bilgi edinmesi için defalarca çağrılarda bulunmuştur.

Onun derin bilgisinden sadece dostları ve sevenleri değil, ona bir türlü mesafeli olan kişiler de yararlanmış ve bunu da kendileri gene açıkça ifade etmişlerdir. Hz. Ali bir mübarek sözünde ‘’Hz. Peygamber'den duyduğum hiçbir şeyi unutmadım’’ diyerek açıklamışlardır.

Ayrıca ‘’Allah’a yemin olsun ki, inen bütün ayetlerin ne hakkında, nerede ve kimin hakkında nazil olduğunu biliyorum. Allah bana düşünen, sorgulayan bir kalp ve açık bir dil vermiştir’’ ve ‘’Allah’ın Resulü bana her birisinden bin kapı açılan tam bin ilim kapısı öğretti’’ sözleri ile de beyan etmektedirler. O ulu zat bir çok defalar ‘’Sorun bana bilmediğiniz konuları’’ anlamında yaptığı çağrılar ile bilgisinden insanları yararlandırmaya çalışmışlardır.

Hutbelerinde ve yayınladıkları genelgelerde, Valilere yazdığı mektuplardan anlaşıldığı gibi o bilgi donanımı bakımından gerçek bir dehadır. Onun en büyük özelliklerinden biri de bilgiyi insanların yararına kullanmaya gösterdiği olağan üstü çabasıdır. ‘’İlim bütün iyiliklerin anahtarıdır.’’ Sözleri bunu çok açık ifade etmektedir.

İlme yaptığı vurgularda alimi sürekli gözeten, kollayan ve bilgiye yatırımı teşvik eden özellikleri görülür. ‘’İlim maldan hayırlıdır: İlim seni korur, malı sen korursun. Mal vermekle azalır, ilim öğretmekle artar. İlim hakimdir, mal ise mahkum. İlim sahibi cömert olur, mal sahibi cimri olur. İlim ruhun hakimidir. İlim sahibi cömert olur, mal sahibi cimri olur. İlim ruhun gıdasıdır, mal ise cesedin gıdasıdır. Mal uzun zaman sürecinde tükenir, ilim uzun zaman sürecinde tükenmez ve eksilmez. İlim kalbi aydınlatır, mal ise kalbi katılaştırır. İlim peygamberlerin mirasıdır, mal ise eşkıyaların mirasıdır’’ sözleri ile insanları dünya malı yerine bilgiye yatırım yapmaları ve bunu insanların yararına kullanmaları konusunda sürekli çağrıda bulunur.

’’İlimden başka her şey azaldıkça değeri yükselir. İlim ise çoğaldıkça değeri yükselir’’ tespitleri de gene onun deyimleridir.

Hz. Ali son derece hoşgürülür. Bunu güncel yaşamına sürekli uyarlıyan, insanları da buna davet eden bir kişiliktir. ‘’Gerçek karşısında öfkelenmek ayıptır’’ ‘’ Güler yüz göstermek, cömertlik yerine geçer’’ beyanları ile insanları hoşgörülü olmaya, tevazu göstermeye, mütezavi olmaya davet eder. Hoşgörüşünden sadece yol ve inanç konusunda taviz vermez ve diğer insanları buna riayet etmeye davet eder ‘’ Yol cümleden uludur’’ beyanları bunu açık şekilde izah eder. ‘’Hizmetçiniz Allah'a itaat etmezse onu cezalandırınız, ama eğer size itaat etmezse onu bağışlayabilirsiniz’’ açıklamalarında görüldüğü üzere sadece yol konusunda tavizkâr değildir.

Hz. Ali özünü bilen ve buna riayet edendir. ‘’Haddini bilen kimse, hakaret görmez’’ açıklamaları ile insanları özünü bilmeleri, haddi olmayan konularda süküt göstermelerini, bilmedikleri konularda konuşmamaları, gerekli olmayan yerlerde konuşmamalarını, telkin eder. ‘’İnanan insanın yüzünde güleçlik vardır, kalbindeyse hüzün. Gönlü her şeyden geniştir, nefsi her şeyden alçak. Yücelikten nefret eder, şöhrete düşmandır, gamı gussası uzundur, düşünmesi derin, susması fazladır. Vakti yoktur, çok şükreder, çok sabreder, düşünceye dalmıştır. İhtiyacı olanları görünce, kendi ihtiyacını hatırlamaz bile. Hûyu güzeldir, geçinmesi hoş ve yumuşak. Şeref ve din bakımından serttir, hûy bakımından alçak’’ tanımlamaları ile insanların hem özünü tanımalarını, hem de her konuda diğerlerine örnek olmaları gerektiğini açıklar.

İnsanların konuşurken bir birlerine saygılı olmalarını, bir birlerinin sözlerini kesmemelerini, sohbetlerini bir muhabbet ortamında sürdürmelerine yönelik şöyle bir örnek sunar ‘’ Ben Peygambere bir şey sorunca beni bilgilendiriyordu. Ben sessiz kalınca da O konuşmaya başlıyordu’’

Elbette Hz. Ali bu misali, diğer insanların örnek almaları için açıklamıştır. Burada elbette gözetilen ayrıntı, bilindiği gibi kişinin kendini bilmesidir. Anadolu sufileri arasında söylenen bir söz vardır. ‚’ Sen, seni bil ki, alem de seni bilsin’’. Kişi kendini bilmek istiyorsa özünü bilecek ve Arif olacak.

Hz. Ali’nin ’’Hiç kimsenin hatasını yüzüne vurmayınız. O hatayı işleyene hatasını, başka birini misal göstererek anlatınız’’ örneği, gene ’’ İnsanlarla öyle güzel geçinin ki öldünüz mü ağlasınlar size; sağ kaldınız mı sevgiyle çağırsınlar sizi’’ beyanları onun ne denli İnsan-ı Kamil olduğuna örnektir.

Gene ‘’ Ben mü’minlerin emîriyim; onların en yoksulunun geçindiği gibi geçinmek zorundayım’’ açıklamasında, Halife olduğu ve devletin tüm olanaklarından yararlanma imkânlarına rağmen bunu kişisel imtiyazlar olarak kabul etmediği, tam tersine Halkın en yoksulunun yaşadığı düzeyde yaşamayı hedeflemesidir. Kurani Kerim de Cenabı Allah ‘’ Bana kul olarak yaptığınız kusurlarınızı af edebilirim, ama karşıma kul hakkı ile gelmeyiniz’’ demektedir. Bu anlamda Allah bile kul hakkına karışmamakta ve sorumluluğu muhatabına havale etmektedir.

Ebu Hureyre'den aktarılan bir Hadis de Hz. Peygamber, ‘’...üzerinde kul hakkı bulunan kişilerin kendilerini mazlumlara bağışlatmalarını...’’ öğütler.

Böyle ulvi değerler ve inançlar manzumesinde Hz. Ali’nin yada aynı görüşleri paylaşan başka bir Ulu insanın kul hakkına riayet etmemesi düşünülemez.

İşte Hz. Ali’nin buyurduğu, ‘’...onların en yoksulunun geçindiği gibi geçinmek..’’ deyimi hem dünya malı, hem de itibar ve diğer nimetlerin palaşılmasını içermektedir.
Onun bu saygın duruş ve söylemi ile günümüz varlıklılarının ve devlet erkânının bu konuda ki sorumsuzlukları kıyaslandığında ne kadar büyük bir fark olduğu açıkça görülebilmektedir. Onun geçen bunca Çağlara ve yüzyıllara damgasını vuran, bunca zamana rağmen tarihe karışmak yerine daha büyük bir sevgi ve saygı ile anılmasının hikmetlerinden biri de bu olsa gerektir.

‘’Halka hürmet edenler, hürmete mazhar, halkı tahrik edenler hakarete layık olurlar. Hakiki dost; sıkıntılı zamanlarda, senin gurur ve izzet-i nefsini kırmadan, sana yardım edenlerdir’’

Hz. Ali ayrıca Hz. Muhammed’in vahiy katipleri arasındadır. Kendisinden aktarıldığına inanılan Hadis sayısı 586'dır. Büyük ilim sahibi olmasının, Hz. Muhammed’in tüm sırlarına vakıf olmasının hikmetlerinden biride budur.

Bütün bu söylemler, yol göstericilikler, örnek duruş ve beyanlar, olağanüstü çaba ve özellikleri onu tüm Evliyaların Şahı yapmıştır. Evliyalar onu öyle görmüş ve inanmışlardır. Hz. Ali ismi tüm Evliyaların gözünde büyük bir Şah, Ulu’ların en Ulu’sudur.

1. Alçakgönüllü olmak,
2. Kimsenin ayıbını görmemek,
3. Yapabileceğin hiçbir iyiliği esirgememek,
4. Allah’ın her yarattığını sevmek,
5. Tüm insanları bir görmek,
6. Birliğe yönelmek ve yöneltmek,
7. Gerceği gizlememek,
8. Manayı bilmek,
9. Tanrısal sırrı öğrenmek ve
10.Tanrısal varlığa ulaşmak ve Hakla bir olmak.

HAKİKAT: Hakkı görmek, zaman ve mekan içinde Tanrısal alemin gücü içerisinde erimektir.

Peygamber Efendimiz, Hz. Ali’ye bir Hadisinde iltifatta bulunarak "Ebû Türâb" demiştir. Hakikat kapısının dört anasıra göre karşılığı Turab olmak, ona ermektir. Toprak her şeyi karşılıksız verir, karşılıksız alır. Her zaman ayaklar altındadır yani en alçak gönüllüdür. Herkes tarafından çiğnenmiş olmasına rağmen kimseye dert yanmaz. Herkese hoşgörü ile, sevgi ve şevkat ile yaklaşır. Toprak cömerttir. Toprak berekettir. Toprak, onla başlayıp onla bitmektir.

Ebu Türap, Alevilikte Hz. Ali şahsında toprağın babası anlamına gelir. Bu onun mütevaziliği yanında evrenin – Her şey doğadan gelir, doğaya gider- felsefesinden kaynaklanır. İnsanoğlu doğar, büyür, yaşar, ölür ve toprak olur. İnsan günü gelince toprak olur, toprakla birleşir ve bütünleşir. Ona karışır.

Turab, bitki, hayvan ve insanda gizli olan gerçek öz hep Hakk'ın kendisidir. Kendini kendisine ancak dördüncü kapıdan sonra anlatabilmiştir. Eba Turab'ın anlamı da, bütün varlık alemi Hz. Ali'nin nurundan olmuştur. Bütün bu aşamaları yaşayan, bilinmesini isteyen Ali'nin kendisidir. ( Burada Hz.Ali insanda tecelli eden ilahi iradi nura ayna olma mertebesinden ötürü bir anlam bir değer gizler içinde. Bu insan olmanın anlamına dair bir değerdir. Hz.Ali o nuru kendi varlığında tecelli ettiren temsili bir figürdür sadece.Her insanda o nur açığa çıkmayı bekler.)

Hz. Ali, İslamiyette, Hz. Peygamberden sonra en büyük temsilcisidir. Onun bu Ulu zat hakkında buyurduğu ‘’Ben ilmin şehriyim, Ali kapısıdır, şehri dileyen kapıya gelsin, Ben hikmetin şehriyim, Ali kapısıdır hikmetin dileyen kapıya gelsin” deyimi bunu doğrulamaktadır.

Diğer bir Hadislerinde de: “ Ali bendendir ben ondanım, ben kimin mevlası isem, Ali de onun mevlâsıdır. Ali insanların hayırlısıdır. Kim bu kabul etmezse, gerçektende kafir olmuştur...” buyurmuşlardır.

Hz. Muhammed, Kur’an-ı Kerim ve Hz. Ali ilişkisini şöyle anlatıyorlar. “ Ali, Kur’an iledir ve Kur’an Ali ile; ikisi havuz kenarında benimle buluşuncaya kadar ayrılmazlar.”

Buhari’den aktarılan bir Hadise göre ise şöyle buyurmuşlardır. ‘’Ya Ali, bana, Harun’un Musa’ya yakınlığı gibisin. Yalnız benden sonra peygamberlik yoktur’’
Asbağ bin Nebate’den aktarıldığına göre ‘’

‘’Kuranın çeyreği Ehli Beyt’i kapsamaktadır. Hz. Ali de Ehli Beyt’in reisi konumundadır. Yalnız Hz. Ali için özel olarak inen ayetler üç yüzün üstündedir’’

Çetin BAL: Hz. Muhammet'in varlığı içinden yansıyan allah'ın nuru Hz. Ali'ye aksetmiştir. Ordan da bu nurun ışığı islam tasavvuf'u adı altında sayısız evliya, eren, sufi, mutasavvıf, veli zatların ilmi varlıkları içinde kendini açığa vurmuştur halka yansıtmıştır.Her veli, düşünür, ermiş yada tasavvuf üstadı kendi görüş ufukları ve kabları nispetinde bu ışıkla dolup gönül aynalarından halka bu manevi ilmi sözlü olarak hal olarak (keramet ehli) kendi kapasite ve kabiliyetleri, kendi istidatları oranında bu nura(hakkın ışığı) kanal olmuşlardır.Bu evrensel bir öğretidir.Bu öğretiyi belli bir coğrafyanın sözlü edebiyatı içine yada islamın kendi kültür çerçevesi içine sıkıştırmaya çalışmak yanlış olur. Hakikatin bilgisi (ışığı) hiç bir zümrenin, kavmin yada topluluğun tekeli altında değildir. Her kavim her kültür her allah dostu kendi dilince kendi ortamının sözlü ve yazılı edebiyatı içinde bu gerçeği dile getirir.Örnek olarak Yahudi kabala felsefesi yada Hindistan evliyalarının (yogi'ler, swami'ler.. vb) kültürü içindende aynı gerçek değişik kelimelerle de olsa da kendini ifşa eder. Bu evrensel bilgileri dünyadaki yerli halkların(kızıl dereliler, inkalar, mayalar, aborjinler..vb. gibi) sözlü edebiyatı içinde bile bulmak mümkündür.Eski kadim mısır kültüründe, kayıp kıta Mu ve Atlantis'e ait kadim bilgiler içinde bile bu hakikatin ışığını bulmak mümkündür. Bu ışığın kaynağını takip etmeye çalıştığınızda kendinizi yıldızlar arası bir boşlukta başka dünyaların farklı kültürleri ile karşı karşıya bulmanız mümkündür.

Tasavvufun ana teması Aşktır. Bütün Mutasavvıflar Allah Aşkı üzerinde çok durmuşlardır..

AŞK
Hakkın varlığı ile salik kendi varlığını yok etmek demektir
__________________
ölmezden evvel ölüp kabre giren anlar bizi ..

Tasavvufçulara göre Hz Musa zahir ilmi, Hz Hızır ise batini ilmi (hakikat) temsil eder.
Dört kapının son halkası hakikattır. Hz. Hızır Allah tarafından sunulup, kabeye yerleştirilen "Ledün İlmi" ni Hz. Musa'ya vermekle ona mürşidlik etmiştir.
Hz. Musa peygamber olmasına rağmen, Allah dostu olan ve bir kul olan Hızır'ın bildiklerini bilmiyordu.Burada ilmin sınırsız olduğu, bilinmeyen çok şeyin varlığı ispatlanıyor...

Hz. Hızır denildiği zaman; İslâm inancı içerisinde darda, sıkıntıda, zorlukta, çaresizlikte kalanlara, çağırdıkları zaman hemen yardımcı olan; onların bütün müşkülâtlarını çözen; yer, zaman, mekân, uzaklık, yakınlık gibi ölçülerin dışında olan; yardımcı ve kurtarıcı melek olarak tasvir edilir.

Tasavvuf , bir yaşama ve düşünce şekli, bir haldir; yaşamadır. Marifet ise , gönül hazinesidir ve bu hazine "Aşk" ile ele geçer. Tasavvuf yolunda, nefsin öldürülmesi değil; terbiye edilmesi esastır... Marfietten hakikate geçişte içinizdeki sevgi ile birlikte zihin, gönül, akıl, ruh, anlayış kavrayış genişlemeye başlar.Taki sonsuz, ucu bucağı olmayan bir derya olana kadar genişleme devam eder.Böyle bir genişleme Marifet’ten Hakikat'e Yol almak demektir.

Tasavvuf yolunun (Allah’a ulaşma yolunun) ilk adımı SEVGİ’dir... Tasavvuf, İslam’ın özüdür.Tüm dinlerin özüdür. İslam şeriatının ve dinin batınıdır-gizlisidir. Tam ve olgun hakikat eri olmanın yoludur. Bu anlamda yaşanan bir " Hal’ dir". Edebiyat ve söz yani "Kal" değildir. Tasavvuf , Şeriat ve Tarikatı temel ve zemin alarak ; Marifet ve Hakikatı üstüne bina kılan, diğer bir değişle ; Şeriatı, Tarikatı, Marifeti ve Hakikatı bir araya toplama - cem etmedir. Tasavvuf , Allah’ı bilme sanatıdır.

Aşk , Allah’a Yolculuk eden ; Yolcunun en belirgin özelliğidir Aşkı , aşık olmayana anlatmak mümkün değildir.

Aşk , insanı zamandan ve mekandan münezzeh olan Hak Katına ulaştırmakta ve böylece aşık da zaman ve mekan kayıtlarından kurtulmuş olmaktadır.

" İnsan büyük bir şeydir. İçinde her şey yazılıdır. Fakat karanlıklar ve perdeler bırakmaz ki ; insan içindeki ( verilen ) İLMİ Okuyabilsin. Şimdi bak , karanlıklar ve perdeler kalksa insan , neler neler öğrenmez ve bilmez ve kendiliğinden ne türlü bilgiler ortaya çıkarmaz." ( Fİ Hİ MAFİH - MEVLANA )...

Yazar: Türker Ercan

İlk itirazınız bu yazının başlığına olmalı. Böyle başlık mı olur? Tasavvuf ve Aşk. Tasavvufu ve aşkı birbirinden ayırıp birini diğerine göre anlatma ve izah çabası. Beyhude uğraş. Aşksız tasavvuf olamaz. Başlığı değiştiriyorum. Yeni başlığımız sadece ve sadece AŞK.

Tasavvuf, Tanrının isim ve sıfatlarını, kâinatın oluşumunu ve insanın gerçeğini “vahdeti vücud” (varlığın birliği) görüşü ile açıklayan dini, felsefi ve mistik bir öğretidir.

Tasavvufta ana fikir, kâinatta tek varlığın (vücud) bulunduğu tezidir. Diğer tüm varlıklar (mevcudat) ise o tek varlığın tecellilerinden (görünümlerinden) ibaret olarak kabul edilir. Bu açıdan panteizmle çoğu zaman karıştırılır. Panteizm, evrenin bütününü tanrı olarak kabul eden felsefi görüştür.

Tanrı, kâinat ve insanı bir bütün içinde değerlendirme ve tüm varlık ilişkileri içerisinde bu bütünsel olanı çözümleme arayışları çok eski zamanlardan beri oluşmuş bir anlayıştır. Bu açıdan bakılırsa eğer bütüncül tüm öğretiler kendi bulundukları toplumların fikir ve inanç yapıları içerisinde tasavvuftur. İslam tasavvufu, tasavvuf akımının İslam inançlarının ışığında aldığı biçim ve yorumdur.

Hint inanışında bütün kutsalların üstünde ezeli ve ebedi tanrı Brahma’ya inanılır. Brahma tüm eşyanın varlığının nedeni olarak kabul edilir. Ebedi mutluluk için Brahma'nın vücudunda fani (yok) olmak gerektiği düşünülür. Budizm de ise ruhun gayesi son seviye olan Nirvana’ya ulaşmaktır. Nirvana yokluk (fena) seviyesidir. İslam tasavvufunda ise fena fillah (Tanrıda yok olmak) deyimi ile ifade edilmiştir. Eski yunan bilgeliğinde ise pythagoras madde aleminin ardında bir idealar (fikirler) alemin bulunduğuna inanıyordu ve bu aleme sayı alemidir diyordu. Sayılar kesin gerçekti ve sonunda bir (1) ile bütünleşiyordu. Bu idealar aleminin biri (1) tanrıydı. Ksenophanes ise tanrıyı kainatın içinde var kabul ederek “nereye baksam aynı varlığın tecellileri ile karşılaşıyorum” diyordu. Sokrates'in ise ünlü “Nefsini (Benliğini – Ben’i) bil sözü ise daha sonra İslam tasavvufunun temel kurallarından biri oldu. Platon ise eşyanın “kendi zatı ile kaim” bir varlığa sahip olmadığına inanıyor ve eşyanın üstünde ve eşyaya sebep olan “kendi zatı ile kaim” bir “idea”nın yani tanrının olduğuna inanıyordu.

Kendi zatı ile kaim olmayan var edilmiştir demektir. Var edilen ise acaba gerçekten kendisimidir? Zamanın her anında ve mekânın her boyutunda mutlak yokluk karşısında bir kudret ile her an var olma bilgeliği. Kendine has kudret ile yokluğa karşı an ve an var olma gerekliliği.

Tasavvufi anlamda insan ile tanrı birdir. İkilik kabul edilemez. Ben ve Benlik ikiliktir. İkilik tanrıya ortak (şirk) koşmaktır. Tanrıdan gelmiştir insan ve yine tanrıya dönecektir. Bu dönüş yolunda olgun olması gerekir. İkilikten kurtulup bir olmanın bilgeliğine erişmelidir. Bu ise ancak gönül bilgisini kalplerde besleyip büyüterek olabilir.

Arif olan anlar der bilgeler. Arif, irfan (gönül bilgisi) sahibidir. Arif bilendir. Arifin ilk bilgisi, bilmediğini bilmektir.

Tasavvufa göre varlığın yaratılış-oluş sebebi aşktır. Tüm mevcudat aşkla yaratılmıştır. Tüm mevcudat aşkla ayakta durmaktadır. Aşk, Tanrıdır (Tanrının Kendisi). Aşk tanrının sırrıdır. Aşk her şeydir. Tüm insanlığın aldığı her nefes, tüm canlıların ve cansızların her an muhtaç olduğu kudrettir. Tanrı tüm masivayı kendi zatına duyduğu aşk sebebiyle meydana getirmiştir.

Sufi'nin aşkı, “aşkı mecazi” denilen insanlara karşı duyulan aşk değildir. Sufi “aşkı hakiki” peşindedir. İnsan aşkında diğer kişiye sahip olmak istenir. Oysa “aşkı hakikide” yok olunur. Sahip olmak değil “O” olunur. “O” olmak kendini bilmektir, kendini bilende rabbini bilir. Rabbini bilen “aşkı hakiki” ile şereflendirilir. Sufi “aşkı hakiki” noktasında anlar ki aşkı kendisidir.

Tasavvufun gizemli ikliminden ciğerine aşk çekip te sevmemek olabilir mi? Sevilen yargılanabilir mi ? Bir olan tanrıya nasıl karşı çıkılabilir? Sevdiğimiz aslında o ve biz o değil miyiz? Biz sevmeyebilir miyiz? Nasıl sevmeyiz? Sevginin yokluğuna hangi mazereti getirebiliriz? Biz, biz olmadan olabilir miyiz? Yaşam sebebimiz, her şeyimiz varlığımızın kendisi “Yüce Sevgi”. Sevgisiz olabilir miyiz?

Tanrının kendisinin aşk değil, aşkın tanrının zatına ulaşmak için bir araç olduğunu düşünebilirsiniz. Bu düşünce tanrıya ulaşmak isteyen yolcunun düşüncesidir. Çünkü bu düşüncede ben ve tanrı ikilemi vardır. Bir olamamanın mantığıdır. Tanrıya nasıl ulaşılabilir ki onu sevmeden? Hem onu seven nasıl O ve BEN diyebilir ki sevgisinden şüphe etmeden?

Tanrı huzuruna kabul edilebilmek için benliğin kapıda bırakılması bir emirdir. Benliği ile insan ancak kendi kendinin kölesidir.

Ancak tasavvuf ile asıl aşka ulaşılabilir düşüncesi de yanlıştır. Öze bakmak gerekir. Aşkın gerçek! Aşk’ın gerçeğidir. Geçmişte ve bugünde birçok öğretide anlatılan aslında aynı özdür. Özü yakalamak AŞK olmaktır.

Aşka ulaşmak bir olmaktır. Bir olmak yok olmak ve yokluğun varlığının kucağında tanrıyı bulmaktır. AŞK ile benliklerin aşağı çekiminden bene tutunarak göklere yükselmek. Yükseldikçe cennetlere girmek, girdiği her cenneti beğenmemek ve ille de aşk diye diretmek.

Aşkta ölmek, tanrının sonsuz tecellilerini kendinden geçerek seyretmek. Seyrettikçe aşk olmak, aşk oldukça seyretmek. Sonsuz varlık noktasının anahtarını ele geçirmek.

Aşk nasıl olunur? Aşk olunur sadece. Nasılsız olunur. Niçin siz doğulur. Sorulmaz çünkü aşkta bilmek istenen bir şey kalmamıştır. Aşk her sorunun cevabı. Her cevabın açıklamasıdır.

Nedir bu çekicilik ve aşkın gizemi? Bize sıcacık gelen özlemi. Nedir içimizde duymak istemediğimiz o söz? Niçin korkuyoruz? Süt dişimiz çekiliyor, korkmayın! Korkan sevemez. Korku kendisini bir ayrık otu gibi yerleştirir insanın ruhuna ve kemirir ruhunu ve yine kemirir. Korku aslında aşkın olmadığı yerdir.

Korkularınızdan kurtulun. Korkusuz olun. Bilin ve emin olun! Emin olmadan güvende olamazsınız! Güven duymadan değerinizi bilemezsiniz! Değerinizi bilmeden ise kendinizi göremezsiniz!

TASAVVUF'TA AKIL

ALİ KAYKI

Alevi-Bektaşi inanç ve öğretisinde "Akıl", amaca ulaşmak için kullanılan bir araçtır. İnsanın, istenilen noktaya vardıktan sonraki gelişmelerde aklın kavrama yetisi ve dili yoktur. Bir meyve olgunlaşana kadar kendini hava, su ve mineraller ile beslerken ışık ve ısıdan da faydalanmak zorundadır. Tıpkı olgunlaşma dönemindeki insanın edinimleri gibi. İlmen ve aynel sahip olduğu bilgileri zekası ile yorumlayıp bunları yerli yerine oturtması ve buna göre yaşam sürmesi sonucunda insan, Hakk-el bilgilere (sezme yetilerine) ulaşır. Bu onun meyve gibi olgunlaşma dönemidir. Sezilerinin bütünlüğünde öyle bir noktaya erişir ki ledün İlmi denilen ve bilginin tamamı olan gerçek bilgi ile donanır. Bundan ötesi bilmeyi değil; yanmayı, yok olmayı gerektirir. Olgunluğunun uç noktasına gelen meyve de dalından düşerek yok olmanın sürecine girer. Artık minerallere, suya, havaya, ısı ve ışığa gereksinimi yoktur.

Alevi-Bektaşi inanç ve öğretisinde akıl, insana dördüncü kapı ve kırkıncı makama kadar rehperlik eder. Ondan sonra olanları kavrayabilme yetisi olmadığından kendisini "Aşk"a teslim eder. Aşk, gönlün lekesiz halidir. Evrene sığmayan Tanrı ancak bu durumdaki gönüle sığar. Mümin olabilme hali de işte budur. Yani, ancak Tanrının mekan tuttuğu gönlün sahibi mümin olabilir. Aynı zamanda insanın tanrısallığı da budur. Bundan dolayı her kişi "Adem" olamaz. Adem olma hali "er kişilik" ister ki; bütün varlık alemi kendisine secde edebilsin. Bu, diğer bir deyim ile kişinin miracıdır.

Aklın beşi zahir (göz, kulak, burun, dil ve deri), ikisi batın (sezgiler, gönül/kalp gözü) olmak üzere yedi tamamlayıcı unsuru vardır. Akıl dolaylı ve direkt bunlardan beslenir. Bunlardan altıncısı sezgiler/kalp-gönül gözü, yedincisi damlanın deryaya düşmesi örneği gibi varlık alemi ile bütünleşebilme, hiç olma/herşey olabilme yetisidir. Bu yeti, İnsan-ı Kâmil'den Müşid-i Kâmil'e kadar "Derviş"lik, "Abdal"lık, "Sultan"lık, "Pir"lik, "Şah"lık gibi derece derecedir. Dervişan binbirlerdir, Abdalan üçyüzaltmışaltılar, Sultan'lar kırklar, Pir'ler yediler, Şah'lar - kutuplar- üçlerdir, Şah-ı Merdan -Kutuplar kutbu- olan "O", yani "Bir", yani Mürşid-i Kâmil'dir. Her şeyin en iyisini ve en doğrusunu Rabbim bilir. Hu ya Ali...

Hz. Muhammed'in (SAS) miracı da bu şekilde olmuştur. Kendisine Ehl-i Sünnet diyen inanış, Hz Peygamberi önce Burak isimli ata bindirerek göğün bilmem kaçıncı katına götürür. Cebrail buna bir yere kadar refakat eder. Sonunda "ben buradan öteye geçemem; yoksa yanarım" diyerek orada kalmak ister. "Ben zaten bu Aşk ile yanmışım" diyen peygamber bundan sonraki makamları yanlız geçer. Yatağına geri döndüğünde de yatağı hala sıcacıktır.

Alevi Bektaşi inanç ve öğretisi bunu şöyle yorumlar: Hz. Muhammed (SAS) yatağından bedenen hiç çıkmamıştır. Düşünceye dalarak (kırkıncı makam) vecde gelmiştir. Yani aklı ile Tanrıyı anlamaya çalışmış, bir noktadan sonra kendisini O'na teslim etmiştir. Biz buna Aşk ile huşu hali de diyebiliriz. Arınmış gönlünde Tanrı ile bütünleşmiş, Kırklar Cem'ini ve yapıldığı yeri görmüş, kendisine gelince de giyinip oraya gitmiştir. Zahiri anlamda bir melek olan Cebrail, bâtıni anlamda yetilerin bütünü ile sezgiler olan gelişmiş akıldır. Yani Ledün İlmi dediğimiz Akl-ı Küll'dür. Ummu'l Kitab'ta[1] İmam Muhammed Bakır'ın dilinden şöyle anlatılır: "Bilinçli ya da konuşan ruh, Tanrısal özündeki-cevherindeki Ruhtur. Onun nurdan ışıktan biçimlenmesi ise güneştir. Ruhlar dünyasi içinde o bilinçli/konuşan ruhtur ki, bu beyaz denizin tam orta yerinde oturur. O, inananın beynidir. O şimşek, bulut kümesi ve ayın rengine sahiptir." Demekki bilinçli insanlara "aydın" ünvanının verilmesi de boşuna değilmiş.

Hakk-Muhammed-Ali Yolu da dediğimiz Alevi-Bektaşi inanç ve öğretisi "akıl yolu" değil, aklı araç olarak kullanan "Gönül Yolu"dur. Nasıl ki; insanın İstanbul'a ulaşmasına yardımcı olan yolun adı İstanbul Yolu oluyorsa, insanı gönlündeki Hakk'a götüren yolun adının da Gönül Yolu olması herhalde yanlış olamaz. Alevi-Bektaşi insanının hümanist olmasının dayanağı da budur. Yol, gönül yolu olmazsa, akıl benliğe hizmet eder. Bu da insanı Alevilik-Bektaşilik ile ilgisi olmayan farklı alanlara götürür. İstanbul'a varabilmek için sağlam bir aracın gerekliliği gibi, Hakk'a giden yolcunun da sağlıklı bir akıla ihtiyacı vardır.

Akıllı olmak ile zeki olmak her ne kadar benzeşir olsalar da, aynı şeyler değildir. Aklın ölçüsü bilgi iledir. Zeka, kavrayabilme ve düşünce yeteneğidir. Gelen bilgi; a) olduğu gibi kabul edilir. b) mantık süzgecinden geçirilerek bilinenlere (akla) göre değerlendirilir. Kabul görür ya da reddedilir. c) bilinenden (akılda olandan) düşünme-yorum yapma ile yeni bilgiler de elde edilir. İnsan bu halde (düşünceye dalmış) iken zaman zaman farkında olarak ya da olmayarak altıncı yetisini (sezgilerini) de kullanır. Bu durum bilim adamı ve ozanlarda daha gelişmiştir. Şiir yazabilmenin (okulu olmadığına göre) ve tesadüf gibi görünen birçok buluşun (Newton ve Arşimet en iyi bilinen iki örnektir) kaynağı herhalde bu olsa gerektir. Neden böyledir? Aslında icat ettiğimizi sandığımız her yeni şey bizde var olandır. Böylesi durumlar bu varlığın sadece dışa vurumlarıdır. "Ne ararsan kendinde ara" sözü ile insanın büyük evren olması başka bir şey olmasa gerektir.

Son cümle olarak akıl, bilgili insanlar için kullanılan "çok akıllı" sözünden de anlaşıldığı gibi "bilgi" dir. Bundan dolayı bizim inanç ve öğretimizde bilgiye, bilime amaca ulaşmakta zorunluluk duyulduğundan "ilimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır" gibi bir çok değerli sözlerle de gereken önem verilmiştir.

-----------------------------------------------------------------------------

Kaynak: [1] Dr. İsmail Kaygusuz Proto – Aleviliğin ilk yazılı kaynağı Ummu’l Kitab’ın geniş özeti.

Bilindiği gibi her bilgin Dini kendine göre yorumlamıştır. Mesele, bu yorumların Dinin özüne en uygun olanını seçebilmektir. Tasavvufi Din yorumu İslâm’a en uygun olanıdır. Çünkü Tasavvuf: Dinin özünün öğretisidir. Kabukla - dışla, şartla - şeriatla yani, teferruatla uğraşmaz. Tasavvuf ; Allah, Doğa ve İnsanı ve bunların gerçeğini öğretmeye çalışır.

Doğadaki güzellikler, düzen ve hikmet Allah’ın doğaya yansımasıdır. Doğa, Tanrı’nın eseridir. İnsan ise en büyük eseridir. Çünkü insan ten ve Ruhtan (Akıldan) oluşmuştur. Dış ve iç Âlemin bileşimi (sentezi) olduğundan tüm âlemlerden üstündür. Tasavvufçu, işte bu doğadaki bilgiyi, düzeni, hikmeti ve güzelliği yaşamaya, insandaki fiziki ve ruhi güzelliği görmeye ve insanın hakikatini öğrenmeye çalışır. “Kendini bilen Tanrı’yı bilir. Kısaca, Tasavvuf Mârifet, Hikmet (Bilgi) ve Aşktan, Sevgiden ibarettir.

Tasavvuf: Allah’ı, insanın ve doğanın özü bilir. Bu ise; sonsuz İlim ve Hikmet (Bilgi) ve sonsuz Sevgi ve Aşktır. Vücud-u Mutlak’ı bilmek, Hüsn-ü Mutlak’a âşık olmaktır. Tasavvuf, bunun dışındaki Dini Şeriat ve Fıkıh bilgileri ile uğraşmaz. İbadet edecek kadar İlmihal bilgisinden ötesi Tasavvufçuyu alakadar etmez. Şeriat, Tarikat onun için amaç değil ayrıntılardır.Tali araçlardır. Asıl olan değil, Füru’dur (teferruattır, simgelerdir, şekildir). “Yere göğe sığmayan, sonsuz bilgi ve güç (enerji) olan Allah’ı insanda ve kendi kalbinde arar Tasavvufçu”.

Yine Tasavvufçu; Tefekkür (Düşünce) ile Mârifet-hikmet ve hakikatı öğrenmeye, insandaki ve doğadaki güzellikler ile de İlâhi Cemali - Hüsn-ü Mutlakı sevmeye, yani mecâzi sevgiden, hakiki sevgiye kavuşmak ister. Bunun sonucu ise: Güzel ahlâk ve dürüstlüktür. Toplumun çıkarını kendi çıkarından üstün tutmak ve riyadan tamamen soyutlanıp gerçekçi olmaktır. Kavgayı, tartışmayı, fitneyi, fesadı terk edip, başkaları ile değil kendi nefsi, heva ve hevesi ile cihad yapmaktır. Merhametli ve cömert olup, dünya yaşamında az ile mutlu olmaktır. Şiddete karşı olmaktır.

Gerçek Tasavvufçu şekil ve kisve Müslümanlığına karşıdır. Medrese, tekke ve mescide önem vermez. Hakikati kendinde bulur, Allah’ı kalbinde arar. Onun medresesi, tekkesi ve mescidi kendi kalbidir. Önemi her zaman kalbe verir. Çünkü gerçek tekke ve mescid kalptir. Kalp içinse en önemli olan Allah’ın Zikri ve sevgisidir. (Kalbin Zikri ve Kalbin Sevgisidir) Zahiri bir zikir ve cismani bir sevgi değildir. Tefekkür (düşünce), Tezekkür (Rabbi hatırda tutmak) ve asla unutmamak, en önemlisi de Tanrı’yı ve O’nun büyük ve gizemli olan eseri İnsan-ı Kâmil’i, Âdemi ve çocuklarını ve doğayı sevmektir. Ham iken pişkin İnsan olmak ve Kemâle ulaşmaktır. Bütün Tasavvufçular bunu böyle izah etmiştir.

İlâhi mesaj Kur’an-ı Kerim, İlâhi Mesajcımız Hz. Muhammed’in Sünnet ve Hadisleri, Hz. Ali ve Hz. Ebubekir’in ve onları izleyen tüm Tasavvufçuların öğretisi üzere bu fakir, Tasavvuf konusunda Varlık, İslâm’da Mezhepler ve Yükseliş, Muhammed-İsa-Âdem isimli ve diğer yazmış olduğumuz kitaplarda Tasavvufu çok ayrıntılı bir şekilde işlemiştir. Yunus Emre ve Seyyid Ahmed er Rufai Hazretleri ise bir deniz olan Tasavvufu şu şekilde özetlemişlerdir. Yunus:

“Şeriat, Tarikat yoldur varana,

Mârifet, Hakikat ondan içeru”

Seyyid Ahmed er Rufai ise:

“Tasavvufçunun kalbi sevgi ve aşkla Nurludur,

Gönlü ise Mârifet nuru ile geniştir (Göğsü dar değildir)” demişlerdir.

Biz bu iki görüşe inanıyoruz ve bulmaya çalışıyoruz.

10-03-2000 Alanya

KÂZIM YARDIMCI

Kaynak: “Yunus Divanı”, Seyyid Ahmed er Rufai Hazretlerinin “Onların Âlemi” isimli kitabı, 25. Hadis

Çetin BAL: Tasavvuf her kültürden, edebi dilden, dinlerden, felsefelerden, mitlerden efsanelerden ve her türlü edebi metinlerden faydalanıp beslenmekle birlikte tüm bunların üstünde bir fikri düşünce yoludur. İnsanın kendini anlama çabasıdır. Zaten kişinin olduğu şeyi bilmesidir.Kişi ne olmadığını bilirse ne olduğunuda bilir. Sahip olunan EGO kendi gerçek benliğimizin üstünü örten çalı çırpı gibidir. Tasavvuf kendi gerçeğimiz üstündeki bu çalı çırpıları( korkuları, nefsi düşünceleri) kaldırmaktır. Yada ilahi iradi nura ayna olan gönül aynamızın üstünü temizlemektir tasavvuf! Nefs bulutlarını, tozlarını o gönül aynasının önünden çekmek gerekir ki GÜNEŞ (ilahi iradi bilinç) size kendini gösterebilsin. O ilahi enerjiyi yansıtan bir kanal bir ayna olabilesiniz. Bu cüzzi iradenin külli irade ile birleşmesidir.Cüzzi düşüncenin külli düşünce ile birleşmesidir.

Öz itibarı ile tasavvuf belli bir zümreye belli bir kültüre yada dine bağlanmaz. Ama kelime itibarı ile kelime anlamı ile ''tasavvuf '' islami bakış açısı içinde ortaya çıkmıştır. Ama islami düşünce çerçevesi içinde sadece İslamın şartlara bağlanmış kaideleri içinde sınırlandırılmış bir düşünce biçimi değildir.

Tasavvuf, belli şekli ritüellerle çerçevelenmiş İslam düşünce ve fikir dünyasının sonsuz düşünce ve sonsuz akla açılan penceresidir.Tasavvuf kelimelerin ötesine geçmektir. Şeklin ötesine geçmektir. Bizim tasavvufumuz Hz. Muhammetin gönül aynasına akseden allahın nuru ile hem hal olabilmektir. Hz.Muhammetin güzel ahlakı içinde o nura ulaşabilmenin imkanlarını araştırmaktır tasavvuf. O noktada müteala (düşünce, tefekkür derinliği) sonsuzdur!

Tasavvuf yoluna girdiğinizde İslam, düşünce pergelinin sabit ucunu üstüne koyduğunuz dayanak noktasını teşkil etmektedir. Pergelin açılan ve sonsuza uzanan diğer ayağıda tüm mevcudattaki ilmi içine alan bir sonsuzluğu çevrelemektedir.Bu sonsuz daire ise allahın vahdaniyetini sembolize eder. Bu sonsuz fikir ve düşünce dairesini boyutu olmayan şekliyle (boyutlarına bir sayı atfedemeyeceğiniz) mütealaya sığdıramadığımızdan mütevelli NOKTA olarak telakki ederiz. İşte TASAVVUF bu NOKTA daki sonsuzluğu kalb gözü ile görebilmek yani burdaki görmekten kasıt o NOKTA'nın sonsuzluğunu İDRAK edebilmektir.

O nokta bir AŞK noktasıdır. O nokta öyle bir uzay/zaman noktasıdır ki o öyle bir AN'dırki öyle bir SONSUZ ŞİMDİ dir'ki tüm sonsuz zamanlar ve sonsuz sayıda mekanlar üst üste katlanarak o noktanın içine sıkışarak dolarlar. Herşey tek bir noktaya dolar. Tek bir nokta olur tek bir noktada görünür.O nokta'ki içsiz bir dış dışsız bir içtir. İç ile dış, dış ile iç o noktada aynılaşmıştır. O noktanın sırrına erenler için ( idrake varmak) zaman içinde zamanlar mekan içinde mekanlar vardır.

“Ey insan, sen kendini alemin içinde zannedersin, ancak alemler senin içindedir.” (Hz.Ali)

Görmek fizik gözlerle görmek değildir. Görmek KALP ile görmektir. Kalbten görmek aklen o noktaya ulaşmayı o noktayı aklın kapsayabilmesini ima eder. Akıl ile külli akla ( aklı kül) ulaştığınızda kalb ile temaşa ettiğiniz gerçeği aklın görüş sahasınada getirebilmişsiniz demektir.Yada AKLI o görüş ve temaşa ( seyir) noktasına yükseltebilmişsinizdir demektir.

Şeriat yargıları denen şekilci (ortodoks) kurallara bir tepki olarak doğan , onları yumuşatıp dahada genişleten , dini dış anlamlardan kurtarıp kur’an’ın gerçek anlamını ortaya çıkartan , kapsamını ve içeriğini zenginleştiren , çokluğu ( kesreti) bir yana bırakıp ondada birlik gören ve nefsi temizleye, temizleye olgunluğa ulaştıran bir inanış ve düşünüştür (TASAVVUF)

Tasavvuf; kemale ermek için ruhu, ibadet (meditasyon, mevlevi dansı yada namaz), zikir ve fikir gibi şeylerle terbiye ettirip nefsi kalb hastalıklarından tezkiye etme yolunu gösteren ilimdir. Konusu, zikir, fikir, ahlak, riya, muhabbet, buğz, tevazu ve kibir, hırs, mürakabe, mücahede ve tevekkül gibi şeylerdir.

Tasavvuf’un vahdeti vucutu (vucut birliği) kendisine esaslı bir direk haline getirdiği şüphesizdir.

Mutasavvıf, yani tasavvuf ehli yada sofi sözcüğü hakında yerli yersiz bir çok savlarda bulunulmuştur. Sof sözcüğü Arapcada yün anlamına gelmektedir.

İslamın ilk dönemlerinde yünden elbise giyen kişilere Sofi denilmiştir. Mutasavvıf sözcüğünün buradan türediği savı akla yatkın bir savdır. İlginç, İran’da da dervişlere , yün elbise giyen anlamına gelen peşmine- püş denilir

Genel olarak bilgi , dış bilgi (zahir ilmi) ve iç bilgi ( batın bilgi) olmak üzere ikiye bölünmüştür. Bütün nazari bilgiler , dinde de şeriat , Kur'an yargıları ve söze dayanan bilgiler (kelamı bilgiler) birinci bölümü meydana getirirler. Bunlar . Bunlar dış yollarla okumakla edinilirler.

İç bilgisi gerçekler bilgisidir. Bu bilgi iç temizliğiyle içten duyularak edilir. Bu yöntemlerle , içten doğup gelen gerçeklere tasavvuf bilgisi adını verirler . Bu bilgi insanları dağınıklıktan kurtarır. Bir arada toplu olarak , kardeşlik ruhu ile birleşmiş olarak iyiliğe ve olgunluğa götürür.

Dış bilgisi ; bir toplumu kurar , insanın insanlık haklarını özgür düşünmesini ,kişisel görüşler (içtihat ) yürütebilmesini ve erkinlik hakkını kullanarak düşündüğü gibi işlemek yetkisini sağlar.

Dış bilgisi olan kimse iyi insan olur fakat yalnız kendisi ,için.... İç bilgisi olan kimse ise bütün insanlık için hayırlı ve faydalı olmayı amaçlar , öyle düşünür ve böyle olmayı becerir. Bu amacın gerçekleşmesi özveri duygusu ile olurki bu duygunun oluşması için muhabbet ve severek isteme gerekir. Dış bilgisinde benlik ve taasub iç bilgisinde aşk ve özveri vardır.

Şeriat adamı : Bu senindir , bu benim derken hakikat yoluna giren hem senindir hem benim der . Yolun sonunda gerçeğe ulaşıncada Ne senindir Nede benimdir kuralı uygulanır. Tasavvuf sadece söz değil haldir, iştir Düşünceyi yaşamaktır . Tasavvuf bilgisi yani iç bilgisi azalan yerde bağnazlık taasub) artar.

Gizemcilik (Mysticisme) deyimini ilk önce kullanan (Denys I’Areopagite’dir) bu kişi Atinada evegue ( piskopos) idi. İsa’nın havvarilerinden Saint Paul tarafından Hıristiyanlığa alınmış ve Miladi I. Yüzyılda yaşamış bir kimsedir. Noms divins isiml, bir kitabıda vardır. Gizemcilik (Mysticisme) eski Yunancadır. Dilsiz olmak , ağzını ve gözlerini kapamak anlamına gelen Mu-o sözcüğünden türemiştir,

Denys, Noms divins adlı kitabında ; Masivadan geçmek ve kendini yok etmek ile Hakk'a erişileceğini söyler ve akıl değil aşk ile elde edilen bir marifete de tasavvuf inanışı , yani mysticisme der. Yukarıda geçen masiva sözü Tanrıdan gayri her şey anlamında kullanılmıştır.

Alman asıllı Yazar Yajop Boehme (1575-1624) de insanla Allah konusunda 25 yaşında iken cezbeye kapılıp Boehme’ye göre ....Allah , alemden ayrı değildir. Ruh ; insan bedeninde nasılsa Allah’ta alemde öyle bir durumdadır. Allah göklerde değil insanın kişiliğinde (zatında) gizlidir. İnsan onunla beraber yaşamaktadır. Allahta insanda yaşıyor.İnsan temiz ve saf ise Allah’tır.

Fakir Dr. Bedri Noyan’a göre tasavvuf, din bilgisi değil, yaşam ve gönül bilgisidir. Yaşamın sonsuz görünüşleri (tezahürleri ), bütün bilimlerin sonuçları ile insanı ve onun gönül evrenini insanlığı olgunlaştırıcı bir düşünüş- inanış ve bu düşünüş –inanış inanışı uygulama bilgisidir. Bunun baştada sondada tekdayanağı aşk’dır. Gerçek sevgidir bu sevgi evrenin yaratılmasına neden olan türden bir sevgidir . Demek'ki tasavvuf , bütün bilgilere egemendir. Tarih edebiyat , felsefe tıp vb. nin üstündedir. Tasavvuf bilgisi olmayan tarihçi yazdıkları ile kesinlik değil şüphe ve tereddüt uyandırır . Tasavvuf bilgisi olmayan Doktor insanı sadece et ve kemik gibi inceleyerek onun kozmosdaki yerini ve anlamını anlayamaz Tasavvuf bilgisi olmayan Din bilgini merasimi (şekilleri ) gerçek zannederek Allahı ters tarafta arar ve elbette bulamaz.

Gizemcilik (Mysticisme)’in yani tasavvufun kaynağı doğrudur. İslamdan , hatta İsa'nın doğuşundan çok önceleri Hint’te, Çinde böyle bir inanış , duyuş ve düşünüş sistemi vardır. Özellikle İslam dünyasında , tasavvufu zenginleştirip geliştiren insanların önemli bölümü Türk soyundan gelmedir.

Tasavvufun tanımını yapmak güçtür. Her arif kişi ayrı bir tanım yapmıştır. Bunların sayısı binleri bulur. Her biri kendi duygu ve düşüncelerine göre yeni bir anlam daha güzel bir ifade bulabilmek için uğraşmıştır Bunların hepsi ayrı ayrı güzel oldukları için Tasavvufu tanımlama bakımındanda doğrudurlar.

Tasvvufu bir kaç bölümde inceleyende oldu . Tahakkuk tasavvufu yolunda olanlara

Mutasavvıfiye –i Muhakkıynn derlerdi . Sofi-yyeti –tahakkuk yolunda gerçeğe ulaşanlar içinde birkaç batılı (Bersson, Einstein gibi) da vardır. Birde tahalluk tasavvufu vardır. Bunlar, ahlak onarımı ile iyi huy edinmek yolunda idiler. Bu softalık değildir, onların haddi aşmdan bir takvaları vardır. Birde rusum tasavvufu vardırki bunlar tekkelerde bir sürü tören merasim ve şekle tabi olanlardır. Bunların içinde tahakuka ulaşanlar esastır. Rüsum , yani şekil başlangıcta bir yola koyma işi için gerekli idi isede bunu esas sanan kişiler aldanırlar. Esas olan tahakuka ulaşma , gerçeği bulmalıdır. Tören , şekil merasim , bir zaman için bir araç olarak kullanılır. Bu gerçeğe bile eremeyen , aydınlatıcı (Mürşit) geçinen bir çok kişi vardır.

Orhan Hançerlioğlu , tasavvufu şöyle anlatıyor; İlk tasavvuf düşüncesi şöyle özetlenebilir; Tanrı kitabında ; Ben her şeyi kapsarım, ben insana Ruhumdan üfürdüm. Öncede sonrada açıkda gizlide Ben’im. Bu sözlerin açık anlamların altındaki gizli anlamı her şeyin tek varlığın ürünü olduğu (vahdet-i vücud )dur. Ama Peygamber , karşısındakilere akıllarının alabileceği kadar söyleyebilirdi. Putlara tapıldığı bir çağda , o taşların bile gerçekte birer Tanrı olduğu elbette söylenemezdi . Gerçek anlamın bir süre gizlenmesi , din iyice oturdukça ve akıllar geliştikçe alıştıra alıştıra açıklanması gerekiyordu. Ali bu gizli anlamları Peygamber’den açıkça öğrenmişti , Aynı nedenden ötürü o sıralarda oda açıklayamazdı . Hz. Ali’nin torunu Zeynel Abidin de şöyle diyor; Nice bilim cevheri varki eğer onları açıklayacak olsam beni puta tapmakla suçlar, kafamı kesersiniz.....

İbn-i Sina ve Gazali gibi ruhçu tasavvuf bilginleri de batının ruhçu gizemcileri ile birleşmektir.

Tasavvuf’dan nasibini almamış İslam bilginleri Kur’an’ın açık, dış anlamıyla yetinmek isterler. Mutasavvıflar ise onun iç anlamını ele alırlar Bunların tartışmaları yüzyıllar sürmüştür.

Tasavvuf , ehli olan insanları yüzyıllarca mutlu kılmıştı, hala’da kılmaktadır. İnsanları sonsuzluğa kadar , sonsuzluğa kadar , sona kadar var olmak düşüncesi düşü yaşatmış ölümüde güzelleştirmiştir. Bunları kavramayanlar İslam bilginleri kavrayıp düşünenlerin hepsinin derisini yüzerek öldürüldüler.

İşte gerçeği açık,açık söyleyenlerin , akılları bu gerçekleri bu gerçekleri alamayacak kadar kıt anlayışları eksik olan olanlar tarafından uğradıkları bu zulme karşı bir korunma başladı. Gerçeği apaçık söyleme yerine , onu simgesel sözlerle açıklama yeğlendi . Birer tasavvuf kurumları olan mezhepler , tarikatlar bundan doğru . Akılcılar yolu ceberiyye, kaderiyye, mu’tezile, haydariye, kalenderiyye, kaadiriyye, Bektaşiyye, mevleviyye ve benzeri yolları meydana getirdi.

Eylemlerimizden sorumlumuyuz? Onları bizmi yapıyoruz Tanrımı yaptırıyor? Cebriyyeciler Bunları biz yapıyoruz derken Kaaderriyyeler ise Tanrı yaptırıyor diyorlar Birincileri insanın sorumluluğunu ikinciler ise insanı yok sayıp her şeyi Tanrıya bağlıyorlar bu tartışmalar gelişe gelişe bir çok akımın ortaya çıkmasını sağladı.

Bizim İslam tasavvufumuz, varlık birliğine dayanır.Müslümanların ilk yüzyılında , türk düşüncesi işe karışmıştır Türkler biraz daha sonralarıda Arap ve Acem düşüncelerini sentez yapmışlardır. Ama dinamik, yaşamayı seven güler, yüzlü neşeli ve özgür yaratılışlı Türk dine korku ile değil sevgi ile bağlanmayı yeğlemiştir. Şamanlıktan kalma eski gelenekleri bırakmamış, hem de bütün insanlığı mutlu kılacak en güzel yolu , bulmuştur.

Tasavvuf, insanı insan yapan ve onu öteki canlılardan daha yüce kılan insanın maddi yönü yanında birde manevi yönü olmasını sağlayan bir düşünüş ve inanıştır. Yani bedenle ruhu anlayıp , kavramaktır. Beden fanidir . Ruh yani kişinin manevi varlığı , durucu , kalıcı ,sonsuzdur. İnsanın mutluluğu kalıcı kalbi, arasındaki uyum ve dengeye bağlıdır. İşte insandaki gönül ruh mana sözleriyle anlatılmaya çalışılan nurlu pırıl pırıl cevherin dipdiri en dinamik bir halde tutulması çabalarını bildirecek yola tasavvuf (gizemcilik) diyoruz.

Türk islamına bu hal Hazret-i Muhammed ve Hz. Ali ile başlamıştır. O günlerin ilk Mutasavvıfları ( kırklar ) denilen topluluktur'ki bunların içinde Hz. Muhammed kızı , Hz. Ali’nin eşi olan Hz. Fatma’ da vardır.

Tasavvufun ne olduğunu anlamak için o ehli yaşamak , idrak etmek içine düşünmek gerekir. Tasavvufu tanımlayan bir çok sözler söylenmiştir bu tanım (tarif) binden fazladır. Birkaçı şöyledir:

Tasavvufun başı bilim(ilim) ortası iş (amel) , sonu , mevhibe (lutuf) ve ihsan , bağış)dır.

Hicri üçüncü yüzyılda yaşmış Seri-es Sakati Bir defa Elhamdülillah dediğim için otuz yıldır Allaha tövbe ediyorum dediğinde de bunun için tövbe edilirmi diye sormuşlar . O da şunu anlatmış : Bağdat çarşısında bir dükkanım vardı . Orada büyük bir yangın ortalığa çok zarar verdi . Herkes mal derdinde üzüntüde idi . O sırada birisi bana Müjde.... Senin dükkan kurtuldu deyince sevinçle boş bulunarak , El-Hamd-ü lillah dedim. Az sonra kendimden utandım . Öyle bir felaket gününde başkalarının zarar, ziyanını düşünmeden kendimi düşünerek Elhamd-ü Lillah dediğim için otuz yıldır tövbe ve istifardayım’’’

SUFİ yani mutasavvıf kişi, olgun insan, insan-ı kamil yer gibidir. Ona her türlü kötü nesne atılır. İyi-köyü herkes onu çiğner . Ama o, bütün kötülükleri güzelliklere çevirir ve iyilikler üretir.

SUFİ bulut gibidir , her tarafa gölge salar . Yağmur gibi diri her yeri sular .

Fakat tasavvuf , asla ezilmek , dünyayı ve maddeyi tümüyle gözardı etmek demek değildir.

Çetin BAL: Peygamberimiz s.a.v. bize bu dini anlatırken bugünkü kullanılan kavramlar itibarı ile tasavvufi temalar yoktu ama mana itibarı ile benzer vurgular yapılmıştır, bu dinle yaşayış, ahlak biçimleri ve dışrak yapı olarak yapılandırıldı… dinin içrek yanından bahsetmedi… sanırım bu içrek yanını anladığım kadarıyla hz. Ali a.s’ma anlattı… bu kısmından her insan sorumlu olmakla birlikte herkes bu ilim denizinden anlayabileceği miktarınca bir ilmi düşünceyi alabilir. Büyük kitleler dinin şekilsel görüntüsünden içeri giremezler. Çünkü akıl güçleri ancak kabukla haşır neşir olabilecek düzeydedir. Büyük kitleler hayatın gelip geçici günlük gaylesi içinde ancak dinin genel emir ve kaidelerine (şeriat) muhatap bir şekilde dini yaşayabilmeyi daha kolay bulurlar. Ama bana öyle geliyor ki önceden idrak seviyesi yüksek, bu bilgiyi hazmedecek bünyeler sadece bu içrek yapıyla ilgilendi… Genelde her devirde de öyle olmuştur. Hz. Muhammet'le Hz.Ali arasında geçen sohbetlerde insanın sırlı ruhsal dünyasına dair bilgiler konuşulurdu. Bunlar herkese açık yapılan sohbetler değildi.Gizli sohbetlerdi. Benzer sırlı sohbetler bir çok evliya mertebesindeki zatların sohbetlerinede konu olmuştur. O sırlı ilimlerin sohbetine katılan bir çok talebe( mürit, öğrenci) yetişerek zamanla bu ilimleri öğreten dergahların, tasavvuf okullarının yayılmasına vesile olmuşlardır.Zaman içinde bu ilimler bir mürşit mürit ilişkisi içinde anlatılıp nesilden nesile devam edegelmiştir. Tabiki bir çok şeyde olduğu gibi zamanla bu gizli ilimleri öğreten tasavvuf dergahları zamanın devrin siyasi, ekonomik, dünyevi çıkarlar çarkına karışarak eski manevi irşat kudretlerini ve öz bilgisini yitirmişlerdir. Dergahlar taraflı, yanlı ve şekilci bilginin ele alındığı yerler haline gelmişlerdir. Zamanla bu tasavvuf dergahlarıda bu öz bilgiyi uygulayanlar değil sadece taşıyanlar tarafından doldurulmaya başlandı. Sadece nakille dildeki bilgiyi taşıyan o bilginin içinde olmayan zatlar tarafından bu yerler dolduruldu.

Hz.Muhammet ve Hz.Ali arasında geçen sır bilgilerin konusu insan ruhsallığının sonsuz ilim okyanusuna dair bilgilerdi. İnsan ruhsallığına ve ruhun potansiyellerine ait sırlı bilgilerdi bunlar. Bu sohbetlerin derecesine erişebilen ve bize yazıtlar içinde gelebilmiş yakın tarih tasavvuf erenlerinden örnek verecek olursak bu tarife mazhar olabilecek en yakın şahsiyetler Hz. Mevlana ve Şems arasında geçen sohbetlerdir.

Mevlalardan öte mevlalar var Şems'lerden öte Şems'ler var. Lakin bu evliyalardan öte evliyaların çoğu hiç bir yazılı eser bırakmamıştır. Bu yüzden adı sanı ve cisminden haberdar olamadığımız nice allah dostları vardır.Kalb gözü açık olanlar anadolu topraklarında gezerlerken adı sanı bilinmedik kuytu köşelerdeki bu mezarlar üstünde öyle büyük zatlar görürlerki bedenleri burda olan ama başları yıldızlarda olan allaha sema dönen nice zatlar görürler.

İlim sonsuzdur, anlamak sonsuz, bilmek sonsuz, kavramak sonsuz, öyle haller vardır'ki hallerden öte.. Allah'a yakın olabilmek için yapılan yolculuk sonsuz bir yolculuktur.Adım Çetin BAL'dır benim kendimi hiçe sayarım lakin sanmayın'ki sözlerimiz uyku esnasında duyulan esneme sesleridir. Kendimizi bir şeye saydığımızdan değil ama devrin içinde sizin gibi ete kemiğe bürünüpte size göründük diye sözlerimizin yoga sayılması anlaşılır şey değildir.Kıymetli olan yada değer arzeden bir şey neden hep uzakta aranır?

"Mevlânâ, Şems"in de etkisiyle, -kâl-e değil -hâl-e, söze değil davranışa, nazariyata değil tatbikata önem veriyor, yaşanmayan, uygulanmayan bilgilerin, insana fayda vermeyeceğini, bir yükten başka bir şey olamayacağını tekrar tekrar söylüyordu. Bir toplantıda, hep başkalarından bahsedildiğini, falan şöyle yaptı, filan böyle uçtu denildiğini, böylece işin lâfa düştüğünü, boşuna zaman harcandığını gören Şems birdenbire yerinden fırlar ve şöyle hitap eder:

-Ne zamana kadar başkalarının sözlerini naklederek övüneceksiniz. İçinizden bir kişi çıkmıyor ki, -Rabbimden kalbime şöyle ilham olundu- diye söze başlasın. Bu söyledikleriniz o zamanın büyük insanlarının sözleridir. Bunlar kendilerine ait hâl ve makamdan bahsetmişler. Siz bu zamanın adamlarısınız. Sizin söyleyeceğiniz bir söz yok mudur?"

Resulullah a.s. kendi özündeki tüm bâtınî ilmini “Lâ ilahe illallah” cümlesi ile özetledi. Bunu şöyle düşünebiliriz. Günümüzde dünyadaki tüm üniversitelerin matematik fakültelerinde matematiğin sonsuz sayıda bölümleri sonsuz sayıda problemleri, denklemleri çözülüyor. Ve her gün yeni matematik teorileri, ispatları açığa çıkıyor. Matematik biliminin sınırından bahsedemiyoruz. Fakat sınırsız matematiğin yaptığı tek şey “bir” sayısını sonsuz hayali sayılara çevirerek dört işlemden geçirmektir.

Matematiğin şu andaki durumuna “bir” sayısının gereksiz yorumlarıdır diyemeyiz. Dünyadaki tüm matematik fakültelerini yıkıp, herkesi sadece “bir” demeye ve gerisini saymamaya çağıramayız.
Hz. Âli r.a.’in “ilim bir nokta idi onu cahiller çoğalttı” sözünü örneğimize göre ölçüp biçebiliriz. “Cahillerin çoğaltması” sözünü de “bir” sayısına getirilen dört işlemi tüm matematik teori ve ispatları ile birlikte düşünmemiz gerekir. Cahil kavramı burada negatif değil pozitif anlam içeriyor.

Elbette ki günümüzün tasavvufi birikim bilgi ve kalıpları Resulullah a.s.’ı temsil etmez. Sadece O’nun “Lâ ilâhe”sini anlatır. O’nun “öz”ündeki ilmi bilmemiz ve kapsayabilmemiz için aklı kül bir düşünce boyutuna yükselebilmemiz lazım. Daha doğrusu Hz. Ali'nin ''İlim bir nokta idi cahiller onu çoğalttı'' tarifindeki NOKTA ya doğru düşüncemizin varabilmesi lazım.NOKTA'dan DAİRE'ye doğru varabilen açılan aynı zamanda DAİRE den NOKTA ya doğru kapanan bir tefekkür noktasına ve dairesine girebilmek lazım. “Resulullah zamanında da tasavvuf vardı ama gizli tutuyordu, herkese söylemiyordu, ancak falancanın kalbine koydu… falanca filancaya devretti…” gibi klasik bir tarikat savunması şeklinde cevap verilebilir.Mutlaka ki belli dereceki bir bilginin o dereceden bir muhatabı vardır. Bazıları “Resulullah zamanında günümüzün aynı tasavvufu vardı” düşüncesine katılmayabilirler.Aslında olan şu ki Hz.Muhammet zamanında onun sohbetleri içinde tasavvuf bilgisinin olmadığını söylemek abes olur. Belki bugün ki kullanılan kelimelerle değil ama kalben ve ruhen evrensel düşüncelerin, insanın ruhsallığına varoluş sırlarına dair zamanın edebiyatı içinden sırların ifşa edildiğini, anlatıldığını kabül etmeliyiz.

Her Resul kendi anadiliyle “tek varlık” olanı anlatmıştır. Her Resulü her insan kendi kapasitesiyle anlamıştır. Resulullah a.s.’ın “Allah” demesini hem kendi dönemindeki hem de sonraki zamanlardaki her insan kendi kapasitesine göre anlamıştır. Hz. Ebû Bekir, Hz. Âli gibi kapasiteler mutlaka “Allah” ismini Resulullah a.s.’ın anlayışına en yakın anlayan şahıslardır.

GAZZALÎ ÖNCESİ MUTASAVVIFLARIN HZ. ALİ VE EHL-İ BEYT’LE İLGİLİ GÖRÜŞLERİ

Salih ÇİFT

Tasavvuf tarihine bir bütün olarak bakıldığında, sûfilerin genellikle, Hz. Peygamber’den sonra Hz. Ali’yi ve ona atfedilen rivayetleri belli düşünce ve uygulamalarında dayanak olarak benimsedikleri görülür. Onlar, diğer râşid halifeleri ve ashabın önde gelenlerini saygıyla anmalarına ve yer yer belli konularda örnek göstermelerine rağmen Hz. Ali’ye ve Ali evladına farklı bir konum tayin etmişlerdir. Durum kişiden kişiye ve zamanla tarikattan tarikata değişiklik arz emişse de, genel görünüm bu minval üzeredir.

Sûfilerin Hz. Ali ve ehl-i beyt eksenli fikirlerinin kaynaklarını tesbit etmenin en emin yolu tasavvufî metinlerden hareket etmektir. Bu şekilde ilk dönemden itibaren Hz. Ali ile ilgili aktarılanları ortaya koymak ve tahlil etmek suretiyle onların görüşlerinin temelleriyle ilgili bazı ipuçlarına ulaşma ihtimali mevcuttur. Bu çalışmada tasavvufî düşüncenin oluşum döneminde ya da Gazzalî’ye kadar olan sistemleşme evresinde mutasavvıfların Hz. Ali ile ilgili yaptıkları yorumlar aktarılıp elde edilen verilerden hareketle bir durum tesbiti yapılmaya çalışılacaktır.

Zühd Dönemi ve Hz. Ali Tasavvuru:
Tasavvufun başlangıçta bir zühd hareketi olarak ortaya çıkış sebeplerinden biri, Hz. Ali’nin muhalifleri olan Emevî idaresinin dinî kaygılardan ziyade dünyevî emellere dayanan idare tarzına halkın tepkisidir.[1] İlk anda değilse bile zaman içinde oluşan zühd hareketinin hayat bulmasının en önemli muharriklerinden biri bu olsa gerektir.

İktidar sahiplerinin uygulamalarına tepki mahiyetinde dünyayı aşağılayan ve ona değer vermeyen bir anlayışın gün yüzüne çıkmaya başlaması, bir anlamda dünyevî olanı temsil eden Emevî hanedanına alternatif olarak Hz. Ali’yi ve onun evladının öne çıkarmasını sağlamıştır. Zaten dönemin birbirine karşı olan iki siyasî kutbundan bir tarafta Hz. Ali ve daha sonra da oğulları yer alırken diğer yanda Muaviye ve bilahare onun soyundan gelenler bulunmaktaydı. Muaviye’nin saltanatını sağlamlaştırmak için yürüttüğü politikanın ana unsurlarının başında Ali’ye ve evlâdına alenî düşmanlık ile halk arasında ona duyulan muhabbetin izlerini silmek geliyordu.[2] Dahası Ömer b. Abdülaziz’e (ö. 101/719) gelinceye değin, Cuma hutbelerinde Ali ve evladına hakaret edilmesi uygulaması Emevî egemenliğindeki bütün merkezlerde yerine getiriliyordu.[3] Bu durum halk nazarında kötü olarak görülen Emevîler’in karşısında hakları gasp edildiği düşünülen Hz. Ali ve onun soyundan gelenlerin uğradığı haksızlığı fark edenleri rahatsız etmekteydi. Onlar yalnızca hakları ellerinden alınan kişiler olmakla kalmayıp zulme de maruz kalmışlardı. Özellikle Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’da katledilişinin o dönemde yaşayan geniş halk kitlelerini ne şekilde etkilediğini tahmin etmek güç değildir. Nitekim bu gelişmeler halk zihninde “kötü, yani dünyevî olanın zıddı iyi, yani manevî olandır. Dînen asıl olan da odur. O halde dünyaya karşı zâhidce hareket edilmelidir”, şeklinde düşüncelerin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu hem idarecilere karşı pasif bir direniş hem de Hz. Ali ve onun evladının lider kabul edilmesi anlamına geliyordu. Zaten o dönemdeki fiili durum da bu tesbiti doğrulamaktadır.

Siyasî açıdan durum böyleyken tasavvuf zaviyesinden bakıldığında, Hz. Ali’nin hilafeti esnasında diğer Müslümanlarla yapılan savaşlarda ganimet almayı yasaklaması, Kûfe’deki zühd hareketinin ilk adımlarından biri olarak değerlendirilmektedir. Zira onun bu yaklaşımı dünya malına değer vermeyişinin somut kanıtı niteliğindedir.[4] Daha sonraları teşekkül eden zühd dönemi tasavvuf ekollerinden biri olan Kûfe ekolünde de ehl-i beyt taraftarlığı en önemli hususiyetlerden biri olarak öne çıkmaktadır. Sûfi adı ile anılan ilk şahıs olduğu rivayet edilen Ebû Hâşim el-Kûfî (ö. 150/777) burada yaşamıştır. İlerleyen zamanda tasavvufun İran coğrafyasına yine Kûfe ekolüne mensup mutasavvıflar kanalıyla yayıldığı da bilinmektedir.[5]

Zühd dönemi sûfileri içinde Hz. Ali ile irtibatlandırılan en önemli isim şüphesiz ki Hasan-ı Basrî’dir (ö. 110/728). Hem yaşayışında ve hem de tavsiyelerinde ılımlı bir zühd anlayışı ortaya koymuş olan Hasan-ı Basrî, Kur’ân’a getirdiği serbest yorumları, hakîmâne sözleri, dünya ve ahirete bakış tarzıyla zâhid ve sûfilere örnek olmuştur. Ayrıca Hasan-ı Basrî’nin Hz. Ali’den veya Kümeyl b. Ziyâd’dan hırka giydiğine inanılmaktadır.[6] Buna karşılık hadis alimleri Hasan-ı Basrî’nin Hz. Ali’yi kısa bir süre görmekle beraber ona talebelik etmediğini belirtmektedirler.[7] Hasan-ı Basrî’nin Benî Ümeyye idaresine yakın durduğu, en azından açıktan Hz. Ali ve daha sonra onun oğullarının tarafında olmadığı bilinmektedir. Buna rağmen onun Hz. Ali’nin vefatından sonra söylediği rivayet edilen şu ifadeleri dikkat çekicidir: “Yemin olsun ki, Allah’ın oklarından birini kaybettiniz. O, Allah’ın emirlerine karşı gelmedi, Allah’ın malını çalmadı. Kur’ân’ın onun lehinde ve aleyhindeki hükümlerine uydu. Helali helal, haramı da haram bildi. Ta ki bu hasletleri onu güzel cennet bahçelerine kavuşturdu.”[8] Bu sözler Hasan-ı Basrî’nin samimi duygularının nişânesi olabileceği gibi pişmanlığının göstergesi olarak da yorumlanabilir.

Yine bu dönemin ünlü simalarından biri olan ve Hz. Ali’yi ashabın en zâhidi olarak takdim ederken zühdün nitelikleri ile alakalı olarak kendi görüşünü dile getiren Süfyân-ı Sevrî (ö. 161/778) şöyle demektedir: “Çok kadına sahip olmak dünyadan değildir. Çünkü sahabenin en zâhidi olan Hz. Ali’nin bile dört eşi, dokuz câriyesi vardı.”[9]

Zühd döneminin sonlarında vefat emiş olan Bişr-i Hâfî’yle (ö. 227/842) ilgili olarak da bir rivayet mevcuttur. Buna göre o şöyle demiştir: “Bir gece rüyada gördüğüm (Hz. Ali) Murtezâ’ya: ‘Yâ Emîre’l-mü’minîn! Bana nasihat et!’ dedim. Dedi ki: ‘Rahman’dan sevap almaya tâlib olarak zenginlerin fakirlere şefkat göstermeleri ne hoştur! Bundan daha hoş olan, Hallâk-ı Cihân’ın keremine itimad ederek fakirlerin zenginlere karşı gururla davranmalarıdır.”[10]

Zühd dönemi zâhidlerine ait ifade ve kanaatlerin tasavvufî manada Hz. Ali’yi ashabın geri kalanından ayrı ve önde gösterecek nitelikte olmadığı, benimsedikleri yolun önderi olarak somut bir biçimde onu öne çıkarmadıkları görülmektedir. Ancak Ebû Nuaym Isfahânî’nin hadis olarak naklettiği şu ifadeler yukarıdaki manzara ile farklılık arz etmektedir: “Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurmuşlardır: Allah seni kulların zînetlenmediği ama Allah’a en sevimli gelen bir şeyle zînetlendirmiştir. O da, Allah katında ‘ebrâr’ olanların zînetidir. İşte bu ‘dünyaya karşı zühd’dür. O seni öyle kılmıştır ki, ne sen dünyadan herhangi bir şeyden mahrum kalırsın, ne de dünya sana ait bir şeyden mahrum kalır. O sana miskinlerin mahabbetini ihsan etmiş, seni onların sana tabi olmasından, onları da sana tabi olmaktan dolayı razı kılmıştır.”[11] Her ne kadar zayıf ve uydurma rivayetleri naklettiği bilinen Ebû Nuaym’dan gelen bu hadise sıhhat açısından ihtiyatlı yaklaşmak gerekirse de, dönemindeki Hz. Ali imajını yansıtması açısından bu rivayet önemlidir.[12]

Burada nakledilen bir kısım örnekten de anlaşılacağı üzere ilk iki yüz yıl içerisinde yaşayan zâhidlerin, Hz. Ali’yi yürüdükleri yolun önderi olarak gördüklerine dair kesin bir delil yoktur. Bu manaya gelebilecek bir ifade yaklaşık iki yüz yıl sonra Cüneyd’in ağzından nakledilmiştir.[13] Bunun muhtemel sebepleri neler olabilir? Birincisi söz konusu döneme ait zâhidlerden bugüne kalan metin sayısı çok azdır. Bu itibarla onların kanaatlerini tam manasıyla tesbit etmek zordur. İkinci olarak da zâhid olarak nitelendirilen ilk dönem sûfilerinin Peygamber dışında bir önder ya da rehber edinme kaygılarının bulunmadığı söylenebilir. Ayrıca ilk dönem zâhidleri Hz. Ali’yi manevî yollarının öncüsü kimliğinden ziyade dinî konularda otorite olan ve esas itibariyle siyasî bir makam olan hilafet noktasında kendisine haksızlık edilen bir lider olarak algılamaktaydılar.

--------------------------------------------------------------------------------

[1] İrfan Aycan-İbrahim Sarıçam, Emevîler, Ankara 1993; Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam, Chapel Hill 1975, s. 29-30.

[2] Gülgûn Uyar, Ehl-i Beyt: İslam Tarihinde Ali-Fâtıma Evlâdı, İstanbul 2004, s. 75-76.

[3] K.V., Zettersteen, “Ömer b. Abdülaziz”, İA, IX, s. 463; Uyar, Ehl-i Beyt, s. 77-78.

[4] Kâmil Mustafa Eş-Şeybî, es-Sıla beyne’t-tasavvuf ve’t-teşeyyu’, Beyrut 1982, I, s. 273.

[5] Ebu’l-Alâ Afifi, Tasavvuf, İslam’da Manevî Devrim (trc. İbrahim Kaçar, Murat Sülün), İstanbul 1996, s. 100-101. Kûfeliler’in Hz. Ali ve evladına duydukları yakınlık malumdur. Bunun göstergelerinden biri de burada ona isnat edilen rivayetlerdir. Gerek Hz. Ali ve gerekse ehl-i beytinin fazileti konusunda Kûfeliler’ce 300.000’den fazla hadis uydurulduğuna dair rivayet mübalağalı olsa bile yine de bu konuda bir fikir vermektedir. Onun fezâili ile ilgili uydurma hadislerin ilk olarak Şiiler tarafından ortaya konulduğu bilinmektedir, bk. M. Yaşar Kandemir, “Ali”, DİA, II, s. 376.

[6] Süleyman Uludağ, “Hasan-ı Basrî”, DİA, XIV, s. 292.

[7] M. Yaşar Kandemir, “Ali”, DİA, s. 366-377. Bu konuyla alakalı olarak Gölpınarlı şöyle demektedir: “Hz. Peygamber’in Ali’ye hırka giydirdiği hakkındaki hadisler de uydurmadır. Hasan-ı Basrî’ye ve Kümeyl b. Ziyâd’a Hz. Ali’nin hırka giydirdiği hakkındaki rivayetler de böyledir. Aslında araları hiç de iyi olmayan Hasan-ı Basrî’nin Hz. Ali’ye nisbeti şüphelidir”, Abdülbaki Gölpınarlı, 100 Soruda Tasavvuf, İstanbul 1985, s. 30-31.

[8] Ali Sami En-Neşşâr, İslam’da Felsefî Düşüncenin Doğuşu (trc. Osman Tunç), İstanbul 1999, s. 66.

[9] Ferîdüddin Attar, Tezkiretü’l-evliyâ (trc. Süleyman Uludağ), İstanbul 2002, s. 232.

[10] Attar, Tezkiretü’l-evliyâ, s. 52.

[11] Ebû Nuaym Isfahanî, Hilyetü’l-evliyâ, Beyrut 1967, I, s. 71.

[12] Osman Türer, “Hilyetü’l-evliyâ”, DİA, XVIII, s. 52.

[13] Cüneyd’e atfedilen sözlerle ilgili olarak ileride bilgi verilecektir.

HZ. ALİ'NİN VASIFLARI VE FAZİLETLERİ

Hz.Ali; Kerem sahibi, cömert, âlî-cenâb, âdil, ziyadesiyle merhametli, re’y ve tedbir sahibi, asla doğruluktan ayrılmaz; hıyânet, kin, garez, gizli husûmet bilmez, gıll ü gışştan âzâde, güler yüzlü, mizah ve lâtifeyi sever, cesur, şecâat sahibi, fevkalâde fasâhât ve belâgata ve telâkat-i lisana mâlik; edib, şair ve zamanın bütün ilmine vakıf bir zât olup, batını ilimle de mücehhez idi.

İslâm olarak doğan, dâvete ilk uyan ve erkeklerden ilk Müslüman olan, Hicret’ten önce ve Hicret gecesi, canını Hz.Resûlullah’a fedâ etmeyi, şükür secdesine kapanarak kabûl eden; Bedir’de, Uhud’da, Hendek’te ve yapılan bütün savaşlarda, İslâm’ı yücelten, Hayber’i alan Hz.Ali’dir.

Hz.Peygamber’i yıkayan, defneden ve ancak İslâm’ın bölünmemesi için sabreden, Hz.Ali’dir.

Kendisinden önceki o makama geçenlerin sayısız mal varlıklarına karşı, halîfeliğinde; Şam ülkesinden başka, bütün İslâm diyarına hüküm yürüten, fakat Hak’ka kavuştuğunda ancak dört yüz dirhemi olan Hz.Ali’dir.

Geçiminde kendini taklide kalkışana; “Ben mü’minlerin emîriyim; onların en yoksulunun geçindiği gibi geçinmek zorundayım” buyuran, kışın ısınmak için sırtına attığı köhne kadife parçasını bile, “Beyt’ül-mâl”den almayıp, Medine’den getirten Hz.Ali’dir.

Kuru ekmeği yemeye çalıştığını görüp şaşıranlara; “Hz.Resûlullah bundan daha katısını yerdi” diyen Hz.Ali’dir.

Hz.Ali ancak ulvî fikir, prensip ve kutsal dava için, doğruluk uğruna cenk ederdi. Hatta icap ettikçe İslâmiyet için, Hz.Peygamber için, canını fedâ etmekten katiyyen çekinmezdi.

Hz.Ali, binlerce insan kendisine tâbi olduğu halde, hilâfet makamına geçmek için kılıç çekmedi, yani Zülfekâr’ını kullanmadı. Zira o sabırlı bir kahraman, fedakâr bir cengaverdi ve feragat sahibi idi.

Hz.Ali, tek İslâmiyet sarsılmasında, varsın kendi sarih hakkı çiğnensin diye düşünüyordu.

Hz.Ali ne mala, ne mevkiye, ne makama ve ne de dünyaya önem vermezdi. Katiyyen ihtirâs sahibi değildi.

Hz.Peygamber; “Ben Kur’ân’ın inişi üzerinde, onu kabul ettirmek için savaşmadayım; Ali ise onun te’vili için, hükmünün gereğini bildirmek için savaşır” buyurmuşlar; “O’nun, bey’atinden dönenlerle, gerçekten sapıp zulmedenlerle ve ok yaydan çıkar gibi dinden çıkanlarla savaşacağını” söylemişlerdir. Hz.Ali de bunu, Hz.Resûl’den rivâyet etmiştir.

Hz.Ali; Cemel savaşında bey’atinden dönenlerle, Sıffıyn savaşında gerçekten sapıp zulmedenlerle, Nehrevan savaşında da dinden dönenlerle savaşmıştı.
Hz.Ali en yüce makam olan şehâdet makamına ermiş, canından fazla sevdiği Hz.Resûlullah’a kavuşmuştu.

“Ehl-i Beyt” ve Hz.Ali düşmanı olan Muâviye bir gün; Hz.Ali’yi sevenlerden Dırâr’a ısrarla; “Ali’yi bana anlat” demişti.

Dırâr söze başladı:
“Onun yüceliğine bir son, ululuğuna bir sınır yoktu. Gücü kuvveti çetindi; sözü kesindi. Adâletle hükmederdi. Her yanından bilgi fışkırırdı. Sözünden hikmet dile gelir, coşardı.

Dünyadan, dünya lezzetlerinden çekinirdi. Gece garibliğiyle esenleşirdi. Çok ağlardı, uzun düşünürdü. En değersiz elbise giyer, en değersiz şeyleri yerdi. İçimizden birisi gibiydi; o kadar yakındık ona; yine de heybetinden söz söyleyemezdik. Din ehlini ağırlar, yoksullarla düşer kalkardı. Kuvvetli, o varken kötülük edemez, zayıf adâletinden me’yus olmazdı. Bazı vakitler gördüm, yasa batanlar gibi ağlar; «Ey dünya» derdi; «Benden başkasını aldat; ömrün kısadır senin, değerin az. Âh âh, azığın azlığından, yolun uzunluğundan, yatılacak yerin katılığından , varılacak yerin ululuğundan»”

Bu sözleri duyan, ne düşündü acaba? Kendisini, yaptıklarını, yaşayışını, gözünün önüne getirebildi mi?

Hz.Ali’nin vasıflarını yazmaya, seciyyelerini sayıp dökmeye kalkışsak, sonu gelmez bir kitap olur; yine de Hz.Ali’nin övgüsü olmaz bu kitap. Hz.Ali’yi öven, Hz.Ali’nin kadrince değil, ancak kendi kadrince över.

Biz de burada Hz.Ali’nin yüce kişiliği ve fazîletleri hakkında yazılanlardan bir kısmını, kısa bölümler halinde aktarmak istiyoruz.

Şecâatı

Hz.İmâm-ı Ali savaş meydanına ayak attı mı, karşısındaki babayiğitlerin göğüsleri daralır, renkleri sararırdı. Hz.Ali’nin darbeleri kendisine mahsustu. Büyük kahramanlardan bir kısmı, onun bir darbesiyle can vermişlerdi.

İbn-i Hadit, Sait’ten naklen diyor ki;
“Ali Aleyhisselâm demirden dağdır, kâfir ve münâfıklar için tehlikeli idi. Müslümanların izzetini, müşriklerin zilletini Cenâb-ı Hak, İmâm-ı Ali’nin eline bırakmıştı. Ali Aleyhisselâm’ın şecâatı, putperestliğin ortadan kalkmasına sebep oldu.”

Bu sebepten Hz.Peygamber buyuruyor:
-Eğer Ali’nin Zülfekâr’ının darbesi olmasaydı, İslâm ayakta kalamazdı.

Zübeyr bin Avm diyor ki:
“Hiçbir savaşta kimseden korkmadım ve çekinmedim. Ancak Ali’nin karşısına çıkınca onun şiddet ve vahşetinden kendimi kaybeder gibi oluyordum. Onun reşâdeti ve savaşlardaki babayiğitliği herkesi hayret ve taaccüpte bırakıyordu.”

Uhud Savaşında, Hendek Savaşında ve Hayber’de; babayiğitlerin, kahramanların öldürülmesi, Hz.Ali’nin şecâatini herkese tanıttı. Hicret gecesi, Hz.Peygamber’in yatağında korkmadan tek başına yatması, onun şecâatini göstermez mi?

Hz.Ali, savaş meydanlarında düşmanına ancak bir darbe vururdu. İkinciye lüzum görmezdi. Bir darbesi ile karşısındaki pehlivanların pek çoğu yıkılmıştır. Ölse de, ölmese de ikinci defa kılıç vurmazdı.

Sabrı ve Hilmi

Hz.Ali’nin sabrı ve hilmi nefsinin üstün sıfatlarındandır. Bütün dertlerin teskini sabır ile biter. Sabır hakkında Cenâb-ı Hak, Kur’ân-ı Kerîm’de; “Muhakkak Allah sabredenleri sever” buyurmuşlardır.

Hz.Ali, her yönü ile hilim sahibi ve sabırlı idi. Onun hareketleri âdilane idi. Sabretmesi ile dâimâ zaferi elde ederdi. Her kaza ve her savaşta sabrederdi. “Her kim sabrederse zafer bulur” sözü gereği; doğru işlerde dâimâ sabrederdi, fakat gerçek karşısında hiçbir hadisede, hiçbir kimseden korkusu yoktu. Cenâb-ı Hak’kın sabredenlerle beraber olduğunu bilirdi.

Hz.Ali’nin hilmi; Hak’kın ihyası, din ve mezhebin ileri gitmesi içindi. Hz.Ali, kendi vasiyyetinde de çocuklarını sabre davet etmişti. Halkı da sabre davet ederdi. Hatta savaşlarda da evvela sabreder, düşman tecavüzünü aleni olarak meydana vuruncaya kadar beklerdi.

Bütün savaşlarda açlığa ve susuzluğa sabrederdi. Meşakkatli işlerde de, tahammül ederdi. Hilâfet fitnesinde Hz.Resûl, ona sabır tavsiye etmişti. İslâmiyetin muhafazası için tam 25 yıl sabretmişlerdi.

Sahâveti (Cömertliği)

Sahâvet, bahşiş ve muhabbet, fertler arasında cazibeli bir duygu uyandırır. Hz.Ali bütün hayatı boyunca, gençlik ve ihtiyarlığında bahşiş ve sahâveti son hadde getirmişti.

Bir gün mübaşirlerden biri mülkünün aidatını Hz.İmâm-ı Ali’ye getirmişti. Hz.İmâm-ı Ali hemen bu paranın hepsini fukaraya taksim etti. Aynı adam, aynı günde Hz.İmâm-ı Ali’yi çarşıda gördü. Ailesinin akşam yemeğini tedarik için, kılıçlarından birisini çarşıda satılığa çıkarmıştı.

Hz.Ali, asla kimseyi geri çevirmezdi: “Bir kimsenin, benden bir şey isteyeceğini hissettiğim anda, o izhâr etmeden ben elimi ona uzatırdım” demiştir.

Hz.Ali’nin bir zamanlar cebinde ancak dört dinarı vardı; birini gece, birini gündüz, birini aleni, birini de gizli olarak fakirlere vermişti.

Hz.Ali, rükû halinde iken parmağındaki kıymetli yüzüğü aç bir fakire bağışlamıştı. Bu olaylardan dolayı âyetler nâzil olmuştur.

Bir gün, kendi hizmetkârı Kamber ile çarşıya gitti. İki gömlek satın aldı. İyisini ve yenisini Kamber’e verdi, eskisini de kendisi giydi.

Hz.Ali’nin sahâvetleri pek çoktur. Yukarıda anlatılanlar, bunlardan sadece bir kısmıdır.

Yiyeceği ve Giyeceği

Hz.İmâm-ı Ali’nin yiyeceği oldukça sade ve az miktarda idi. Ekseriye yediği arpa ekmeği idi ki, kabuğunu ayırmazdı. Hz.Ali ilk üç halîfe döneminde gündüzleri ve hatta geceleri çalışırdı. Tarlalarda, bağlarda ve hurma bahçelerinde; ağaçlara su verir ve bahçeleri bellerdi. Bir gün Adîy bin Hatem, Hz.İmâm-ı Ali’nin yanına geldi. O Hazretin yemekle meşgul olduğunu gördü. Hz.İmâm’ın yiyeceğine dikkat edince; bir kâse su, bir miktar kuru arpa ekmeği parçaları, azıcık da tuzdan ibaret idi.

Arzetti ki:
-Yâ Emîr’ül-mü’minîn, siz gündüzleri bu kadar zahmet çekiyorsunuz. Geceleri de Tanrı’ya ibâdet ile vakit geçiriyorsunuz, yiyeceğinizde bunlar. Bu size kâfi gelebilir mi?

Hz.İmâm-ı Ali buyurdu:
-Lâzımdır ki serkeş nefsi mümkün mertebe riyâzete alıştırayım, tuğyân (azgınlık) etmesin, diyerek bir şiir okudu.

Şiir’in meâli şöyle idi:
“Nefsini kanâata alıştır ve illâ kendi istihkakından fazlasını senden ister.”

Hz.İmâm-ı Ali bu sade yemeği yer, ekseri günlerde de oruç tutardı. Hz.Ali’nin giyeceği de yiyeceği gibi sadeydi.

İbn-i Cevzi anlatıyor:
“Hz.Ali’nin şalvarı sert idi, gömleği de kıldan idi. Halbuki Şam’dan gayri bütün Müslüman toprakları onun elindeydi.”

Hz.İmâm-ı Ali elbise ve ayakkabısını kendi yamardı. Diğer işlerini de ekseriya kendisi görürdü.

Hz.Ali buyururdu ki:

“Ben sizin imâmınız ve halîfeniz olduğuma göre, fukaranın perişanlığına ortak olmuş olmalıyım. Öyle yemek yiyeyim, öyle elbise giyeyim ki en fakir kimse beni görünce kendi fukaralığına sabretsin. Ben biliyorum, benim gibi kimse yapamaz. Fakat imâmlıkta memurum, siz de benim gittiğim yoldan gidiniz.”

Bilgi ve Hikmeti

Dünyada ,dost ve düşmanlar arasında bilgisinin üstüne kimse yoktu. Zebûr’u, Tevrât’ı, İncîl’i ve Kur’ân-ı Kerîm’i ezbere bilir, birkaç lisan konuşurdu.

Tarihçiler diyorlar ki:
Hz.Resûl, bir gün Hz.İmâm-ı Ali’nin pazusunu tuttu. Yüksek sesle buyurdu:
“Ben ilmin şehriyim, Ali’de onun kapısıdır. Kim ilim arıyorsa onun kapısına uğrasın, o kapıdan bana gelsin.”

Hz.Ali’ye suâl sordukları zaman, her suâlin cevâbını derhal verirdi. Zira ilhâm vesilesi ile hulûlîyyetle irtibatı vardı.

İbn-i Ebil Hadit ve İbn-i Meysem diyorlar ki:
“Bütün İslâm ilimleri Ali’den çıkıyor.”

Hz.Ali, ilim ve bilgiyi her sınıftan üstün tutardı. Buyururdu ki:
“Fazîletlerin başı ilimdir”der ve halkı bilgiye teşvik ederdi.

Yine buyururdu ki:
“İlim maldan hayırlıdır.”

Dâimâ isterdi ki karşısına bir kemâl sahibi çıksın. Onunla derdi dil etsin. Bilginin müşkül taraflarını onunla paylaşsın.

Bu kadar alîm olan Hz.İmâm-ı Ali diyor ki:
“Her kim, bana bir harf öğretse, ben ona kul, köle olurum.”

İmanı ve İbadeti

Nefsin en büyük fazîleti, ulûhiyyet makamına tâzim ve sitayiştir. Nefsi ıslah etmek lâzımdır. İbâdetin neticesi, nefsi kötü alışkanlıklardan çeker. En iyi ibâdet sırf Allah’ın rızâsı için yapılan ibâdettir. Cenâb-ı Hak Kur’ân-ı Kerîm’de; «Mertlerin en iyisi takvâ sahibi olandır» diyor. Takvâ ile süslenen imâm, hakiki imâmdır.

Hz.İmâm-ı Ali’de; îman, takvâ, ibâdet eksiksiz vardı. Hz.İmâm-ı Ali tam bir aşk ile ibâdet ederdi. O hakiki aşıktı. Münacaat ettiği zamanlar ve namaz ile meşgul olunca; ekseriya kulakları işitmez, gözleri de görmezdi, çünkü fikren başka şeyle meşgul olmazdı. Her şey onun nazarında unutulur, gerçeği gören gözleri ancak Allah’a müteveccih olurdu.

Meşhurdur ki; bir savaşta, bir ok ayağına batmıştı, çok eziyet ediyordu. Oka el sürülünce çok acı veriyordu, bu sebepten çıkaramıyorlardı.

Cerraha dedi ki:

-Ben namazda iken oku çekiniz.

Namaza durdu, secdeye vardığı zaman oku birden çektiler ve çıkardılar Hz.Ali de ağrı duymadı.

Secdeleri uzun sürerdi, secdede iken bazen gözünden yaş dökülürdü. Savaş esnasında bile namazdan gaflet etmezdi.

Bir çok kimseler, cennet için Allah’a ibâdet ederler. Bu konu da Hz.Ali diyor ki:
“Yâ Rabbî! Ben sana cennet için değil, cehennem korkusu için de ibâdet etmiyorum. Belki seni tapınmağa lâyık olarak tanıdığım için ibâdetimi yapıyorum.”

Hz.İmâm-ı Ali’nin fikri, zikri ve hareketleri, gerçek yol içindir. Her ne tarafa baksa Allah’ı görürdü ve buyururdu ki:

“Hiçbir şey görmedim meğer ondan evvel ve onunla, ondan sonra gördüğüm hep Cenâb-ı Hak’tır.”

Hz.İmâm-ı Ali diyor ki:

“Görmediğim Allah’a ibâdet etmedim, tapmam.”

Hz.İmâm-ı Ali’nin ibâdeti, yalnız oruç ve sair farzlar değildi. Belki bütün hareketleri ibâdet idi.

Fasâhât ve Belâgatı

Bir mert; söz söylemedikçe, konuşmadıkça, onun yapı ve hüneri gizli kalır. Hz.İmâm-ı Ali’nin fasâhâti, bütün Arap fasîhlerini hayrete düşürmüş, ona “Sözün emîri” adını vermişlerdir.

Ferman yazmak, Arap ediplerinin ikrârınca onun hutbelerinden elde edilmiştir. Hz.İmâm-ı Ali’nin sözleri öyledir ki, cümleler arasında mantıki bir irtibat mevcuttur. Hz.İmâm-ı Ali’nin hatırına gelen matlablar, dilinden tatlı bir şekilde dökülür akardı.

Hz.İmâm-ı Ali’nin fasâhât ve belâgatini tam olarak anlayabilmek için, eşsiz söz ve hutbelerinin kâleme döküldüğü; “Nehc’ül-Belâga” eserinin tamamını okumak gerekir.

Adaleti ve Gerçeği İsteyişi

Hz.İmâm-ı Ali hak ve hakikatı isteyen bir kişi idi. O dâimâ hak ve adâleti nazara alırdı. Kendi çocuğunu, siyah bir habeşi ile bir tutardı. Günah sahibine ve sitem yapanlara şiddetli ceza verirdi. Mazlûmların hakkını alarak kendilerini memnun ederdi.“Zayıflar ve bî-çareler benim gözümde azizdirler. Baş kaldıran sitem sahipleri ve kuvvetliler, benim yanımda zayıftırlar” derdi.

Hz.İmâm-ı Ali’nin, hükümetinin esası; adâlet ve takvâ payesine dayanmıştır. Talha ve Zübeyr, Hz.İmâm-ı Ali’nin hilâfeti zamanında servet sahibi idiler.
Hz.İmâm-ı Ali onlara sordu:

-Sair halktan kendinizi üstün görmenizin delili nedir?
-Ömer İbn-i Hattab, hilâfeti zamanında bize diğer halktan daha fazla para verirdi.
-Peki Peygamber zamanında size verilen para ne kadardı?
-Sair halk gibi idi.
-Bugün de alacağınız sair halk gibi olacak.
-Fakat biz hizmetler ettik.
-Benim hizmetlerim, sizin tasdikiniz ile herkesten daha fazladır, ayrıca bugün halîfeyim, fakat kendim ile en fakir adam arasında bir imtiyazım olacağına râzı değilim.

Hz.Ali, halîfeliği döneminde; Abdullah bin Abbas’a hitaben yazıyor:

“Ey Basra fermandarı, seni kökten ve necattan doğru bir insan biliyordum. Bununla beraber işittim, memleket dahilinde ben cengi cidal ile meşgul iken, sen de fırsatı gânimet bilerek Müslümanların mallarını yağmaya kalkmışsın. «Beyt’ül-mâl»dan, altın ve gümüş sikkeler ele geçirmişsin. İhtiyarlık için Hicaz’a göndermişsin. Yazıklar olsun sana ey Abbas’ın oğlu. Kocasız kadınların ve yetimlerin, fakirlerin hakkı olan bu parayı kendine nasıl sarf edeceksin? Mahşer gününün hesabından, Allah’ın azâbından korkmadın mı?”

Hz.İmâm-ı Ali adâleti ile meşhur idi. Bütün hayatı boyunca kimseye zulüm yapmamıştı. Hatta kendi kardeşinin, akrabalarının tarafını tutmamış, bütün Müslümanları bir seviyede tutmuştur.

Bir gün mahkemeye düştüğünde Hakime:

“Adâletle hüküm ver, benimle davacım arasında hiçbir fark koyma” demiştir.

Hz.Ali insanlara adâlet ile muamele yapmış, devlet hazinesinin bir kuruşunu kendisine veya yakın uzak akrabasına sarf etmemiştir.

Hz.İmâm-ı Ali’nin, adâleti bu şekilde idi.

Affı ve Acımaları

Hz.İmâm-ı Ali şefkat ve merhamet sahibi, büyük bir âtıfaya mazhar idi. O; çalışır, iş görür, zahmet çeker, sonunda kazandığı paranın cüz’i bir kısmını evine harcar, geriye kalan büyük kısmını da kimsesizlere, çaresizlere sarf ederdi.

Hz.İmâm-ı Ali, yetimlerin babası idi. Dul kalmış bî-çare kadınların ve ihtiyarların yardımına koşar, sanki sahipleriymiş gibi onlar için çalışırdı. Takattan düşenlerin ellerinden tutar, zayıfların yardımlarına koşardı.

Hilâfeti zamanında, geceleri karanlıkta dışarı çıkar; hurma, ekmek, unu fakirlere, dullara, yetimlere götürür ve dağıtırdı. Fakat kendisini asla kimseye tanıtmazdı. Yiyecekleri alanlar onun kim olduğunu bilmezlerdi. Ekseriya bunları çuvala doldurup sırtına alır götürürdü. Namazda şehit edildiği gece yüzlerce ev, erzaksız kalmıştı. O vakit, o tanımadıkları yiyecek getirip dağıtanın, Hz.İmâm-ı Ali olduğunu anladılar.

Hz.İmâm-ı Ali; kerim, necîb, asîl ve merhametli idi. Onun affı, göz yumması ve merhameti sonsuzdu.

Hz.Ali, dâimâ askerlerine derdi ki:
-Düşmanı kovalamayınız, onların yaralananlarının yarasını sarınız, esirlerini tedavi ediniz.

Cemel savaşında, düşmandan ölenlerin de cenaze namazını kıldı. Kendi katili için şöyle buyurdu:
-Onu idare ediniz. Aç ve susuz bırakmayınız, eğer ben sağ kalırsam, ondan sarfınazar ederim. Ölürsem, bir kılıçtan fazla ona vurmayınız.

(ZİYA BABA Karaşar İnanç Eğitim Hayır Vakfı.)

ALİ İBN EBİ TÂLİB (Hz.Ali)

Resulullah'ın amcasının oğlu, damadı, dördüncü halife. Babası Ebû Talib, annesi Kureyş'ten Fâtıma binti Esed, dedesi Abdulmuttalib'tir. Künyesi Ebu'ı Hasan ve Ebû Tûrab (toprağın babası), lâkabı Haydar; ünvanı Emîru'l-Mü'minin'dir. Ayrıca 'Allah'ın Arslanı' ünvanıyla da anılır.

Çetin BAL: Hz. Muhammet'in burada altıyüzbin nasihate denk gelen altı nasihat söylediği beyan edilir. Lakin zaman ve mekanı aşan bir kalb birliği içinde Hz. Muhammet' in söylemediği sözlerin söylenmiş gibi yazılı kayıtlara geçirildiğini hissetmemden mütevelli bu altı nasihati beş nasihate indirgedim. Dileyen orijinal kayıtlardan altı nasihati okuyabilir.

Hazret-i Mevlânâ'nın üfürdüğü neyden tuğyan ve feyezan eden, Hazret-i Ali'nin (kerremallahu veche) kuyuya söylediği esrar-ı hakikatten başka nedir? Farkı nerededir ki, o ney, o kuyuda hâsıl olan kamıştandır.

Cevab:

kıssanın aslı şöyle :
"Hz. Peygamber malumunuz Hz. Ali için ilmi kapısı diyor. Efendimizin dilinin ucunu Hz. Ali' nin dilinin ucuna deydirdiği bu yüzden Hz. Ali' nin ilminde müthiş bir artma olduğu rivayet edilir. Bunun manevi sarhoşluğuyle kendini tutamayan İmam-ı Ali kimsenin aklen kalben kaldıramayacağı bu hali kâinata haykırmak ister ama imtihan sırrını düşünüp bir kuyuya vargücüyle haykırır. Kuyu o aşk-u şevk ile cuş-u huruşa gelip kaynamaya ve taşmaya başlar.

O taşan kuyunun aktığı topraklardan zamanla kamışlar yaratılır. Ta ki o kamışlardan biri Mevlananın eliyle buluşur. O kamış yanık bir ses ile dinleyenleri aşka getirip, aşk-ı hakikinin cezbesiyle döndürür.

Kıssa burada tamam oldu....

İmam-ı Ali bu hakikatleri o zaman ümmete açıklamak istemiş ancak Efendimiz (ASM) engel olmuş. "Senin neslinden ahirzamanda gelecek Zat bunları anlatacak"demiş.

“Kişi insanlar arasında aklıyla yaşar, bilim ve tecrübeleri aklıyla edindiği gibi.”

“Bilim elde etmek için istekli ve araştırıcı ol.”

“Ben devranın bilginiyim, öyleki (onun) anası-babası gibiyim.”

“Akıllının dili, gönlünün ötesindedir. Ahmağın gönlü ise, dilinin ötesindedir.”

Bu sözleri İmam Ali’ye ait olduğu bilinen Ali Divanı’dan (Hazreti Emir Ali İbn-i Ubu Talib, Hazreti Ali Divanı, Arapça Çeviri:Vedat Atila, İstanbul-1990, nos. 164,1390,1405) derledik. Bilimin ve deneyimlerin akıl yoluyla elde edilebileceğini söylerken Ali, aynı zamanda iki koşul ileri sürüyor: İstekli ve araştırıcı olmak! Bu iki sözcük, öğrenmenin, eğitim-öğretimin psikolojik ve çevresel koşullarıyla birlikte yöntemlerini de kapsıyor. Üzerinde sayfalarca açıklamalar yapılabilir. Bir düşünen kişi; aklıyla hareket eden, sorgulayarak yargıya varan, soyutlamayı başaran bir kuramcı, kavramlar geliştirir, yorumlar açıklamalar gerektiren özlü sözler söyler ve önermelerde bulunabilir. Bugün İmam Ali’yi, Muaviye’nin ona lanetle başlattığı Emevi anlayışını günümüzde sürdüren Suudi Vahhabileri gibi değerlendirip küçümseyen ve Halife Osman’dan (644-656) sonra beş yıl kadar İslam imparatorluğunu yönetmiş başarısız, sıradan bir halife olarak görenlerle; bilgeliği, erdemleriyle birlikte bilginliği ve bilimsel düşüncelerinden habersiz ve onu sadece doğaüstü güçleri ve kerametleriyle yüceltenler bizim gözümüzde aynıdır. Ali zamanının bilginiydi; Peygamberin ölümünden itibaren “Ali bilim şehrinin kapısı” değil, kendisiydi. Zaten o, alçak gönüllülüğe gerek duymadan “ben devranın(dönemin, zamanın) bilginiyim” diyor. Üstelik bir bilgin, bir alim olarak zamanın ebeveyni, yani ana-babasıdır; öyle söylüyor. Ana-baba çocuklarını korur-kollar, eğitip-yetiştirir, iyiye doğruya yönlendirir. Öyleyse zaman ve o zamanı yaşayanlar, bilginlerin koruması altında olmalı ve onlar yönlendirip yönetmelidir. İmam Ali, ben bir bilgin olarak devranın (zamanın) anası-babasıyım, derken bunları söylemiş olmuyor mu?

Aşağıda, Ali üzerinde yapmakta olduğumuz çalışmadan bir bölüm olan, onun bilimsel kişiliği ve kuramcılığı üzerine kısa bir bakış bulacaksınız. Yazının önemli bir kısmında, İslam bilginleri, İmamlar,Ehlibeyt ve Şiilik hakkında bilgiler, araştırma yazıları, makaleler yüklenmiş web sitelerinden yararlanıldı.

1. İmam Ali’nin Bilimsel Kişiliği ve Kuramcılığına Kısa Bakış

Ali bin Abu Talib'in(600-661) erdemlerinin ve niteliklerinin bir portresini çizmek kolay değildir, zira o bilginin kaynağı ve bir erdemler örneğiydi. Gerçekten o, bir canlı bilgi ansiklopedisiydi. Bütün tanınmış sufiler batini (esoteric) bağlarını Ali'ye götürürler.

Abu Nasr Abdullah Sarraj Kitab al-Luma fi't-Tasawwuf (yayımlayan: Nicholson, London, 1914, s. 129) kitabında; Junaid Baghdadi'ye (ö. 910) batıni alanda Ali'nin bilgisi sorulduğu zaman,

“Savaşlarda daha az görevli olsaydı, Ali'nin bizim batıni şeyler üzerinde bildiklerimize çok daha büyük katkısı olabilirdi, çünkü o, kendisine ilm al-ladunni (doğrudan Tanrıdan gelen ruhsal bilgi, gizli ilim) bağışlanmış biriydi” diye yazmaktadır.

Ali, yandaşlarına İslamın, kendi nesnelliği içinde düşünce ile uyum sağlayan, ayrıca kendi yasakları ve buyruklarında da doğa ile anlaşan tek din olduğunu öğretti. İslamın din alanında yarattığı büyük devrim, açıkça aklın üstünlüğünü kabullendiği tutumuyla canlılık kanzandı. Ali insanları akıl ve düşüncenin üstünlüğünü kabul etmeye çağırdı ve onları doğal olaylar üzerinde düşünmeye ve tartışmaya yönlendirdi. Ali'ye göre İslam, herşeyden önce aklın dinidir; kör bir inanç yolu değildir ve bu nedenle mensuplarının, içsel kavrayışa sahip olurken düşünceyi, yeterliliği ve aklı kullanmalarını talebeder; ancak böylece onlar daima adalet ve gerçeğe ilişkin öğretilenler gereğince hareket edebilir ve sağlam bir karakter sahibi olabilirlerdi. Bunlardan dolayı Ali, çeşitli söylev ve konuşmaları aracılığıyla bilimin değerini yüceltti. Onun eğitim ilişkilerinden, bilginin bütün dalları kapladığı ve dinsel bilgiyle sınırlı olmadığı, buna karşılık Araplar'ın sadece teolojinin sınırları içinde durmuş oldukları anlamı çıkmaktadır.

Ali'nin, öğrencisi Abdul Aswad al-Aulai aracılığıyla Arab grameri çalışmalarını kurucusu ve doğru Kuran okuma yönteminin yaratıcısı olduğu bilinmektedir. Ali'nin çalışmaları, Sharif al-Razi Zul Hussain Muhammad bin Hussain bin Musa al-Musawi (ö. 408/1015) tarafından, “Nahjul Balagha” (Güzel konuşma yöntemi) adıyla çok geniş bir özet (compendium) içinde toplanmıştır. Bu onun, konuşmaları-vaazları, mektupları, tartışmaları, öğütleri, tavsiyeleri; ceza, sivil ve ticari hukuk sistemlerine ilişkin hükümleri, mali ve ekonomiksorunlar için çözüm önerileri antolojisidir; kitap ahlak, bilim, teoloji ve felsefe üzerinde yazılan en erken İslami örneği temsil etmektedir. Kendi özgün dokunulmazlığı içinde yapıt, Şiiler tarafından Kuran'dan sonra ikinci derecede saygı görür.

Onun tartışma konularını incelediğimiz zaman, 1300 yılı aşkın zaman önceki birçok çağdaş bilim kuramlarının Ali tarafından ortaya atılmış olduğunu göreceğiz. 9.yüzyıl yazarlarından Şeyh Ali bin İbrahim al-Kummi “Wassaffat”da, bir keresinde dolunaylı bir gecede Ali'nin şöyle söylediğini yazmakta:

“Gökyüzünde gördüğünüz yıldızlar, onların hepsi bizim dünyamızın şehirleri gibi şehirleri vardır.Her kent dikey doğrultuda bir ışık ışınıyla(huzmesiyle) bağlıdır ve bu dik çizginin uzunluğu, gökyüzündeki iki yüz elli yıllık bir yolculuğun uzaklığına eşittir.

Fransız bilim adamı Monsieur Xion bu sözlerden öylesine etkilenmişti ki, şunları ifade etmek zorunda kaldı:

“Bin yıl önce herhangi bir araca ve gerece başvurmaksızın böyle bir bilgiyi veren bir kişi, sadece bir insan gözü ya da zihnine sahibolamaz, fakat o Tanrısal bilgiye sahip olmuş olmalı; böyle bir dinsel rehber ve öndere sahip İslam gerçekten göksel bir din olmalıdır. Ki bu din, onun kurucusuna ardıl olan kişinin, insanüstü akıl ve bilgiye sahip olduğu gerçeğiyle kanıtlanmış (olarak) duruyor.”

Rivayet edilmektedir ki Ali, Mısırlı astrolog Sarsafil'e şu soruyu sormuş: “Söyle bana, Venus yıldızının uydular (tawabi) ve sabit yıldızlarla (jawami) ilişkisi nedir? ” Sarsafil, sadece Grek astronomisini bildiği için yanıt verememişti. Uydular için Arapça tawabi sözcüğü kullanılır ve “izleyenler” anlamındadır. Gerçekten de bir uydu, gezegenin çevresini dolaşan bir “izleyen-takibeden”dir. Benzer biçimde, sabit yıldızlar için kullanılan jawami sözcüğü “biraraya getiren-toplayan ve birarada olanlar” anlamındadır ve gerçekten güneş ya da bir sabit yıldız, biraraya toplanıp çevresinde dönen bütün gezegenleri korur. Ali'nin bu terminolijileri ne denli doğruydu?

Bir kere bir kişi Ali'ye sordu:

“Yer ile güneş arasındaki uzaklık ne kadardır? ” Ali yanıtladı:

“Bir atın gece gündüz ara vermeden yeryüzünden güneşe doğru koştuğunu farzet; onun güneşe ulaşması için tam 500 yıl geçerdi.”

Bunun hesabı yapılırken, bir Arap atının satte normal olarak 22 mil hızla koştuğu bilinmiş olmalıydı. Böylece at 500 yıl içinde, güneş ile dünya arasındaki uzaklığı belirten 95,040,000 mil yol alacaktı. Anımsanmalıdır ki, güneş ile dünya arasındaki aynı uzaklık Rönesans döneminde Avrupa'da genel olarak kabul gördü.

Batılı bilim adamları, başka bir düşünce çerçevesinde 18.yüzyılda aynı uzaklığı ortaya çıkarmışlardı. Dünyadan saatte 10 000 mil hızla uçan bir jet uçağı 11 yılda güneşe ulaşabilir. Bu yöntem dahi uzaklığın 95,040,000 mil olduğunu göstermektedir (bkz. “The Book of Knowledge” edt. E.V. McLoughlin, New York, 1910) . Çağdaş bilim gösteriyor ki, yeryüzünün güneşe en yakın olduğu Ocak başlarında yerden uzaklık 91,400,000 mil ve en uzak olduğu Temmuz ayında bu uzaklık 95,040,000 mil olmaktadır. Öyleyse o kişi, yukarıdaki soruyu Ali'ye, büyük olasılıkla Temmuz ayında sormuş olmalıydı.

Philip K. Hitti “History of the Arabs” (London, 1949, s. 183) kitabında diyor ki:

“Savaşırken yiğit, danışırken zeki, konuşurken akıcı ve anlaşılır, dostlarına karşı dürüst, düşmanlarına alicenap olan Ali; hem İslam yiğitliğinin (şövalyeliğinin) tek örneği hem de adının çevresinde şiirler, atasözleri, kısa dinsel özlü sözler ve sayısız erdem ve yiğitlik öyküleri (anecdots)) anlatılan Arap geleneğinin Süleymanı oldu.”

William Muir, Ali'nin hayranlarından biriydi ve “The Caliphate, its Rise, and Fall” (London, 1924, s. 288) yapıtında şunları yazıyor:

“Ali'nin karakterinde övülecek ve saygı duyulacak pek çok şey vardır. Ayaklarına kapanmış (teslim) olan Basra kentine, cömertçe bir sabırla çok kibar ve hayırsever davrandı. Sürekli entrikalar ve acımasız isyanlarla onun sabrını taşırmış olan fanatiklere karşı öcalma duygusu göstermedi.”

Ali İbn Abu Talib’in Ali Divanı’ndaki(No.1197) “ kim benden birşey için yardım isterse, yıldız kayması hızıyla ona koşarım” sözü acaba sadece onun büyük cömertliğini, yardımseverliğini mi gösteriyor? Ya da kendisinden yardım isteyenlere, Ali olabilecek en büyük hızla yardım ettiğini mi anlatıyor? Zahiri (dışsal) anlamda bu söz iki açıklamayı da kapsar. Ama Ali’ye inananlar, ona “Ali evvel Ali ahir, Ali batın Ali zahir”diyen Alevi toplumu tarafından batıni (içsel, mecazi) anlamda şöyle anlaşılır: Ali nerede çağrılırsa orada hazır ve nazırdır; sıtk-ı bütün olarak, yani kalpten inanarak, “ya Ali medet! ” derseniz, anında imdadınıza yetişir.

İmam Ali, kendisini yardıma çağıranların yardımına koşmasındaki hızının ölçüsünü, dörtnala koşan Arap atının ya da yaydan çıkan okun hızına neden benzetmemiş de, bir anda yanıp sönen yıldızkayması ışığına benzetiyor? Acaba o, saniyede 312 500 km.olarak hesaplanan ışık hızının ilk habercisi miydi? Yukarıdaki örneklemeler de gözönüne alarak söylersek, bir başka deyişle ışık hızının ilk kuramcısı Ali olamaz mı?

Son olarak aşağıda birkaç batılı yazarın daha Ali hakkındaki görüşlerini vermek istiyoruz:

R.A. Nicholson, “A Literary History of the Arabs”, Cambridge, 1953, s. 191:

“O cesur bir savaşçı, akıllı bir danışman, dürüst bir dost ve alicenap bir düşman idi. Şiirde ve düzgün konuşmada en ilerideydi; dizeleri ve sözleri -onlardan ancak bazılarının aslına uygun olduğu düşünülmesine rağmen-, Doğu Muhammedileri arasında çok meşhurdur.”

Charles Mills, “A History of Muhammadanism”, London, 1817, s. 84:

“Haşimi ailesinin başı Peygamber’in damadı ve kuzeni olarak Ali'nin, Muhammed'in ölümü üzerine hemen halifeliğe geçirilmemiş olması açıkça inanılmaz ve takdir edilemez bir durumdur. Onun doğuşu dahil evliliğinin avantajına, Muhammed'in yakın dostluğu, en önde gelen sahabiliği de eklenmişti. Abu Talib oğlu Ali İslamı ilk kabul edenlerin başında geliyordu ve Muhammed'in, kendisine Musa'nın Harun'u kadar yakın olduğunu söyleyecek kadar da gözdesiydi. Onu, bir hatip olarak başarısı ve bir savaşçı olarak yiğitliği bir millete sunmuştu. Ali’nin içindeki kararlı cesareti erdem, belagatı (güzel konuşması) ise akıldı, bilgiydi.”

Dr. Andrew Crichton, “History of Arabia and its People”, London, 1852, s. 307:

“Bu prens (Ali) , bir ozanın, bir hatip ve bir askerin yeteneklerini birleştirip, üzerinde toplamıştı; zira o kendi ilgi alanlarında en cesur ve en güzel konuşan kişiydi. Ockley tarafından İngilizceye çevrilmiş olan Ali’nin 169 özdeyiş ya da ahlak kuralları; onun aklından, ilim ve irfanından bir anıt olarak kolleksiyonunda hala ayakta duruyor.”

Thomas Carlyle de “Heroes and Hero-worship” (London, 1850, s. 77) kitabında şöyle yazıyordu:

“…bu genç Ali'ye gelince, kimse ona sevmek dışında birşey yapamaz.. Onun kendisinin gösterdiği gibi zamanının ve sonraki zamanların, sevgi ve cesaret dolu, yüce ve çok akıllı bir yaratığıydı. Hristiyan şövalyeliğininin gerçek ve incelik içeren sevgi değerlendirmesi ile, ondaki şövalyelik tam bir arslan cesaretiydi...”

Halifeliği dönemindeki iç çatışmalara, savaşlar ve çeşitli anlaşmazlıklara rağmen, Ali devlet içinde birçok reformlar yaptı. İlk kez o, toprak sahibi köylülerden yıllık arazi vergisi almayı uyguladı. Ticaretini at üzerinde (gezginci çerçi ticareti?) yapanları vergiden muhaf tuttu. İlk kez o, devletin gelir kaynağına ormanları da dahil etti ve onlar üzerine zorunlu vergi getirdi. Ayrıca yoksullar için, kendine özgü bir “fakirlere yardım vergisi” koydu. Yargıçlar için İslam yasalarını (Şeri hükümleri) bir sisteme bağladı. Devlet sınırları içinde taş kırıkları (mıcır) dökerek ilk stabilize yollar yapan Ali oldu ve tanınmış Astkhar kalesi gibi bazı kaleler yaptırdı. Orduyu yeniden organize etti ve çeşitli yerlerde askeri karakollar kurdu. Ayrıca Fırat ırmağı üzerinde ilk kez o sağlam bir köprü yaptırdı.

Ali'nin halifelik yılları aynı zamanda eğitim düzeyinin çok yükseldiği dönem olarak bilinir. Ali eğitim-öğretimi kendi koruması altına almış olan ilk halife idi. Bunun sonucu olarak, Küfe'de okuyan 2000 civarında öğrenciye devlet hazinesinden karşılıksız burs vermişti.

1 Kaynaklar: Hacı Bektaş Veli, Makalat, Haz. Sefer Aytekin, Emek Basım Yayımevi: İstanbul, 1954, s.73; Shihabaddin Shah Hoseyni'den W. İvanow'un İngilizceye çevirdiği True Meaning or Religion of Risala dar Haqiqat-e Din'den (Bombay 1947, s.72) aktaran Henry Corbin, Temps Cyclique et Gnose Ismaélienne, Paris 1982, s.143:...par exemple, attribué au Premier Imam: Je n'adorais jamais un Dieu que je ne verrais pas (Görmediğim bir Tanrıya asla tapmazdım) Ve yine Kolayni “Usul-u Kafi I, 98”de İmam Cafer Sadık’ın şöyle buyurduğunu nakletmiştir:

“Birisi, Müminlerin Emiri Hz. Ali (a.s) 'ın yanına gelerek dedi ki: 'Ey Müminlerin Emiri, kulluk ederken hiç Rabb'ini gördün mü? ' Ali (a.s) cevaben şöyle buyurdu: 'Yazıklar olsun sana! Ben görmediğim Rabb'e kulluk etmem.' Sonra da şöyle devam ettiler: 'O baştaki gözle görülmez; ancak O'nu kalpler iman hakikatleriyle görür.”

Hz. Peygamberin ona dair övgüsü, tekke ve dergâhlarda iyi algılanarak, Hz. Ali'ye karşı güçlü bir muhabbet beslenmiştir. Zira Ali (ra), İslâm tasavvuf düşüncesini derinden etkilemiş bir isimdir. Onun ilmi, ahlâkı, zühd ve takvâsı, yani ibadet hayatına verdiği önem, sûfiler tarafından örnek alınmıştır. Cüneyd-i Bağdâdî (ö. 297/909), Hz. Ali'nin tasavvuf kültüründe ne denli önemli bir konuma sahip olduğunu şu sözü ile beyan etmektedir: "Allah kendisinden razı olsun, Emirulmü'minin Hz. Ali eğer harplerle meşgul olmasaydı bizim bu tasavvuf ilmimize dair pek çok incelikleri bize öğretirdi. Çünkü o, kendisine ilm-i ledün verilmiş birisiydi. İlm-i ledün Kur'an'da Hızır (as)'a has kılınmış bir ilimdir."

{overlib linktext: "2" text:"Ebû Nasr Serrâc et-Tûsî , el-Lumá, tah.: Abdülhalim Mahmud ve Abdülbaki Sürur, Kahire 1960, s. 179; Ferideddin Attâr, Tezkiretül s. 17. " title:""}

Gerek Ahî ve Bektâşî dervişleri, gerekse diğer tarîkat erbabınca, Hz. Ali'ye "Şâh-ı Velâyet" ve "Sultân'ül-Evliyâ" lâkapları uygun görülmüştür.

Başa kakan, nefret ateşini körükler.
Bir memlekette ayaklar baş olursa, başlar ayaklar altında kahrolur.
Câhil; dayakla uslanmaz, nasîhatlerden payını almaz.
Cimri, dünyada kendi nefsine cömert davranmaz, bütün malını mîrâsçılara vermeye râzı olur.
Cömertlik ve cesâret, şerefli maksatlar olup, Allahü teâlâ bunları sevdiği ve denediği kişilere ihsân eder.
Dînin esâsı, emâneti yerine vermek, sözünde durmaktır.
Doğruluk, İslâmın direği, îmânın desteğidir.
Dünya bir cifedir. Ondan bir şey isteyen, köpeklerle dalaşmaya hazırlıklı olmalı.
Dünya kâfirin Cenneti, ölüm korkulu rü'yâsı, Cehennem de varacağı son duraktır.
Dünya mü'minin hapishânesi, ölüm hediyesi, Cennet de varacağı yerdir.
Dünya; güzel, aldatıcı ve geçici bir serâb, çabuk yıkılan bir dayanaktır.
Eğer ilim, ümit ile olsaydı, dünyadaki bütün insanlar alim olurdu.
Fakîh öyle biridir ki, insanları Allahın rahmetinden ümitsizliğe düşürmez ve onları Allahın rahmetinden yüz çevirtmez.
Fazîlet, en iyi maldır. Cömertlik, en güzel mücevherdir. Akıl, en güzel zînettir. İlim, en şerefli meziyettir.
Fazîlet, gücü yettiğinde affetmektir.
Fazîlet; çok mal ve büyük işlerle değil, güzel kemâliyet ve hayırlı işlerle olur.
Gaddarlık, herkes için kötü bir şeydir. Şan, şeref sâhibi ve büyük zâtlar için daha çirkindir.
Gaflet, insana gurûr getirir, helâke yaklaştırır.
Gerçek dost, ayıbını görüp nasîhat eden, gıyâbında seni koruyan ve seni kendisine tercîh edendir.
Gerçek mü'minin sevgisi, kızması, birşeyi alması, yapması ve terki, hep Allah için olur.
Günâhlar birer dert olup, devâsı istigfârdır.
Harâmlardan çekinmek, akıllıların şânı, şereflilerin tabiatındandır.
Hased eden dâimâ hastadır, cimri insan, dâimâ fakîrdir.
Hased edenin sevgisi sözlerinde görülür. Kinini işlerinde gizler. Adı dost, fiili düşmancadır.
Hased, bir dert ve hastalık olup, hased eden veya olunan helâk olmadıkça çâresi bulunmaz.
Hasedcilerin en ehveni, hased ettiği kişinin elindeki ni'metlerin yok olmasını ister.
Hayâ ve cömertlik, ahlâkların en efdalidir.
Hikmet; akıllıların bahçesi, ermişlerin mesîresidir, gezinti yeridir.
İffet; nefsin koruyucusu ve kinlerden paklayıcıdır.
İhtiras, gâfillerin kalbinde şeytanların sultânıdır.
İhtiras, rızkı artırmaz.
İhtiraslı kimse, bütünüyle dünyaya mâlik olsa bile yine fakîrdir.
İlim, insanı Allahın emrettiği şeylere götürür, zühd ise o şeylere erişilmesini kolaylaştırır.
İlim, maldan daha hayırlıdır. İlim seni, sen de malı korursun.
İlim; güzel bir mîrâs, genel bir ni'mettir. İnsaf, ihtilâfı giderir, ülfeti getirir.
İlim; insanı akla götürür, kim ilim öğrenirse akıllanır. İlim; rûhu ihyâ eder, diriltir. Aklı aydınlatır, cehâleti öldürür.
Îmân ile amel, ikiz kardeş olup, birbirinden ayrılmazlar.
Îmân ve hayâ, birbirinden kopmayan bir bütündür.
Îmân ve ilim, ikiz kardeş ve birbirinden ayrılmayan arkadaş gibidir.
İnsan, sözü ile tartılır veya işi ile değerlendirilir. Seni zînet yönünden ağır getirecek şeyi söyle ve kıymetini artıracak şeyi yap.
İslâmiyet, teslimiyettir. Teslimiyet, yakîndir. Yakîn, tasdîktir. Tasdîk, ikrârdır. İkrâr, edâdır, yerine getirmektir. Edâ ise ameldir.
İstişâre, danışma sana rahatlık, başkasına yorgunluktur.
İyiliği tamamlamak, yeniden başlamaktan daha hayırlıdır.
İyilikle emretmek, insanların en fazîletli amelleridir.

Kalblerin gafletine, gözlerin uyanık olması fayda vermez.
Kâmil mü'min gizli şükür eder, belâya karşı sabır eder, ümîd hâlinde iken bile korkar.
Kâmil olan kimse, aklı, arzu ve isteklerine galip gelendir.
Kanâatkâr olmak, boyun eğme zilletinden daha hayırlıdır.
Kârlı olan, dünyayı âhıretle değiştirendir.
Kendi nefsinden râzı olan, aldanmıştır. Ona güvenen, mağrûr ve yolunu şaşırmıştır.
Kendisi amel etmeksizin Allah yoluna çağıran kişi, oksuz yaya benzer.
Korkaklık, ihtiras ve cimrilik, Allaha karşı kötü zannın bir araya getirdiği kötü arkadaşlardır.
Korku kaderi değiştirmez, yalnız sevâbın yok olmasına sebep olur.
Kötü insan, hiç kimseye iyi zan beslemez. Çünkü o, herkesi kendisi gibi görür.
Mal ve çocuklar, dünya hayâtının zînetidirler. Sâlih amel de, dünyadan âhırete götürülen mahsûldür.
Mal, harcandığı kadar sâhibine ikrâmda bulunur. Kişinin yaptığı cimrilik kadar ona ihânet eder.
Mal, sâhibini dünyada yükseltir, âhırette alçaltır.
Mü'min, baktığında ibret alır. Bir şey verilirse, şükür eder. Musîbet ve belâya uğrayacak olursa, sabır eder. Konuşacak olursa, Allahü teâlâyı hatırlatır.
Mü'min, dünyaya ibret gözü ile bakar. İhtiyâcı için karnını doyurur. Dünyadan konuşulduğu vakit, nefret ve tenkid kulağı ile dinler.
Mürüvvet; insanın, kendisini lekeleyecek şeylerden kaçınması ve güzellik kazandıracak şeylere yaklaşmasıdır.

Olgunluk üç şeyde gereklidir: Musîbetlere sabır, isteklerde aşırıya kaçmamak ve istiyene vermektir.
Öfke, tutuşturulmuş bir ateş gibidir. Her kim ki öfkesine hâkim olursa, onu söndürür ve her kim onu salıverirse, ilk yanan kendisi olur.
Sabır en güzel huy, ilim en şerefli süs eşyasıdır.
Sabır iki kısımdır: Sevmediğin şeye sabretmek ve sevdiğin şeye sabretmek.
Sabır iki kısımdır; belâya sabır iyi ve güzeldir. Bundan daha güzeli, harâmlara karşı sabırdır.
Sabır, en güzel îmân kisvesi ve insanların en şerefli ahlâkıdır.
Sabır, insanın başına gelene katlanması demektir. Onu kızdırana karşı da kendisine hâkim olmaktır.
Sevgi, kalblerin birbirine yakınlaşması ve rûhların ünsiyetidir.
Sıkıntıya düşmeden önce emniyet tedbirini alan kimse, ayağını sağlam yere basmış olur.
Sıkıntıya karşı sabır etmek, bolluk ânındaki âfiyetten daha efdaldir.
Söz ilâç gibidir. Azı faydalı, çoğu zararlıdır.
Sükût, sana vakar kazandırır ve seni özür dileme zahmetinden kurtarır.
Süse ve ziynete heves eden erkekler, vakıa erkektir; amma, mert değillerdir.
Şahsınıza kötülük eden bir düşmanı affediniz. Lakin vatanınıza ve milletinize kötülük eden bir kimseyi, asla affetmeyiniz.
Şek ,şüphe, yakîni bozar, îmânı yok eder.
Takvâ, dîni ıslâh, nefsi muhâfaza eder ve mürüvveti süsler.
Tatlı dili olanların dostları her gün biraz daha artar.
Tûl-i emel, fazla yaşama arzusu, serâb gibidir, bunu gören su sanıp aldanır.
Yalancı, sözünde suçludur, isterse delîli kuvvetli ve ağzı lâf yapan biri olsun.
Yaptığı günâh bir işle öğünmek, o günâhı yapmaktan daha kötüdür.
Yumuşak başlı olanlar; en sabırlı, derhal affedici ve en güzel huylu olan kimselerdir.
Yumuşaklık, durulmayı çabuk sağlar ve zor olan şeyleri kolaylaştırır.
Yumuşaklık, öfke ateşini söndürür. Hiddet ise öfke ateşini körükler.
Zulüm; ayakların kaymasına, ni'metin yok olmasına, milletlerin helâkine sebep olur.

Adâlet, halkın dirliği ve düzeni, idârecilerin süsü ve güzelliğidir.
Adâlet; îmânın başıdır, ihsânın birleştiği noktadır ve îmânın en yüksek mertebesidir.
Affetmek fazîlettir. Kararlı olmak metâ'dır, sahip olunan maldır. Kararsız olmak ise zâyi olmaktır. Doğruluk emânet, yalancılık hıyânettir. İnsâf rahatlık, şer küstahlıktır. Emânete hıyânet etmemek, îmândandır, güler yüzlülük ihsândandır. Doğruluk kurtarır, yalan felâkete sürükler. Kanâat insanı zengin yapar, yerinde kullanılmayan zenginlik azdırır. Dünya aldatır, şehvet kandırır. Lezzet oyalar, nefsin arzuları alçaltır. Hased yıpratır, nefret çökertir.
Ahmaklık, dermânı bulunmayan bir dert, şifâsı olmayan bir hastalıktır.
Ahmaklık; herşeyi fuzûliymiş gibi hiçe saymak ve câhil insanlarla arkadaşlık kurmaktır.
Akıl ve ilim, birbirinden ayrılmayan ve zıt olmayan iki kardeş gibidir.
Akıl, mü'minin dostu; ilim, vezîri, sabır, askerlerinin komutanı ve amel ise silâhıdır.
Akıllı kimse, günâhlarını tövbe ile örtendir. Cömert, kötülük yapana iyilikle karşılık verendir.
Akıllı kimse, ibâdetle, nefsin arzusuna karşı gelendir. Câhil kimse, günâh işleyerek nefsin arzusuna uyandır.
Akıllı kimse; dilini kötü söz ve gıybetten koruyan, mü'min; kalbini şek ve şüpheden temizleyendir.
Akıllı, iyiliklerini canlandıran, kötülüklerini öldürendir.
Akıllı, sustuğu vakit tefekkür, konuştuğu vakit zikir eder, baktığı vakit de ibret alır.
Akıllı; alçak dünyadan el çeken, Cennet-i a'lâya göz dikendir.
Akıllı; şehvetten uzaklaşan, âhıreti dünya ile değişmeyendir. Akıllı, yalnız ihtiyâcı kadar ve delille konuşur, sâdece âhıretinin ıslâhı için çalışır. Akıllı, günâhlardan sakınır, ayıplardan uzak durur. Cömertlik günâhları siler, kalblere sevgi eker.
Âlim, câhili hemen tanır, çünkü daha önce o da câhildi. Câhil âlimi tanımaz, çünkü daha önce âlim değildi.
Âlim; sözü, işine uygun olandır. Âlim ilme doymaz.
Allah için dost olan, kişiye doğru yolu gösteren, fesattan uzaklaştıran ve ibâdetlerinde yardımcı olandır.
Allah için kardeş olanların sevgisi, sebebi dâim olduğu için devam eder. Dünya için kardeş olanların sevgisi, sebebi devam etmediği için, kısa sürer, bir an gelir son bulur.
Allah için seven bir kardeş, en yakından daha yakın, anne ve babalardan daha merhametlidir.
Allah korkusundan dolayı göz yaşı dökmek, kalbi nûrlandırır. Tekrar günâh işlemekten insanı korur.
Allaha kavuşmak, kötü insanlardan uzak durmakla olur.
Allaha tâatle uğraşmak en kârlı iş, doğru konuşan dil ise, en güzelidir.
Allahın azâbından korkmak, müttekîlerin, takvâ sahiplerinin nişânıdır.
Allahü teâlâdan hayâ etmek, insanı Cehennem azâbından korur.
Amel eden câhil kişi, yoldan başka yerde yürüyen gibidir. Bu yürüyüşü ona, ihtiyâcından uzaklaşmaktan başka birşey kazandırmaz.
Ârifin, yüzü nûr ve tebessüm, kalbi korku ve hüzün doludur.

Övünç duyacağı bir soyu varsa bilgisiz kulun
Bilsin ki çamurdan ve sudandır özü soyunun
Dünyada ehli beytin değer ölçeği güzelliktir
Bilim, doğruluk ve sevgidir soyu insanoğlunun

Katlanılmaz bir kötülük gelirse eğer başına
Suskun kayalar gibi dur ve diren tek başına
Rahat günler de gelir geçer, zor günler de
Sabırlı ol, dünya harcı değmez ki gözyaşına

Kanat ger dostuna, her dem pekiştir sevgini
İçten arzula onu, hastanın ilaç isteği gibi
Ama her dost görüneni de dost sanma, sakın
Yalan dostluklar herkese sıçratır pisliğini

En büyük utançtır yoksulu ezen varsılın zulmü
Yoksulluk, özgür olan insanı da tutsak kılar
Özgür olmak istiyorsan köle gibi çalış, üret.
Ama görev bil dinlenmeyi de çalışmak kadar

En bilge insan, eksiğini kusurunu bilen kişidir
Sözünü tutan, bencil tutkuları silen kişidir.
Kötülüklere yüz vermeyen, iyiliklerle güzelleşen
Dünya yıkılsa, kendi değerlerini söyleyen kişidir.
Hazret-i ALİ

Hazreti Ali'nin Ali'ce sözleri

Sayın Ali Polat Hz. Ali'nin adalet, ahlak, güven, mutluluk, bağış, dostluk, iyilik, ilim, deneyim, siyaset, yardım, itaat, cesaret, gayret, başarı, güleryüzlülük, ağırbaşlılık ve benzeri birçok konudaki sözlerini ve tavsiyelerini derleyerek bir kitap halinde yayınlamıştır.

Kitabın tamamı Hz. Ali'nin hutbe, mektup ve vecizelerini içeren "Nehcül-Belaga" ve "Gurret-ul-Hikem" adlı eserlerden özenle seçilmiş 1555 hikmetli sözden ibarettir.

Ben bugün de güncelliğini koruyan bu kitaptan Hz. Ali'nin Mısır'a vali olarak atadığı Malik el-Ejder' e yazdığı talimatın önemli bir bölümünü aşağıda vermeye çalışacağım. (Bu mektup Mehmed Akif tarafından daha önce dilimize çevrilmiştir.) Umarım ki bugünkü yöneticiler bundan dersler alırlar.

* * *

"Halk iki sınıftır: Birincisi, dinde senin kardeşindir; ikincisi, yaratılışta senin eşindir, hepsine adaletli davran. Nefis kötülüğü emreder. Güzel amel, senin en sevdiğin zahiren (gerektiğinde kullanılmak üzere saklanan tahıl) olsun. Arzu ve isteklerini kontrol altına al. Kalbinde, halka karşı şefkat ve sevgi hissi uyandır, onlara iyi davran. Allah'ın seni nasıl bağışlamasını istiyorsan, sen de halkı bağışla. Bağışlayınca pişman olma, cezalandırınca sevinme. Öfkelenip ceza vermede acele davranma. Cimriye danışma, senin faziletine leke sürer; korkak birisine danışma, yapacağın işlerden seni alıkoyar; açgözlü kişiye de danışma, zulmü senin gözünde güzel göstermeye çalışır.

Takva sahibi ve doğru sözlü insanlara yakınlık göster. Aşırı övgü, kibre yol açar ve yüceliğe gölge düşürür. İyilik edenle kötülük edeni aynı kefeye koyma. Haksız yere kan dökmekten sakın. Kendini beğenmekten, kendini beğenmene neden olan şeylere güvenmekten ve aşırı övülmeyi istemekten sakın. Halka iyilik yaptığında, onları minnet altında bırakma. Her dileyen bulmaz, her az isteyen de mahrum kalmaz. Başkalarına kulluk etme. Allah seni özgür yaratmıştır. Kötülükle elde edilen iyilik, iyilik değildir. Güçlükle sağlanan kolaylık ise kolaylık sayılmaz.

Elinde bulunanı koruman, başkalarının elindekini istemenden daha hayırlıdır. Ümitsizlik acısı, insanlardan bir şey istemekten daha hayırlıdır. Kişinin namusuyla çalışıp yoksulluk içinde yaşaması, insanlara kötülük ederek zengin olmasından iyidir. Herkes kendi sırrını daha iyi korur. Çok konuşan hata eder. Düşünen basiret sahibi olur. Haram yemek, çok kötüdür. En kötü zulüm, güçsüzlere yapılan zulümdür. Bazen dermanlar, derde; dertler ise dermana dönüşür. Sana öğüt veren tecrübe, en güzel tecrübedir. Her isteyen, elde etmez; her giden, geri dönmez. Her şeyin bir sonu vardır. Nasıl takdir edildiyse, öyle gelir. Bazen az, çoktan daha bereketli olabilir.

Dostunun düşmanını dost edinme, yoksa dostuna düşmanlık etmiş olursun. Öfkeni yen. Söz verdiğinde, sözünden cayma. Doğru olmadığını bildiğin işlere girişme. Doğru olduğundan emin olduğun işlerde ise yavaş davranma. Elinden geldiğince insanların ayıplarını ört. Ordu, halkın kalesidir. Ancak ülke kalkınınca vergi toplanabilir. Bir ülkenin harap olması, o ülke halkının yoksulluğundan ileri gelir. Alışveriş, güzel bir şekilde adalete uygun olarak yapılmalı; fiyatlar, ne alıcıyı ne de satıcıyı mağdur etmelidir. İşleri gününde yap. Düşmana karşı tedbirli ol. Eline ve diline hakim ol."

* * *

Bugün ülkemiz aydınlarının bir kısmı, kendi özkaynaklarından ve kültür köklerinden habersizdir. İslamiyet hakkında yetersiz bilgiye sahip oldukları için maalesef yanlış değerlendirme ve yargılara varmaktadırlar. Bu eksik dolayısıyla karşılaşılan maddi ve manevi problemlerin çözümünü, kendi milli ve dini değerlerimiz yerine hep Batı dünyasında aramaktadırlar.

Eğer bütün yönetimler, Hz. Ali'nin Malik el-Ejder'e yazdığı emirler doğrultusunda hareket etseler, bütün ülkelerin barış ve huzur içerisinde yaşayacakları bir gerçektir.

Hz. Ali'nin (a.s.) Tevhid Hutbesi
Hz İmam Ali'nin(O'na selam olsun) tevhidle ilgili hutbesinin bir bölümünü paylaşmak istiyoruz. İlmin nihayeti onlardır(Ehli Beyt). İlmi hakiki kaynağından almamak hem yanılgıya neden olur ve hemde bir nevi hırsızlıktır. O halde Hz Peygamber'in (s.a.v.)'de buyurduğu söze riayet etmek ve ilmi doğru kaynağından almak için insanlar Ehli Beyt'e başvurmalıdırlar. O söz şudur;

"Ben ilmin şehriyim, Ali onun kapısıdır. İlim almak isteyen kapıya gelsin."

Tabiki Hz Resule ve Ehli Beyt'e inanmayanlar bunu inkar edeceklerdir. Elbette bu konudada Allah(c.c.) insanları serbest bırakmıştır. Bizde sadece yayınlamak ile yetiniyoruz. Başarı ancak Allah'tandır.

Çetin BAL: Ehli Beyt'in önem ve değerini kimse inkar edemez. Onlar Hz.Muhammet'ten gelen manevi enerjinin fiziki katlar içinde kendini gösterebilmesinin bir çok yollarından biridir. Lakin Ehli Beyt kavramını sadece fiziki planda bir soyun devamı mahiyetinde düşünmemek lazım. Hz.Muhammet'in nuruna, gönlüne, onun makamına en yakın olabilmenin ölçüsü onun soyundan gelmekle değil onun manevi irşadına mazhar olmakla mümkündür. Zaman ve mekanı aşan bir kalp birlikteliği ile o nur o ışık zaman ve mekanları aşarak size intikal eder. Soy itibarı ile ehli beyt olmak bu manevi elektiriğin alınmasında kolaylık sağlayabilir. Lakin soy itibarı ile Ehli Beyt olmak sizin bu manevi elektiriğe doğrudan mazhar olacağınız anlamına gelmez. Gönülde ve kalbte bu manevi anlayışı idraki ve enerjiyi kendi içinizde yakalayıp o manevi elektiriğe mazhar olamıyorsanız Ehli Beyt olarak bedenlenmiş olmak (doğmak) sizin maneviyatınızı, ruhiyatınızı yükseltmez. Yada böyle bir ayrıcalığa sahip olmak o kişide manevi bir yükselişe vesile olmaz. Ancak o kişi taşıdığı manevi elektirikten habersiz dünyadan gelip geçen bir yolcu vasfında olabilir. Esas olan gönülden bir sevgi ile gönülden ona bağlanmak o ışığa mazhar olabilmektir.Ya doğrudan o ilahi enerjinin kendisi ile kontak kurarsınız yada ona bağlanmış bir insanın gönlüne girerek sevgisine mazhar olarak o kanala bağlanabilirsiniz. Allaha ulaşmada onun sevgisini kazanmada değişik vesileler ve yollar olabilir.Ama nihayetinde tüm yollar ona bağlanır. Allahı sevmek kadar Allah'ın sevdiklerini sevmekte ve ona ayna mertebesine yükselmiş allah dostlarının irşadına mazhar olmakta sizi ona götürür. Sonuçta tüm peygamberler, veliler, evliyalar, ermişler, dervişler, şamanlar, kabile büyücüleri, kadim uygarlıklardaki rahipler hepside birer allah dostudurlar. Hepside aynı ilahi iradi nurun elektiriğine mazhar olmuşlardır. Hepsininde allah nazarındaki mekanı ve ona olan yakınlıkları kalbleri ile o ilahi iradi nura ne kadar ayna olabildikleriyle alakalıdır.Kişi aklının gönlünün genişliği mertebesinde allahla dost olur onunla hem hal olur.Ve bu hem hal oluş ölçüsünde kişi keramet ehillerinden olur.Kerametleride o nispetledir.

Tevhitle İlgili Hutbesi

“Şüphesiz Allah’a ibadetin başı O’nu tanımaktır. O’nu tanımanın esâsı ise O'nu tek ve eşsiz bilmektir. O’nu tek ve eşsiz bilmenin ölçüsü ise O’ndan nitelikleri (diğer varlıklarda bulunan noksan sıfatları) nefyetmektir. Çünkü akıllar bütün niteliklerin ve nitelik sahiplerinin yaratık olduğuna tanıklık eder. Tüm yaratıklar da, nitelik ve nitelik sahibi olmayan bir yaratanın varlığına tanıklık eder. Çünkü her nitelik ve nitelik sahibi bir bileşimi gösterir. Bileşim hudûsa (sonradan meydana gelişe), hudûs ise ezeli olmanın muhal olduğuna tanıklık eder.

Allah’ın zatını tanıdığını iddiâ eden O’nu tanımamıştır. O’na sınır koyan, O’nu tek bilmemiştir. O'na bir eş tasarlayan O'na inanmamıştır. O’nu (diğer bir varlığa) benzeten kimse, O'nun hakikatına varmamıştır.

Her kim O'nun vehme sığdığını sanarsa, O’na yönelmemiştir. O’nun (zâtının) künhüne varmak isteyen, birliğini tasdik etmemiştir. O’na işaret eden, O'na yönelmemiştir. O’na sınır tanıyan O’nu kastetmemiştir. O’nu bölümlere ayıran O'na teslim olmamıştır. O’nun zatıyla ayakta duran her şey başkasına bağımlıdır ve başkasına bağımlı olan her şey bir sebep vasıtasıyla oluşmuştur.

Yaratıkları O’nun varlığının nişanesi ve akıllar O’nu tanımanın vesilesidir. Fikirle hüccet kesinleşir. Nişanelerini yaratıklarına hüccet kılmış ve onları yaratarak kendisi ve onlar arasında bir perde oluşturmuştur. Varlığıyla yaratıklarından ayrılır.

Onları araçlarla donatması, kendisinin araçsız olduğuna tanıktır; çünkü araçlar; araç sahiplerinin muhtaç olduklarına delildir. Yaratıklara bir başlangıç belirlemesi O'nun başlangıcının olmadığına tanıklık eder, çünkü bir başlangıcı olan, başkasını yoktan var edemez.

İsimleri, gerçeğe ulaşmak için bir vesiledir ve işleri, gerçeği anlamak için vasıtadır; Zatı hakıkatın özüdür. Zatı, O'nunla yaratıklarını ayırmaktadır. Her kim Allah’ı nitelendirirse O'nu tanımamıştır ve O'na bir benzer tasarlayan O'ndan uzaklaşmıştır. O'nun hakikatine vardığını sanan hata etmiştir.

Her kim, nerdedir derse O’na bir mekan tasarlamıştır; her kim, nededir derse O'na bir mekan isnat etmiştir; her kim, nereye yönelmiştir derse O'na bir sınır tayin etmiştir; her kim, neden derse O'na bir sebep belirlemiştir; her kim, nasıldır derse O'nu bir şeye benzetmiştir; her kim, ne zaman derse O'na bir zaman tanımıştır; her kim, şuraya kadar derse O'na bir son belirlemiştir; ve kim O'na bir son belirlerse O'nu bölmüştür; kim O'nu bölerse O'nu nitelendirmiştir ve kim de O'nu nitelendirirse O'nu inkar etmiştir; O'nu parçalara ayıran değişmeleri zevallarından O'ndan yüz çevirmiştir.

Allah, mahluklarının değişmesiyle değişmez; sınırlı varlıkların sınırıyla sınırlanmaz; birdir ama birliği sayıya dayanmaz; O hiç bir ihtiyacı olmayan ihtiyacsızdır; bir şeye girmeden batın ve hiç bir şeyden ayrılmaksızın zahirdir; görmekle kavranılmayandır; aşikardır; cisim olmayandır latiftir; harekete ihtiyacı olmayandır faildir; fikire ihtiyaç duymadan yaratıkların ölçüsünü belirleyendir, hareket etmeksizin onları düzene koyandır; araç ve organa ihtiyacı olmadan duyan ve görendir; yaklaşmaya ihtiyaç duymadan yakın ve mesafe sözkonusu olmaksızın uzaktır; vardır; yokluktan sonra değil; zamanlar O'na eşlik etmez ve yerler O'nu kapsamaz; O’nu uyku tutmaz; vasıflar O'nu sınırlamaz; vasıtalar O'na engel olmaz; varlığıyla zamandan ve yokluktan öne geçmiş ve ezeli oluşuyla başlangıcı olma sınırını aşmıştır.

Duygu ve hisleri verenin O, olması hasebiyle zatının his ve duygulardan uzak olduğu, cevherleri yaratan olduğu için de cevherinin olmadığı, yaratıkları yoktan vareden olmasıyla O'nun yaratıcısının olmadığı, eşyalar arasındaki çelişkileri icat eden olmasıyla da zıddının olmadığı bilinir. Varlıkları birbirine eş olarak yaratan olduğu için de O'nun bir eşi olmadığı anlaşılır.

Karanlığı nura ve sıcağı soğuğa karşıt kılmış; değişik unsurları birleştirmiş zıt olanları birbirine yaklaştırmış; onları ayırmak ve birleştirmekle ayıran ve birleştireni göstermiş. Bütün bunları kendi rabbliğine delil; gaybına şahit ve hikmetinin açıklayıcısı kılmıştır. Çünkü bu varlıkların oluşumu sonradan var olduklarını gösterir; varlıkları, yokluklarını bildirir; değişmeleri zevallerini bildirir, ve yok olmaları yaratıcılarının zevalinin olmadığını gösterir; Allah Teâla buyuruyor ki; “Ve her şeyden iki eş yarattık ki belki, siz (Allah’ı) hatırlayasınız” [1]

Önce ve sonrayı ortaya çıkararak kendisinin öncesi ve sonrası olmadığını göstermiştir. Yaratıklarını çeşitli içgüdülerle yaratarak içgüdüsünün olmadığını, yaratıkları birbirlerinden farklı kılarak kendisinde değişikliğinin olmadığını göstermiştir. Onları belirli bir süre ve zamana bağlı kılmakla kendisinin zamanla bir bağlantısının olmadığını ve yaratıklarını birbirinden ayırmakla ve birbirine gizli kılmakla O'nunla yaratıkları arasında bir örtünün olmadığını göstermiştir. Kullar varolmadan rabbliğin hakikatı ve yaratık olmadan ilahlığın hakikati O'nda var idi.

Duyulacak bir ses olmadan duyma gücüne, bilinen bir şey olmadan bilginin gerçeğine ve kudretini göstermeden hakiki güce sahip idi. Yaratıklar olmadan yaratıcı ismine ve mahlukat olmadan öncede halik vasfına layık idi.

Yaratıkları bir şeye dayanmadan yaratmıştır ve bir şeyden yararlanmadan aralarında uyum sağlamıştır. Bir zorluğa düşmeden onlara ölçü vermiştir. Fikirler O’nun zatını kavrayamaz ve düşünceler O'nun hakıkatını kuşatamaz.

“Ne zaman” diyerek O sınırlanamaz; “şimdi” kelimesi O’nu yaklaştırmaz; “beraber” diyerek bir şeyle beraber kılınamaz; “şayet” diyerek de gizlenemez. “O” kelimesi O’nu kuşatamaz. Bu kelimeler ancak kendilerini sınırlarlar.

Bu kelimelerin O’nun yarattığı eşya arasında geçerliliği vardır; çünkü bu bağlaçlar ihtiyacı bildiriler; tezat, zıddının varlığına benzeyen, benzerinin olduğunu ve olaylar zamanla birlikte olduklarını gösterirler.

İsimleriyle sıfatları birbirinden farkedilir, o isimlerle, birlikte olanlar birbirinden ayrılır; olaylar o isimlerle vuku bulur. Yaratıkların başlangıcının olması kadim olmadıklarını, süreye bağlı olmaları ezeli olmadıklarını ve “eğer böyle olmasaydı” sözü cebre boyun eğmediklerini gösterir. Dağılmaları dağıtıcı olanı bildirmiş ve kopmaları koparanı göstermiştir.

Yaratıkları vasıtasıyla akıllara tecelli ederek gözlerden gizli kalmış ve fikirler yaratıklarına yönelmiş bunlarla ibretler ortaya konmuş ve sabit olmuş ve bunlardan deliller açıklık kazanmıştır. Akıllarla Allah tastik edilir ve ikrarla iman kamil olur.

Marifet (Allah’ı tanımak) olmadan din olmaz, tastik olmadan marifet mümkün olmaz ve ihlaslı bir inanç olmaksızın tastik gerçekleşmez. İhlas olmaksızın tevhid olmaz; Allah bir şeye benzetilirse ihlas gerçekleşmez; nitelikler O'na atfedilirse eksiklikler O'ndan tam olarak nefy olmaz ve halis tevhit gerçekleşmez. Bazı yönlerden benzetmeği geçerli bilmek bütün yönlerinde benzetmenin geçerli olmasını gerekli kılar; bazı benzerliklerden O'nu münezzeh bilip bazısını kabul etmek tam tevhitten insanı uzak düşürür.

İkrar etmek inkarı nefyetmektir; her türlü inkar, ihlasa ulaşmayı önler.

Yaratıklarda olan özellik yartıcıda olmaz; yaratılmış için mümkün olan bir şey yaratıcısında mümkün olmaz; O'nun için hareket cari olmaz; bölünme ve birleşme O’nda vuku bulmaz. O’nun uyguladığı şey kendisi hakkında nasıl uygulanabilir?

O'nun başlattığı şey nasıl kendisine dönebilir? O'nun oluşturduğu oluşum nasıl kendisi hakkında geçerli olabilir? Yoksa O'nun zatı değişir, bölünür ve ezelden oluşu mümkün olmaz ve ezeli oluşunun bir manası kalmaz.

Bu takdirde yaratıcı mahluka dönüşür; arkası olursa önü de olur; tamamlanmaya ihtiyaç duyarsa eksik olması gerekir. Değişebilirse ezeli diye vasıflanamaz. Zamanın geçmesi O’nu etkilerse nasıl sürekli olabilir? Eşyadan etkilenen nasıl onları yoktan var edebilir? Böyle olursa yaratıkların nişanesini taşır. Yaratıklar O’na nişane olacağına kendisi de diğer bir yaratıcının nişanesi olur ve sıfatı yaratıkların sıfatlarına benzer. Bu ise, batıl oduğunu isbatlamak için delile ihtiyacı olmayan bir sözdür; bu husustaki soruya cevap vermek bile yersizdir.[2

[1]- Zariyat/49

[2]- Bu, sözkonusu hutbenin bir bölümüdür.
__________________
"Kâfirler, sen peygamber değilsin derler; de ki: Sizinle aramda tanık olarak Allah ve kitap bilgisine sâhip olan (Yani Ali) yeter." Ra'd Suresi 43 (alıntı)

Akil kişi, kemâl taleb eder.

Akıllı insanlar az konuşur. Çok söyleyenler, yalnız ahmaktırlar.

Allah dostları o kişilerdir ki, insanlar dünyanın görünüşüne baktıkları zaman, onlar dünyanın iç yüzünü görürler.

Allah’ın hışmından kurtulmuş olan, bir tek zâlim yoktur.

Amelsiz sevâb dileyen, yaysız ok atmaya kalkan kişiye benzer.

Az ibâdet edip çok çalışmak, çok ibâdet edip az çalışmaktan efdâldir.

Azim ve sebat, insanların en büyük yardımcısıdır.

Başkalarının felaketinden hisse kapanlar, geçmiş musîbetlerden ders alanlar, cidden bahtiyar insanlardır.

Bâtıla yardım eden, Hak’ka zûlmeder.

Bedenin orucu, irâde ve ihtiyarla azaptan korkup sevâba girmeyi, ecre nâil olmayı dileyerek yemekten kesilmektir. Nefsin orucu, beş duyuyu öbür suçlardan çekmek, kalbi de bütün şer sebeplerinden ayırmaktır. Kalbin orucu, dil orucundan; dilin orucu, karnın orucundan hayırlıdır.

Bir hakikatı müdafaa ederken, ona evvelâ kendimiz inanmalıyız. Sonra da, başkalarını inandırmaya çalışmalıyız.

Bir hata işlediğiniz vakit, onu itiraftan çekinmeyiniz. Eğer böyle yaparsanız, o hatayı görmüş olanların, aleyhinize verecekleri hükmün önüne geçersiniz.

Bir kişiyi lâyığından fazla övmek riyâdır, dalkavukluktur; lâyığından az övmek ise ya dilsizlikten ileri gelir, ya hasedden.

Birinin aleyhinde söylenen sözü dinleyen, o sözü söyleyen gibidir.

Bu ümmetin en hayırlıları hakkında bile Allah’ın azâbından emin olmamalısın; çünkü yüce Allah; «Allah azâbından emin olanlar ancak zarara uğramış topluluklardır» buyurmuştur. (A’raf 99. âyet)

Bu ümmetin en kötüsü hakkında bile Allah’ın rahmetinden ümit kesmemelisin; çünkü yüce Allah; «Allah’ın rahmetinden kâfir olan topluluktan başka kimsecikler ümit kesmez» buyurmuştur. (Yûsuf 87. âyet)

Can gözü kör olunca gözle görüşün faydası yoktur.

Cömertlik, istemeden vermektir. İstendikten sonra vermekse utançtandır ve kötüdür.

Dil yırtıcıdır; yuları bırakıldı mı salar, parçalar.

Dilinizi dâimâ iyi kullanınız. O sizi saadete götürdüğü gibi, felâkete de götürebilir.

Dost, kardeşini üç hâlde korumadıkça tam dost olamaz. Düşkünlüğünde, kendisi bulunmadığı vakit, ölümünden sonra.

Dostunu ihtiyâtla sev, olabilir ki bir gün sana düşman olur; düşmanınla da ihtiyâta riâyet ederek düşmanlıkta bulun, olabilir ki bir gün sana dost kesilir.

Dünyada açları doyurmak kadar büyük iyilik yoktur. Bunu yapanlar, âhirette mutlaka mükafatını bulur.

Eğer giriştiğin herhangi bir davada haklı isen korkma. Hakkı müdafaa edenin yardımcısı Allah’tır.

Eğer hayırlı bir iş görmek istersen, bugünün işini yarına koyma. Çünkü, yarına kadar ne olacağı belli değildir. Fena bir işe başlayacağın zaman da acele etme. Belki hayırlı bir düşünce, sana o fenalıktan gelecek olan tehlikeye mani olur.

En kuvvetli kişi, kendi nefsine galip olan kişidir.

Evlâtlarınızı yaşayacakları zamana göre, terbiye ediniz.

Ey Âdemoğlu, ihtiyacından fazla kazandığın şeyi, başkası için biriktirmedesin.

Fazîlet sahibinin kıymetini, ancak fazîlet sahibi bilir.

Hain kişilere vefâda bulunmak, Allah’a hıyânette bulunmaktır; hainlere gadretmekse, Allah’a vefâ etmek demektir.

Hakiki dost; sıkıntılı zamanlarda, senin gurur ve izzet-i nefsini kırmadan, sana yardım edenlerdir.

Haksızlık önünde eğilmeyiniz. Çünkü, haksızlıkla beraber, şerefinizi de kaybedersiniz.

Hayatın, karşısına çıkardığı müşkül hadiselere sabır ve tahammül et. Onları, hiç kimseden bilme ve hiç kimseye karşı kalbinde bir buğz ve adâvet besleme; hiç kimseye hiddet ve şiddet gösterme. Bu suretle hareket edersen, en büyük müşkülleri bile yenersin ve sen de “İnsân-ı kâmil” mertebesine erersin.

Her şeye ibretle bakınız ve gördüklerinizden ibret alınız.

Her şeyin sonunu uzun uzun düşünen ve bir türlü karar veremeyenlerden, şecâat ve cesaret namına, hiçbir şey beklenemez.

Herkes için tatlı, acı bir son vardır.

Hiç kimsenin hatasını yüzüne vurmayınız. O hatayı işleyene hatasını, başka birini misal göstererek anlatınız.

Hiçbir işte lüzumundan fazla aceleci olma. Teenni (dikkatli davranma) sahibi olanlar, kendilerini bir çıkmaza girmekten muhafaza etmiş olurlar.

İhtirâs; feyiz ve kemâlin en büyük düşmanıdır.

İlim, hiçbir servet ile satın alınamaz. Onun içindir ki, bir cahil ne derece zengin olursa olsun, en fakir bir âlim ile mukayese olunamaz.

İnananın yüzünde güleçlik vardır, kalbindeyse hüzün. Gönlü her şeyden geniştir, nefsi her şeyden alçak. Yücelikten nefret eder, şöhrete düşmandır, gamı gussası uzundur, düşünmesi derin, susması fazladır. Vakti yoktur, çok şükreder, çok sabreder, düşünceye dalmıştır. İhtiyacı olanları görünce, kendi ihtiyacını hatırlamaz bile. Hûyu güzeldir, geçinmesi hoş ve yumuşak. Şeref ve din bakımından serttir, hûy bakımından alçak.

İnsanların en acizi insanlardan kardeş edinemeyendir; ondan daha acizi ise kardeş edindikten sonra onu yitirendir.

İnsanların kıymeti, yaptıkları iyilikler ile ölçülür.

İnsanlarla öyle geçinin ki öldünüz mü ağlasınlar size; sağ kaldınız mı sevgiyle çağırsınlar sizi.

İyilik ediniz, onun mukabilinde fenalık göreceğinizi, katiyyen aklınıza getirmeyin.

Kardeşi için kuyu kazan, o kuyuya akibet kendisi düşer.

Kendi aybına bakan kimse ve onu ıslaha çalışan kişi, halkın ayıbına bakmaz.

Kendisini tanıyan kişi, Allah’ını da tanır.

Kim bir işte halka öncü olursa, başkasını terbiyeye kalkmadan kendisini terbiye etmeli. Bu terbiye de diliyle öğüt vermeden önce, hûyuyla öğüt vermek suretiyle olmalı. Nefsine muallim olup kendini terbiye eden kişi, insanlara muallimlik edip onları terbiye edenden daha fazla ululanmaya değer.

Kim; halkın ayıplarını görür, onları kınar, fakat kendisi de o işleri yaparsa, ahmağın ta kendisidir.

Merhamet ve ibâdetlerin en hayırlısı, gizli sadaka vermek ve inzivâ köşesinde ibâdet etmektir.

Mü’min, insanların ezâsına tahammül eden, fakat hiç kimsenin ondan incinmediği kişidir.

Mü’min, kardeşlerine karşı ululanmaya, ona güler yüz göstermemeye başladı mı ondan ayrıldı demektir.

Ne kadar tenha bir yerde olursa olsun bir fenalık yaparken, seni hiç kimsenin görmediğine hükmetme. Seni,mutlaka bir gören vardır. O da Allah’tır.

Nefsine hâkim olman, en üstün güç, kudrettir. Ona buyruk yürütmen en hayırlı emârettir.

Öyle bir kimseyi dost tut ki, aranızda kardeşlik husule gelsin ve senin bulunmadığın yerlerde, seni müdafaa etmek için, düşmanlarınla pençeleşsin.

Sabır ikidir; istemediğin, hoşlanmadığın şeye sabretmek; sevdiğin dilediğin şeye sabretmek.

Size beş şey vasiyyet ediyorum ki, develere binip seferlere düşseniz de onları elde etseniz değer mi değer; Hiç biriniz Rabbinizden başkasından bir şey ummasın; günahından başka bir şeyden korkmasın; hiç biriniz kendisinden bilmediği bir şey sorulunca bilmiyorum demekten utanmasın; hiç bir kimse bilmediği bir şeyi öğrenmekten çekinmesin; sabredin, çünkü sabır îmana nispetle cesetteki baş gibidir. Başı olmayan bedenden hayır, sabır olmadıkça da îmandan hayır gelmez.

Sorun bana beni yitirmeden; çünkü andolsun Allah’a, Kur’ân’da hiçbir âyet yoktur ki niçin ve kimin hakkında indi, nerde indi, düzlükte mi, dağlıkta mı, hepsini de en iyi bilenim ben. Gerçekten de Rabbim bana, anlayan bir akıl, söyleyen bir dil ihsân etmiştir.

Sükût, yalan söylemekten ve başkalarını çekiştirmekten herhâlde evlâdır.

Şahsınıza fenalık eden bir düşmanı affediniz. Lâkin vatanınıza ve milletinize fenalık eden bir kimseyi, asla affetmeyiniz.

Şer’den çekinen kişi, hayır yapana benzer; suçtan sakınan kişi, iyilikte bulunana döner.

Şeref ve namus, en büyük hazinedir. Onlara mâlik olanlar, hayatlarını dâimâ memnun ve mesut geçirir.

Tevâzu gösteriniz ki, halkın hürmet ve tekrimini (saygısını) kazanasınız.

Tövbe etmek elinde iken, ümidini kesene şaşarım.

Yalancılardan uzak bulununuz. Çünkü onlarla ülfet ve ünsiyyet ederseniz, sizde yalancı olursunuz.

-Sustuğunda düşünen,konuştuğunda zikreden ve baktığında ibret alan kişi akıllıdır.
-En akıllı insan,akıl sahiplerinin yolundan gidendir.
-Akıl sahibi;yarınını düşünen,kendi özğürlüğü için mücadele eden ve yapılması kaçınılmaz olan şeyleri yerine getiren kişidir.
-Akıl tamamlandı mı,söz azalır.
-Gücü ve yönetemi her zaman elinde bulundurmak istiyorsan,adaletli davran.
-En üstün insan;güç sahibi iken hoşgörülü olan,zengin iken fakir gibi yaşayan ve insaflı davranan kişidir.
-Ömür,sayılı bir kaç nefesten ibarettir.
-Yüce Allah'ın insanoğlunu mazur görüp ikaz ettiği yaş,altmıştır.
-İnsanın en güçlü olduğu yaş,kırktır.
-Doğrusu,ömrünün geçen kısmı,tükenmiş bir zamandır;gelecek kısmı,bir umuttan ibarettir;içinde bulunduğu an ise çalışma zamanıdır.
-Gerçek dost;yanlış yaptığında seni uyaran,gıyabında ise seni koruyan kişidir.
-Akıl sahipleriyle arkadaşlık kurmak,ruha hayat verir.
-Dostluk eskidikçe,sevgi artar.
-Dünya malını çok değer veren kişilerle arkadaşlık etme;fakir olursan hor görürler,zengin olursan kıskanırlar.
-İnsanlarla öyle yakınlık kurun ki;ölürseniz size ağlasınlar,onlardan uzak kalırsanız sizi özlesinler.
-Dünya,geçen bir gün ve biten bir ay gibidir.
-İnsanın nefsine güvenmesi,şeytan için büyük bir fırsattır.
-Akıllı düşmanına,cahil dostundan daha çok güven.
-Suçsuz kişi,cesur;şüpheli kişi ise korkak olur.
-Her şeyin yenisi iyidir.Dostluk ise,eskidikçe değerlenir.
-Kötülerle arkadaşlık kurmak,iyiler hakkında kötü düşünmeye neden olur.
-Dostuna bütün sevgini ver,ama bütün güvenini verme;onunla her konuda yardımlaş,ama bütün sırlarını anlatma.
-Dostunun düşmanıyla dostluk kurmak,dosta düşmanlık etmektir.

"Hazreti Ali’den Özlü ve Güzel Sözler"

İnsanların kalbi vahşi ve başıboştur; kim onlarla ilgilenirse onlara doğru cezbolur.

İnsanların kıymeti, yaptıkları iyilikler ile ölçülür.

İnsanların solukları ecellerine doğru attıkları adımlardır.

İnsanlarla öyle geçinin ki öldünüz mü ağlasınlar size; sağ kaldınız mı sevgiyle çağırsınlar sizi.

İşlerin en zoru alışkanlığı terketmektir.

Kadına aşırı düşkünlük ahmakların işidir.

Kalp kör olduktan sonra gözlerin görmesinde hiçbir fayda yoktur.

Kalpler, kaplara benzer. Hayırlı olan, hayırla dolu olanıdır.

Kardeşi için kuyu kazan, o kuyuya akibet kendisi düşer.

Kendi ayıbına bakan kimse ve onu ıslaha çalışan kişi, halkın ayıbına bakmaz.

Kendi çocuğunu edeplendirdiğin şeyle yetimi de edeplendir ve çocuğunun eğitimi için yararlandığın yerden yetim için de yararlan.

Kendi görüşüyle yetinen, canını tehlikeye atmıştır.

Kendi kadrini bilen helak olmaz.

Kendin için istediğini başkaları için de iste.

Kendisini beğenen ve kendisinden razı olan bir kimsenin kusur ve zaaf noktaları aşikar olur.

Kendisini beğenen ve kendisinden razı olan kimse birçok üzüntü ve acı çeker.

Kendini bilmeyen başkasını nasıl bilir?

Kıskançlık hastalıkların en kötüsüdür.

Kıskançlık ateşin odunu yediği gibi iyilikleri yer.

Kıskançlık insanın dünyasını karartır.

Kıskançlık insanın kalbi ve sinirleri üzerinde kötü etkiler bırakır ve insanı hasta eder.

Kim bir işte halka öncü olursa, başkasını terbiyeye kalkmadan kendisini terbiye etmeli. Bu terbiye de diliyle öğüt vermeden önce, huyuyla öğüt vermek suretiyle olmalı. Nefsine muallim olup kendini terbiye eden kişi, insanlara muallimlik edip onları terbiye edenden daha fazla ululanmaya değer.

Kim halkın ayıplarını görür, onları kınar, fakat kendisi de o işleri yaparsa, ahmağın ta kendisidir.

Kimin söylediğine değil, ne söylediğine bak.

Kişinin yapısını oluşturan öz iyi değilse, o kişinin ağzından iyi sözler çıkmaz.

Kitaplar, bilgi sahiplerinin bahçeleridir.

Konuşun da tanışın, çünkü insan dilinin altında gizlidir.

Kötü alışkanlıkları terketmek, en büyük ibadetlerdendir.

Kötü evlat, insanın en büyük musibetlerindendir.

Kötü evlat, ailenin şerefini yıkar ve geçmişine leke sürer.

Kötü evlat anne ve babanın şerafetini yok eder ve geriye kalanları rezil eder.

Kutsal görevinizin yoksul, sakat ve yetimlere bakmak olduğunu hiç aklınızdan çıkarmayın. Memurlarınız onları incitmesin, onlara kötü davranmasın. Onlara yardım edin, koruyun ve yardıma ihtiyaç duydukları her zaman huzurunuza çıkmalarına engel olmayın.

Küçük bir insandan gelen büyük bir fikri küçümseme.

Mal-mülk insanın gözünü doyurmaz, kalp zenginliğine çalış.

Malından vermeyeni zenginlerden sayma.

Marifetlerin en üstünü insanın kendisini tanımasıdır ve en büyük cahillik ise insanın kendini tanımamasıdır.

Mükemmel insan eksiklerini ve kusurlarını bilendir. En kötüsü ise insanların doyumsuz isteklerin ve hırsın peşine düşmesidir.

Namus, güzelliğin sadakasıdır.

Ne kadar tenha bir yerde olursa olsun bir fenalık yaparken, seni hiç kimsenin görmediğine hükmetme. Seni mutlaka bir gören vardır. O da Allah’tır.

Nice zengin vardır ki, yoksuldan da yoksuldur; nice büyük kişi vardır ki, her aşağılık kişiden de aşağıdır, nice yoksul vardır ki, bütün zenginlerden daha zengindir.

Oyun hayranı biri saadete eremez.

Ölüm cebimizde bize hep eşlik etmektedir, neden cahillerde feryadla karşılanır, ölüm neden böyle şaşkınlık yaratır?

Öfke delilikten bir bölümdür. Çünkü sahibi nadim olur, nadim olmuyorsa deliliği adamakıllı pekişmiş demektir.

Öldükten sonra yaşamak isterseniz kalıcı bir eser bırakınız.

Ölümü unutmak, kalbi paslandırır.

Ölümü unutmayan, güzel şeylere tutkun olur.

Ölümün belirtisi doğmaktır.

Öyle bir kimseyi dost tut ki, aranızda kardeşlik husule gelsin ve senin bulunmadığın yerlerde, seni müdafaa etmek için düşmanlarınla pençeleşsin.

Parçalayıcı ve yiyici yırtıcı hayvan, zalim ve zorba bir validen iyidir.

Renkten renge giriş, inançtan inanca geçiş, ahmaklığın alametlerindendir.

Rezil kişilerin başa geçmesi, insanlara afettir.

Sabır acılığının meyvesi zaferdir.

Sana niçin yaptığını sorduklarında utanacağın ve yalanlamaya kalkacağın işleri yapmaktan çekin.

Sana karşı iyilik yapanlara ve teşekkür etmesini bilenlere iyilik et.

Sana öğüt veren, sana geniş kredi açmış tüccara benzer.

Sefih olanlar lisanla dostluk gösterirler. Fakat kalbleri fesatla doludur.

Seni yalnız iyi günlerinde arayan, düşkün günlerinde senden kaçacaktır.

Seni, sende bulunmayan özellikler ve değerler icat ederek koltuklayan, bir gün gelir yapmadığın suçları da üstüne yığarak seni çekiştirmeye, çeliştirmeye kalkar.

Senin hakkında iyi zanda bulunanın zannını gerçekleştir.

Sizin en kötünüz insanları çekiştirerek dostlar arasında ayrılık düşüren ve temiz insanlara kusur bulan kimsedir.

Sizler mallarınızla halkı kuşatamazsınız (onların gönüllerini hoş edemezsiniz); öyleyse açık yüzlülük ve güzel davranışınızla onları kuşatınız.

Soruya verilen cevap çoğalınca doğru gizli kalır.

Soyluluk; babaların, anaların mensup oldukları soyla boyla değil, övülecek üstünlükle kazanılır.

Söyleyene bakma, söylenene bak.

Söz ilaçtır; azı yaşatır, çoğu öldürür.

Söz, ok ve mızraktan daha tesirlidir.

Sözün güzelliği, kısalığındadır.

Sözünde duramayacağın bir yerde söz verme ve kefaletine vefa edemeyeceğin yerde kefil olma.

Susmak ağırbaşlılığı artırır.

Sükut yalan söylemekten ve başkalarını çekiştirmekten herhalde evladır.

Şahsınıza fenalık eden bir düşmanı affediniz. Lakin vatanınıza ve milletinize fenalık eden bir kimseyi asla affetmeyiniz.

Şehvet bir kapıdan girer, akıl öbür kapıdan çıkar.

Şer’den çekinen kişi, hayır yapana benzer; suçtan sakınan kişi, iyilikte bulunana döner.

Şeref ve namus, en büyük hazinedir. Onlara malik olanlar, hayatlarını daima memnun ve mesut geçirirler.

Şükür nimetlerin süsüdür.

Tamah mihneti davet eder.

Taraf tutmayın, bazı insanları kayırmayın. Bu tür davranışlar sizi zulme ve despotluğa çeker.

Tarımla uğraşanlar devletin servet kaynağıdır ve bir servet gibi korunmalıdır.

Tecrübe fayda ile beraber gelen ilimdir.

Terbiyesizlikle kendisini düşüreni, soydan gelme asalet yükseltemez.

Tevazu gösteriniz ki, halkın hürmet ve saygısını kazanasınız.

Uygunsuz yerlere giren, kendini töhmete kaptırır.

Utancın üstünü, insanın kendinden utanmasıdır.

Üç şey hayatı tatsızlaştırır: kin, kıskançlık ve kötü huyluluk.

Üç şey insana hayatı zindan eder: Ağırlaşan aile yükü, borçların baskısı ve bir hastalığın sürüp gitmesi.

Verilen söz zamanında yerine getirilmesi gereken bir borçtur.

Ya siz bizi yok edersiniz ya da biz sizi yok ederiz. Ya da barışı daha uygun görürsünüz.

Yakınlarına yardımı bırakan, düşmanlarına yardım etmiş olur.

Yalan hıyanettir, doğruluk emanettir.

Yalan söylemenin sonu kınanmaktır.

Yalancılardan daima uzak bulununuz. Çünkü onlarla içli dışlı olur ve onlarla dolaşıp kalkarsanız, siz de yalancı olursunuz.

geçmişle yok olur gider.

Yapman gereken hayırlı, yararlı işleri yarına bırakma. Bakarsın yarın olur da, sen olmazsın.

Yaptığın iyilikleri ve sana anlatılanları gizle.

Yaşamın tecrübeleri doğru karar verebilmeyi öğretti, öyle ki artık beni bitirmeye, yok etmeye gelen şeyleri ben bitirip yok ettim.

Yeni ilmi şeyleri öğrenmekle, kalbinizin yorgunluğunu ve rahatsızlığını giderin, çünkü kalpleriniz de vücudunuz gibi yorulur.

Yeni mal mülk edinmeden önce yığdıklarınızı kullanınız.

Yoksullar bazen çok müşkül durumlarda kalırlar. Söyledikleri sözler ne kadar doğru olursa olsun, onları dinleyenler sözlerine kulak asmazlar.

Yoksula yardımı dilenmeden yap. Sen onu el açmak zorunda bırakırsan, verdiğin sadaka ile, onun sadakadan daha değerli olan haysiyetini satmaktan kurtarırsın.

Yoksullarla otur, şükrünü artırırsın.

Yoksulluğunu gizle, yoksa itibarın sıfıra iner.

Yüce kişinin aç kalınca, aşağılık kişinin karnı doyunca saldırısından korkun.

Yükseklik taslamak alçaltır, alçak gönüllülük yükseltir.

Zalime gelip çatan adalet günü, mazlumun uğradığı cevir ve cefa mihnetinden çetindir. Şiddet son dereceyi buldu mu ferahlık gelir çatar. Bela halkaları tam daraldı mı genişlik yüz gösterir.

Zaman bana karşı maske takındı, beni tanımazlıktan geldi, bilmedi ki ben güne saygılıyım ve talihsizliklerin en korkulusunu bile kolay şeymiş gibi karşılarım.

Zaman ibret aynasıdır.

Zaman kendine uymazsa, kendini zamana uyduranlar en akıllı kimselerdir.

Hz. Ali bilim, düşünce ve edebiyatla yakından ilgilenmiştir. Bilim olarak, özellikle konusu din bilimleri olmuştur. Çağına göre akılı / akılcılığı öne çıkaran bir düşünce yapısı sergilemiştir. Şiirler yazmış, konuşma ustalığını ortaya koyan, sanatsal değerde ve içerikte söylevlerde bulunmuş, zamanla özdeyişleşecek belâgatlı sözler söylemiştir. Ürünlerinin tümü toplumsal, siyasal ve ahlâksal içeriklidir. Döneminin siyasal mücadelelerine yer verir. Eserlerinde kişilik eğitimi (“nefis terbiyesi”) yoluyla yeni bir insan ve toplum yapısı amaçlar. Bu çalışmalarında insanı erdeme ulaştıracak ince bir ahlâk düşüncesi geliştirir.

Hz. Ali’nin kitapları onun şiirlerinden ve çeşitli söylev, yazışma ve söyleşi metinlerinin derlenmesinden oluşmuştur. Şiirleri “Divan” olarak Hz. Ali soyundan gelen seyyidlerden Şerif Murtaza (966-1044) olarak bilinen Ebu’l-Kasım Ali bin Ebu Tahir tarafından toplanmıştır.[1] Şerif Radi (970-1016) olarak bilinen kardeşi Abu’l-Hasan Muhammed bin Ebu Tahir Ahmet el-Hüseyin bin Musa ise onun söylevlerini (nutuk, hutbe), söyleşilerini, özdeyişlerini, öğütlerini, vasiyetlerini ve mektup, emirname gibi yazılı metinlerini “Nehc’ül-Belâga” adıyla derlemiştir.[2] Divan, o günden bugüne çeşitli ülkelerde yayınlanmıştır. Bu divanı, Osmanlı’nın ünlü Hanefi bilginlerinde Müstakimzade Süleyman Sadettin Efendi 18. yüzyılda “şerhli” (yorumlu, açıklamalı) olarak “Şerhu Divanı Ali” adıyla yayınlamıştır.[3] Hz. Ali ömrünün sonuna kadar şiir yazmış olmalıdır. Divanındaki; “olaylar içinde altmış yıl yaşadım” dizesi[4], 63 yaşında ölen Hz. Ali’nin ömür boyu şiir yazdığını gösterir.

Hz. Ali’ye ait olduğu savunulan birçok kitap Ortadoğu İslam ülkelerinde basılıp yayınlanmıştır. Birçoğu kuşku götürmekle birlikte şu kitapların da Ali’ye ait olduğu bilinmektedir. Bunlar; “El-Kaşidetü’z- Zeynebiyye”, “El-Kaşidetü’l-Cülcülütiyye”, “Muhannes”, “Cennetü’l-Esma” ve “Münâcât”tır.

“Bilgi Güneşi” olarak nitelendirilen Hz. Ali’nin birçok eserinin 1055 yılında yanan Bağdat Şahpur Kütüphanesi’nde kül olduğu bilinmektedir. Peygamber Muhammed’in de mektuplarını kaleme alan Hz. Ali, o dönemin en büyük devlet adamlığı ve askerliğinin yanı sıra filozof, şair ve bilim adamıdır. Eski bir geçmişi olan Arap şiirinin en usta şairlerinden biridir. Buhari, Müslim, Tirmizi ve Taberi gibi birçok hadis bilgini Hz. Ali’den hadis ve kendi sözlerini aktarmışlardır.[5]

Ali karşıtı kimi yazarlar, Ali ve eserlerine gölge düşürmek için “Nehc’ül-Belâga”daki konuşmalarıyla şiirlerinin ona ait olmadığı söylerler. Amaçları, Ali alanında tereddütler yaratmaktır. Oysa, Ali, Ehlibeyt, Oniki İmamlar, Şiilik ve Alevilik üzerinde derin araştırmalarda bulunan Dr. Muhammed Et-Tiycani Es-Semvi’ye göre, Ali’nin bu kitabını “tek Kuran aşar”. Bu kitapta Ali’nin herkesi kapsayacak ölçüde bilgileri, öğütleri, ahlâk dersi, ekonomi, felsefe, siyaset ve akıl / hikmete yer verilmiştir. Üzerinde Sorbon Üniversitesi’nde doktora yaptığı bu kitabın kuşkusuz Hz. Ali’ye ait olduğunu belirtir.[6]

Peygamber’le Ali’nin arkadaşları ve sahabe sağken kimse çıkıp da Peygamber Gadiri Hum’da Ali’yi yerine bırakmadı, bu dizeler ve sanat, siyaset yüklü söylev metinleri Ali’nin değildir, onun adına başkaları sonradan düzenlemişlerdir, dememişlerdir. Peygamber Muhammed öldükten sonra nasıl isteği yerine getirilmemiş, kimilerince engellenmişse, Ali’ye ait olan bu tür sanat ve edebiyat ürünü şiir ve söylevlerin de yadsınması aynı nedenlerden ileri gelmiştir.[7] Amaç; Muhammed-Ali engelini ortadan kaldırmak…

Peygamber; çevresinde yer alan öncü kadrosu, dava arkadaşları için zamanla bir kanaat edinmiştir. Onları değerlendirir, yeteneklerine ve bağlılıklarına göre görevler verir, makamlara getirir. Kısaca Hz. Muhammed, çevresinde yer alan bu İslam’ın öncü kadrosu için bir değer biçer. Hz. Ali’nin yeri bunlar arasında “müstesna”dır, “ulaşılmaz”dır. Hz. Ali’nin bilimsel / bilgi, düşünsel, ahlâksal ve siyasal / yönetsel kişiliği, ayrıca içtenlikle bağlılığı onun öncü kadro içerisinde seçilmesine, erişilmez bir konuma yükselmesine, Peygamber’in ona çok ayrı bir değer vermesine neden olmuştur. Bu durum; Ali’nin bilimsel, bilgi, düşünsel ve inançsal yanı açısından da aynıdır. Peygamber’in “Ben bilimin kenti isem, Ali de kapısıdır” sözü bu açıdan oldukça anlamlıdır. Peygamber, özdeyiş haline gelen bu sözüyle Hz. Ali’ye öncü kadro içerisinde ulaşılmaz bir değer biçmiştir. Yeni kurulan din içerisindeki yerini ve önemini vurgulamıştır. Ali’nin bilgide, düşüncede, inançta, ahlâkta ve bütün bunların Ali’nin kişiliğinde kimliğe dönüşen erdemliliğindeki yanı görmüş ve ona değer vererek bu yanına yaşamsallık katmıştır. Amacı; Ali’de billurlaşan bu niteliği yeni oluşan İslam toplumuna ve onun öncü kadrosuna kazandırmaktır. Peygamber’i ve onun ideolojisini anlayabilmenin yolu, yordamı, yöntemi olarak Ali’nin ulaştığı erdemsel kimliği örnek göstermiştir, bu sözüyle. Ortaya konulan din / ideoloji bir kent ise, buna ancak Ali yolu ve onun üstün kişiliği, örnek erdemi, ahlâklılığı, bilgililiği ve örnek inançlılığı yoluyla / biçimiyle ulaşılabileceğini belirtmiş olur. Hz. Ali, Peygamber’in gözünde böyle bir evrene giriş kapısıdır. Peygamber, Hz. Ali ve niteliğini bu açıdan örnek olarak gösterir. Doğallıkla; Ali bilimciliğinin, düşünceciliğinin, akılcılığının bir bilim deryasına girişteki yöntem oluşu da olayın diğer yüzüdür. Peygamber, ortaya konulan ideolojiyi anlayabilme ve ulaşabilmenin yolunu Hz. Ali’nin bilimsel / bilgi altyapısı ve akılcı yönteminde görür. Bunu, çevresindeki İslam öncülerine örnek olarak gösterir. Ali’nin örnek tip olarak gösterilmesi daha sonraları kıskançlıklara ve İslam içi çekişmelere yol açacak ve giderek İslam’da bölünmelerin ilk kaynağını oluşturacaktır.

Hz. Ali yenilmez bir asker, büyük bir devlet adamlığının yanında hem maneviyat pınarının kaynağıdır, hem de bir bilgindir. Kaynaklar onu Peygamber’den sonra “İslam’ın en büyük bilgini” olarak nitelendirirler. Bilindiği gibi, Peygamber onu bilim dünyasına girişin yolu olarak göstermiştir. Ünlü hadis aktarıcılardan İbni Abbas; “Tanrı bilimin onda dokuzunu Ali’ye verdi. Kalan onda birinde de onu insanlara ortak yaptı” demiştir.[8] Bu hadis, Ali’nin bilim yönünü belirtmesi açısından oldukça önem taşır.

Hz. Ali’nin özellikle ilk üç halife döneminde siyasi ve idari her hangi bir görevi pek olmadığından, oldukça bol zaman bulmuştur. Özellikle bu döneminde bilim ve düşünceyle derinlemesine ilgilenmek ve uğraşmak olanağı olmuştur.[9] Ali; bilgi (irfan), güzel ve edebi söz söylemede (belâgat), tedbir ve akıl kullanma ustalığında eşsizdir. Ayrıca fıkıh bilimi, dil bilgisi, tasavvuf, din ve dünyaya ilişkin bilgilerde eşşizdir. Şiirsel bir konuşma yöntemi vardır. Konuşmalarında ölçülü ve bıktırıcılıktan uzaktır. Arap şiiri geleneğinde olduğu gibi, sözü çok ustaca ve süsleyerek kullanmasını çokiyi becermektedir. Muhabbeti çok seven biridir.[10] Peygamberden sonra yakın çevrelerinin ve yönetim kadrolarının en bilgili kişisi Hz. Ali’dir. Kendisi pek birşey sormaz, ama herkesin akıl danıştığı bir bilgi ve bilgilendirme mercii olmuştur.[11] Halifelere danışmanlık yapıp, akıl verip yol gösterdiği bilinmektedir.

Ali, madde ve manâda Hz. Muhammed’in en iyi bir temsilcisidir. Kuşkusuz ilim ve irfan bakımından sahabilerin en önde gelenidir. Konuşmalarından oluşan kitaplarıyla şiirleri onun üstünlüğünün en açık kanıtlarıdır. Hakim, Teberani ve Tirmizi gibi ünlü hadisçilerin aktardıklarına göre Peygamber onun için, “Ben hikmet yurduysam, Ali de onun kapısır” türünde onun bilimsel ve düşünsel değerini ortaya koyan sözler söyler. Bunlardan esinlenerek Ali’ye değer biçen tasavvufi çevreler; Ali’ye “Şah-ı Velayet”, yani veliliğin sultanı sanını vermişlerdir.[12] O, bir tasavvuf erbabıdır. Tasavvufçuların piridir. Tasavvuf akımları ve kurumları olan tarikatların çoğu, Hz. Ali’yi tarikatlarının başına yerleştirir, kurumlarının soy zincirini onunla başlatırlar. Peygamber’e ulaşım noktasına Hz. Ali’yi yerleştirirler. Çünkü, tasavvufi çevrelere göre; “gayb ilmi (batıni ilmi)” Peygamber Muhammed’ce Hz. Ali’ye aktarılmıştır. Ali, “batin / gayb ilminin temsilcisi” konumundadır.[13]

Tasavvuf kolları içerisinde Ali’ye bağlı olanlarca, Ali “tinsel olgunluğun öncüsü”dür. Alevi eğilimlerinin tümü Ali’den geldiklerini ve onun düşünsel-inançsal yolunu izlediklerini ileri sürerler.

Ali, iyi bir Kuran yorumcusu ve değerlendiricisidir. Çünkü Kuran’ın iniş aşamalarını tümüyle görmüş, gözlemlemiş, Hz. Muhammed’le birlikte yaşamış ve bu ilahi kuralları içine içtenlikle sindiren biri olmuştur. Kuran’a vakıflığı kadar, Kuran’ı önceleyen Tevrat, Zebur, İncil gibi kutsal kitapları da çok iyi bilen ve yorumlayan biridir. Ali, bu alanda en güvenilir yorumculardan biri olarak kabul edilir.[14]

Uzmanlara göre; Ali’nin kişiliğinde üç önemli özellik toplanır. Bunlar; a) cesaret, b) bilim ve c) güzel konuşmadır. Çocukluğundan itibaren Peygamber’in yanında bulunmuş, ölünceye kadar da yanında ayrılmamıştır. Kuran’ı ondan öğrenmiş ve onun yazmanlığını (katipliğini) yapmıştır. Bütün bu ayrıcalıkları ve deneyimleri ona dinsel alanda yargıda bulunma olanağını sağlamıştır. Zaman zaman ilk üç halifeye danışmanlık ettiği, kimi konularda akıl danışıldığı bilinmektedir.[15]

Hz. Ali sahabeler arasında Kuran, hadis ve özellikle İslam hukuku olan fıkıh alanındaki bilgileri ve deneyimleriyle kendini kabul ettiren bir otoritedir. Onun bu yanına ilişkin dönemin insanlarının aktardıkları önemli rivayetler vardır. Ali, 586 hadis aktarmıştır. Bunlardan 20’si hem Buhari hem de Müslim’de yer almıştır. Ayrıca 9’u Buhari’de, 15’i de Müslim’de bulunmaktadır. Ali, Peygamber daha hayattayken Kuran’ı tümüyle bellemiş, Kuran konusuna vakıf sayılı sahabilerden biri olmuştur. Ayetlerin nerede ve ne zaman indiğini çok iyi bilen biridir. Bu konuda başkalarını sürekli aydınlatan başvuru kaynağı olmuştur. Kuran yorumunda da yeri doldurulmaz biridir. Ne var ki yandaşlarının aşırı tutkuları onun bu alandaki yorumlarının bilimselliğine zaman içerisinde kuşkuyla bakılmasına neden olmuştur. Dürüstlüğü, İslam hukuku anlayışına da yansımıştır. Yemen’de bir süre kadılık yaparak hukuk bilgisine uygulama olanağı da bulmuştur. Onun hukuk bilgisi ve yargıda (hüküm vermede) bulunmadaki başarısı halife Ömer’in; “En isabetli hüküm verenimiz Ali idi” demesine neden olmuştur. Ashabın en bilgin simalarındandır. Ancak, ömrünün büyük bir bölümünün askerlik ve siyasetle geçmesi, onun bilgin kimliğinin ikinci planda kalmasına, geniş yorum (tefsir) ve fıkıh bilgisini genç kuşaklara aktaramamasına neden olmuştur. Bütün bunlara karşın, Ali’nin İslam hukuku alanındaki uzmanlığı yandaş ve karşı olan tüm çevrelerce kabul edilmektedir. Nahiv ve cifr bilimlerinin de esaslarını onun koyduğu savunulur. Güzel ve etkili konuşma yeteneği nedeniyle ortaya koyduğu sanatsal ve felsefik değeri olan sözleri, hitabet alanının anıtları olarak halen de varlıklarını korurlar.[16]

İslamlığın içinde gelen ve her anını yaşayan biri olarak İslamiyet’in öz değerini ve temel amacını en iyi bilen Ali’dir. Arap dilinin kurallarını saptayarak, Arap gramerinin düzenlenmesine öncülük etmiştir. İslam hukukunun en iyi bilenidir. Mahkenmede tanıkların etkileme olasılığını ortadan kaldırmak için, tek tek dinlenilmesi yöntemini ilk uygulan Ali olmuştur. Halifeler, devlet yönetiminde Ali’nin bilgi ve deneyiminde yararlanmışlardır. Halife Ömer de Ali’nin hukuk bilgisi konusunda uzmanlığını kabul etmiştir. Ali tasavvuf biliminin de “piri” sayılır. Kendisini, Ledün bilimine verdiği bilinir. İyi bir asker olan Ali aynı zamanda, askerlikte önemli bir yeri olan topoğrafya alanında da üstün bir bilgi ve yeteneğe sahiptir. İslam dininin korunması ve yayılmasında Ali’nin bu bilgi ve yeteneklerinin payı büyüktür.[17]

Ali Peygamber Muhammed’in düşüncelerini değişen koşullara göre özüne en uygun biçimde en iyi anlatan ve yorumlayan olmuştur. Bu yöntemiyle İslamlığa derin, insancıl bir nitelik kazandırmış olur. İslam felsefesinin temellerini atar. Ne kendi çağında, ne de daha sonraları dinsel görevli hiçbir lider, onun ölçüsünde derin ve engin düşünceler yaratamamıştır.[18]

Ali Kuran kaynaklı bir düşünür, bilgin ve ozandır. Tanrı’dan gelen “Kuran’a bağlandığı”nı, Tanrı elçisinin “doğru yolu”na inandığını, “Muhammed yolu”ndan ayrılmak istemediğini, Kuran’ı “yoldaş eylediği”ni belirtir ve Tanrı’dan kendisini “Kuran’a dost kılması”nı ister.[19]

Peygamber’in “Bilim, Çin’de de olsa alınız” özdeyişiyle onun öğreti ve pratik anlanda iyi bir izleyicisi olan Hz. Ali’nin “Bana bir sözcük öğretenin kulu-kölesi olurum” özdeyişleşmiş görüşleri İslam’ın ilk dönemine ilişkin bilimsel ve eğitsel yaklaşım açısından oldukça anlamlıdır. Bu yaklaşımlarda bilim, eğitim tutkusu ön plandadır. Bilimi alma ve eğitilmiş bir toplum yetiştirme işi ülkü kılınmıştır. Yeni yaratılacak İslam toplumunun temel özelliği bu olacaktır. Bu dinin kurucuları eğitime, yetiştirmeye akılcıca yaklaşmakta ve gereksinim duymaktadırlar. Bilime, bilimsel olana, eğitime, eğitilmiş topluma duyulan gereksinim çağ aşan bir tutumla özlenmekte ve yeni toplumun yaşamına kazandırılmaya çalışılmaktadır. Çöl Bedevisi olan Arap toplumunu bir üst düzeye çıkarma ancak eğitimle, yeni değer yargıları almakla olasıdır. Hz. Ali’nin eğitim-öğretimi ülküselleştirmesindeki amacı budur. Yoksa amaçlanan şey kaba anlamda bir “kul-köle olmak” değildir. Zaten, Hz. Ali kulluğa / köleliğe karşı biridir.

Hz. Ali’nin bilim, eğitim ve yetişmiş toplum yaratma anlayışında çağı aşan bir akılcılığı (rasyonalizm) vardır. Olayı; tümüyle pratik olarak düşünmüş, ama bu pratiğe ulaşmanın öğretisini de akılcılık çerçevesinde oluşturmuştur. Bu bakımdan şair ve sanatçı duyarlılığı taşıyan Hz. Ali, aynı zamanda akılcılığı yoluyla da katı bir gerçekçidir.

Peygamber olsun, onun izleyicisi Hz. Ali olsun bilimin ve bilginin alınmasında sınır tanımaz bir anlayışları vardır. Bu alanda dar milliyetçi ve şovenist değillerdir. Oldukça uzak görüşlüdürler. “Çin’de dahi olsa…”nın anlamı budur. Olaya, oldukça gerçekçi bakarlar ve ülküsel yaklaşırlar.

Peygamber’le Ali bu yanlarıyla İslam’ın diğer ileri gelenlerinden ayrılırlar. Halife Ömer’in, İslam’ı içermediği, paganist olduğu ve Kuran / İslam ürünü olmadığı için İskenderiye Kütüphanesi’ni yaktırması[20] katı bir İslam bağnazlığıdır. Oysa, Hz. Muhammed’le Ali bu anlayıştan uzaktırlar. Hangi kültürün, hangi inancın ürünü olursa olsun bilim ve bilginin alınmasından yanadırlar. Çağ aşmayı, ileri bir toplum yaratmayı buna bağlı görürler. İslam toplumu, Peygamber’in ve Ali’nin uygarlığın ürünlerini toplumlarına kazandırma savaşımına ve ülküselliğine ancak Abbasiler döneminde ve 10. yüzyıldan itibaren ulaşacaklardır. Dünya uygarlık ürünlerine Arap-İslam Devleti’nin kapılarını açacaklardır. Türk, İran, Hint, Yunan, Roma yapıtları Arapça’ya çevrilecek, bunun için çeviri kurumları oluşturulacak, bilim ve düşünce adamları ülkeye çağrılarak değerlendirilecek, evrensel bilgiye ulaşan ünüversiteler kurulacak, bilim ve felsefe akımları alınacaktır. Batıni / İsmaililerin de bilim çalışmaları göz ardı edilemeyecek düzeydedir. Bütün bunların kökeninde Peygamber’in ve Hz. Ali’nin bilim, düşünce, eğitim ve akılcılık anlayışları yatmaktadır.

Hz. Ali, bir düşüncenin ve inancın öncüsüdür. Bu yanından olacak ki, İslam ülkelerindeki tarikatlardan birkaçının dışında hepsi Ali’den kaynaklanmışlardır. Soykütükleri Ali ile başlatılır. Ali, bu tarikatların Peygamber’e bağlanmalarında biricik halka olur. Doğallıkla; bu Ali’ye olan inancın ve güvenin, ona İslam içerisinde verilen çok özel yerin sonucudur. Yoksa, Ali hiçbir zaman bir tarikat kurucusu olmadığı gibi, İslam temel inancının dışında bir düşünce ve inanç çığırını da benimsememiştir. Düşüncelerini erdem, doğruluk, eşitlik, iyilik, yardıseverlik gibi güzel ilkeler üzerine oturtmuştur. Bütün insanları Adem’le Havva’dan gelmeleri nedeniyle eşit görmüştür. Kişiye kalan, topluma yayılmayan bilgiyi önemsiz görür. Bilimin kişinin değerini arttırdığı, ona güzel değerler kattığını düşünür. Bilgin olanın çevresini, insanlığı aydınlatmak, onları yetiştirip eğitmek gibi ulvi bir görevi olduğunu söyler. Ayrıca bilgilendirme işinin karşılıksız yapılması gerektiğini belirtir. Bilimin toplumsal olduğu düşüncesindedir. Evreni, ölü durumda kurtaran ona canlılık ve dirlik kazandıranın bilim olduğunu, bunun da bilimin toplumsal niteliğinden kaynaklandığını, bilimle bir başka toplumsal özlü olan ahlâkın birbirlerini bütünlediklerini belirtir.[21]

Ali, düşünceleriyle çağımıza ışık tutmuştur. “Bilmeyenin bilene düşman kesilse” de, kişinin doğru bildiği yoldan gitmesini; çünkü yüceliğe, erdeme ancak “bilgi” ile ulaşılacağını belirtir. Her dönemde cahil, bilenin karşısında engeldir. Her dönem kötü insanlar bir başkasındaki kahramanlığa, bilgiye ve mal varlığına düşmanlık duymuşlardır. Ali bunu çekmiştir, yaşamıştır. Bunların gelişmelere engel olmamasını, bilgi ve eğitimin cahilliği yeneceğini belirtir. Çünkü insanlığın bilime, aydınlığa gereksinimi vardır. İnsanlığın geriliğinin / gericiliğinin ancak eğitim, bilim, bilgi ve bunun sonucunda doğacak olan bilinçle aşılabileceğine inanmaktadır.[22]

Hz. Ali oğlu Hasan’a öğüdünde; zenginliğin en üstününün “akıl”, yoksulluğun en büyüğünün “ahmaklık”, en korkulacak ve korkunç şeyin “kendini beğenmişlik”, soyun-sopun en yücesinin “güzel huy” olduğunu belirtir. O; “akıl”ı zenginlik, bilgisizliği “yoksulluk”, “edep”i en zengin miras, “danışmak”ı da en sağlam arka olarak görür.[23] Doğallıkla bunlar hep yaşamdan dersler çıkarmanın sonuçlarıdır. Ali, bu konuda oldukça deneyimlidir.

Ali’ye göre, Tanrı iki tip insanı sevmez. Birincisi; yanlışa düşmüş, doğruluktan sapmış, başıboş durumuna gelmiş kimselerdir. İkincisiyse; bilgisizliği kendinde toplamış olanlardır.[24] Doğallıkla, Ali bu örneklemeyle bilginin önemini vurgular ve kişiyi doğru yola ancak bilgililiğin ve bilinçli olmanın ulaştıracağını söylemeye çalışır.

Ali, bilime oldukça bel bağlar ve gerekli görür. Kişinin kişiliğinin oluşmasını, olumlu nitelikler kazanmasını bilime, bilgili olmaya, eğitim görmeye ve bilinçli olmaya bağlar. Bilimi, “bayrak edindiği”ni söyler. Bilim, bilgi ve bilincin ancak çalışılarak elde edildiğini özellikle vurgular.[25]

Bilim ve sanatı (hüner) “bütün rütbelerin en üstü”nde gören Ali, eğitimi oldukça önemser. Bir inanç ve ahlâk adamı olan Ali’nin eğitim anlayışında bu yanı ağır basar. Kişilik eğitimini (“nefis terbiyesi”), eğitimin temeli olarak görür. Onun kişilik eğitimine verdiği bu önem bir çığırın başlangıcı olur. Tasavvuf ve tarikat akımları “nefis terbiyesi” olarak bilinen olgun / yetkin insan yetiştirmenin yolu olan kişilik eğitimini tümüyle ondan alırlar. Çünkü, o bencilliğin en büyük düşmanıdır. En büyük savaşı, “nefse karşı savaş”ta görür.

Ali, geleceğin kuşağı olan çocukların eğitilmesine önem verir. Tam bir eğitimbilimcisi gibi davranır. Ona göre; “çocukların kalbi herşeyi yetiştirmeye elverişli boş bir tarladır. Kendine ekilen herşeyi kabul eder ve yetiştirir”.[26] Doğallıkla; Ali’nin amacı bu tarlaya iyi şeyleri ekmek, onları güzel değerlere sahip insanlar olarak yetiştirmektir.

Çocukların küçük yaşta eğitilmesini ister. Büyüyünce eğitim verilmesinin “taşı nakşetmek kadar zor” olduğunu, yalnız çocuklukta alınan eğitimin “taşa kazılmış yazı” gibi silinmeyeceğini söyler. Eğitimin büyük bir “gömü / hazine” olduğunu, hiç bir zaman tükenmeyeceğini ve değerini yitirmeyeceğini, bilgi ve bilincin “gömü” gibi değerleneceğini belirtir.[27]

Ali, eğitime fonksiyonel bir görev yükler. Eğitimi, insan yetiştirmenin aracı olarak görür. Yetişmek; olgunlaşmak, yetkin ve mükemmel duruma gelmektir. Bu, doğallıkla “nefis”i eğitmekle olur. Bireyde yeni bir kişilik yaratmadır. Bu süreci tamamlayan kimse sonunda “kendini bilen” kimse olacaktır. Bilgin olmanın yolu da “kendini bil”mekten geçmektedir.[28] Ali bu anlayışıyla daha sonraları “sen seni bil sen seni” diyen Yunuslara, Hacı Bektaşlara ve Alevi ozanlara kaynaklık edecek, tasavvuf kişilik eğitimi anlayışında Ali’nin bu pınarında içecektir.

Ali, ancak eğitimle, bilgi edinmekle kişinin yücelip değer kazanacağı, soy-sopla yücelemeyeceği anlayışını sergileyerek Ortaçağ’ın feodal anlayışına kafa tutmuş ve bilgiyi, eğitimi önemser durumua getirmiştir. O, övülmeye değer olanın “güçlü akıl, utanma, nefsinden sakınma, arınma ve eğitim” olduğunu söyler.[29]

Ali, bu eğitim ve bilgi anlayışını doğrudan eğitim kurumları kurdurarak yaratmaya çalışmıştır. İslam’ın başlarında okullaşma olayını yaşama geçiren Ali olmuş, bu çabasıyla İslam’ın öğretilmesine de önemli ölçüde katkı sunmuştur. Yönetime egemen olur-olmaz Medine’de bu olayı başlatmış, merkezde bir okul kurmuştur. Arapça gramerin öğretmenliğini Ebu Esved ed-Düeli’ye, Kuran okutma ve eğitimi öğretmenliğini Abdurrahman es-Sülemi’ye, doğal bilimler öğretmenliğini Kümeyl bin Ziyad’a, Arap edebiyatı öğretmenliğiniyse Ubade b. es-Samit’le Ömer b. Seleme’ye vermiştir.[30]

Ali, İslam rasyonalizminin (akılcılık / usçuluk) başlatıcısıdır. Onunla başlayan bu akılcılık Abbasiler döneminde doruğa çıkar. Ali, Tanrı’nın insana verdikleri arasında en üstününün “akıl” olduğunu, bunun hiçbir nitelikle karşılaştırılamayacağını belirtir.[31] Onun bu anlayışı; bidatlara, batıl inançlara ve üfürükçülük, nushacılık, falcılık gibi ilkel sayılacak uygulamalara tepki göstermesinde, toplumu akıla dayanarak düşünmeye çağırmasında görülür.[32]

Ali, çağına göre çok ileri bir sıçrama yaparak diyalektik düşüncenin temellerini atar. Değişmenin, toplumsal oluşum ve gelişmenin esas ve değişmez olduğunu dile getirir.[33]

İnsanın yaratılış alanı üzerinde düşünce üretir. Ancak olaya diyalektik bakmasına ve bir oluşum süreci görmesine karşın, Kuran çerçevesinde kalır.[34]

Tanrı’nın varlığı, büyüklüğü ve yaratıcılığı konusunda mistik bir tutum sergileyerek, bunun “akılla bilinemeyeceği”ni düşünür ve “sezgi”yi kullanır. Bu yanıyla, bu alanda “sezgi”yi esas alan mistik düşünceye çığır açar.[35]

Tanrı’ya “sevgi” ile bakmak, “içten bağlılık duymak” , ona “yakın olmak” bu bağlamda yaklaşmak Ali’nin “Tanrı” konusunda İslamsal mantığa göre attığı önemli bir adımdır.[36] Ali Tanrı’ya “bulunç”la, “içe kapanış”la varılabileceğini düşünür.[37] Bu içtenlikli bağlanışla bütün “gizli kapı”ların açılabilineceğini belirtir.[38] Onun bu “Tanrı yaklaşımı”, Aleviliğin “Tanrı’ya bakışı”nın esası olur.

Ali, Kuran’ın insanlık için bir “aydınlık”, bir “ışık” olduğunu vurgular. Burada ortodoks İslamsal çerçevede kalır Yalnız, Aleviliğin ve tasavvufi çevrelerin Kuran’a yorumu olan dış (zahiri) ve iç (batıni) anlamları olduğunun ilk düşünce imgelerini vererek, bu eğilimlere düşünsel kaynak olur.[39]

Ali düzyazı kitaplarında olduğu gibi, şiirlerinde de öğütçü, yol gösterici ve eğitici bir anlayışı sergiler. Arapça’nın bütün anlatım olanaklarından yararlanır, sözcük oyunlarına başvurur, şaşırtıcı imgeler, imgeler üretir. Bu alanda oldukça ustadır. Onun işlediği konular; sevgi, dine bağlılık, yiğitlik, erdem, eli açıklık, dayanışma ve eşitliktir. İslam öncesi Arap şiirinin bütün gelenekleşen çizgisini izlemekten çekinmez. Hz. Ali, bir ozan olarak; bu tür konularda “gerçekçi ve yaşama sıkı sıkıya bağlı”dır. Düşlere bağlı kalmayarak tanığı olduğu olayları tüm çıplaklığıyla açıklar. Ali’nin “Yedi Askı”dan esinlendiği de gözden kaçmamaktadır.

Hz. Ali’nin şiirleri; onun çağını, düşüncelerini, eğilimlerini, duygularını yaşamın olaylarıyla birlikte verirler. Siyasal olaylar ve gelişmeler bütün çıplaklığı ve çelişkileriyle birlikte şiirlere yansımıştır. Al’nin şiirleri İslam dininin ortaya çıkış ve gelişme koşullarını, dalgalanmaları tüm somutluğuyla gösteren yaşanmış belgelerdir. Ali de tüm çıplaklığıyla olayların içinde biridir. İslam dinini yaymadaki en önemli rol üstlenişi görülür. Halife seçimi türü olaylar da bu şiirlerde ve söylevlerinde genişçe yer almıştır. Bu şiirlerde Ali’nin gönüldeşliği, eliaçıklığı, erdemliliği, insanlara davranış biçimi, kahramanlığı, adilliği geniş yer tutar. Ali’nin şiirlerindeki başarısında dilinin özlülüğü de rol oynar.

Ali’nin şiirlerinin bugüne dek öğretim kurumlarına sokulmayışı, örnek olarak gösterilmeyişi şaşılacak şeydir.

Eyuboğlu’na göre Ali’nin şiirleri tümü, “özgünlük bakımından etkili bir buluş sayılmaz”. Ancak sözcüklerin seçimi, dizelerin anlam bakımından birbirine bağlanması oldukça ustacadır. “Şiirindeki başat etki dilinin gücüdür”. Şiirini, “düşüncelerinin aracı” olarak kullanmıştır. Döneminin sanatında görülen temasal çelişkiler, Ali’nin şiirlerine de yansımıştır. Ali’nin kahramanlığı şiirlerinde de açıkça görülür. Ali’nin yiğitliği, korkusuzluğu türünde özelliklerinin tümü, “din düşmanlarına karşı sergilenen duygularla örülmüştür”.

Ali’nin şiirlerine yansıyan ve tarihe ışık tutan bir başka konu da; Peygamber’in ölümünden hemen sonra çevrelerindeki Müslümanlar arasında bir çözülmenin başlaması, geçimsizliğin yüze vurması, neredeyse yoldan sapmalara varan gerginliklerin ortaya çıkmasıdır. Kimi dizelerde bu olumsuz gelişmeler çok açıkça görülür.

Ali’nin şiirlerinde gerçeklik, toplumsal örtü altında yalınca verilir. Ali ne ölçüde ulvileştirilirse ulvileştirilsin, bir yerde onda “doğal denetim” ön plandadır. Şiirlerde ulvileştirilmiş Ali’nin yerini, insan Ali almıştır. Şiirlerde, gerçeklik ayakları üzerine basmaktadır.

Ali’nin şiirlerinde İslam’ın doğuş yıllarında Mekke- Medine- Küfe’deki egemen olan yaşam anlayışının, varolan ahlâksal yaşamın niteliği kolayca görülür. Bütün bunlar destanımsı bir havayla anlatılır. İlk çağlardaki Mezopotamya’daki “Gılgamış”, Hindlilerdeki “Ramayana”, Greklerdeki “Homeros”, Araplardaki “Yedi Askı”da görülen destansallık özelliği Ali’nin şiirlerinde kendini ortaya koymuştur.

Ali’nin şirleri bugüne dek eğitim kurumlarına girmemiştir. Toplum bu şiirlerde oldukça uzak kalmıştır. Halk kesimi bilmediği gibi, nedense aydınlar da bu şiirleri bilmemektedir. Ali, halk tarafından destansı özellikleriyle ve cenkleriyle bilinir. Demek ki, halk onu kahramanlıklarıyla sevmiş ve benimsemiştir.

Ali, şiirlerinde sürekli Peygamber Muhammed’in izinde olduğunu vurgular. Bu yola, sonraları “sünnet” denmiştir. Ali’ye karşı olanlar da bu “sünnet”in temsilciliğini yaptıklarını savunmaktadırlar. Bu da şiirlerin içeriğiyle çelişir. Doğallıkla Ali, şiirlerini yalnızca “şiir” olsun, “sanat” olsun veya bireysel doyuma ulaşmak için yazmamıştır. Düşüncelerini ve Peygamber’in yolunu bildirmek, tanıtmak ve göstermek için yazmıştır. Çünkü Ali, Muhammed-Ali Yolu’nun kurucusu ve sürdürücüsüdür. Bu da şiirlerinin asli konusu olmuştur.

Ali’nin şiirleriyle çevresini, yolunu izleyenleri veya izleyecek olanları yeterince etkilediği söylenemez. Ali’nin kimi dizeleri birer atasözü, özdeyiş niteliği alarak ağızdan ağıza sürdürülmüştür. Bunlar da çoğunluk; bilgelik, doğruluk, erdemlik, eliaçıklık, yardımseverlik, verilen söze bağlılık vb. konularını içerir. Onun “Nehc’ül-Belâga” adlı yapıtında da biraraya getirilen konuşmaları çokluk uyarıları, öğütleri içerir niteliktedir. Peygamber’in “ben bilim kentiysem, Ali de kapısıdır” türündeki sözü nedeniyle Ali bir “bilim öncüsü” olarak görülür. Ancak bu bilimin, “İslam kavramıyla çevrelendiğini” de bilmek gerekir. Yoksa, Ali bir pozitif bilimci değildir. Onun bilimciliğine ve bilim adamlığına, İslamsal bilimlerle sınırlı olarak bakmak gerekir. Yani o Kuran, fıkıh, tefsir, kelâm gibi alanlarda çalışan, düşünce üreten bir İslam bilimcisidir.

Ali şiirlerinde ve söylevlerinde (hutbelerinde) bütün gerçeklerin Kuran’dan kaynaklandığı kanısını sergiler. Onun gözünde doğruluk, erdemlilik, bilgelik ancak “Kuran’a uymak”la nitelenebilir. Bu özellik, onun şiirlerini İslam inançlarını yayma düşüncesiyle yazdığı izlenimini vermektedir. Kuransal ve Muhammedi İslam’ın içtenlikli temsilciliğini üstlenen ve bunu kendisi için tarihsel sorumluluk olarak gören Muhammed-Ali Yolu’nun kurucusu olan Ali, “kaynağını Kuran’da bulan bir inancın ozanı” olmuştur.

Ali’nin şiirlerinde Arap yaşantısının özelliklerini, çöl doğasının niteliklerini yansıtan özgün buluşlar, benzetmeler görülür. Bunların hepsi doğadan ve doğal olandan alınmışlardır. Arap şiirinin özelliklerinden olan; bu “doğadan esinlenme” ve “yaşama ortamının koşullarından etkilenme” Ali’de tümüyle vardır. Özellikle, kullandığı imler çöl doğasının gerektirdiği niteliktedir.

Ali’nin şiirlerinin eski Arap şiirinden esinlenmesi doğaldır. Araplarda şiirin ve edebiyatın bir siyaset yapma aracı olması, bir ideoloji ve amaç sahibi olan Ali’nin şiire yönelmesine ve etkileyici şiirler yazıp söylemesine neden olmuş olabilir. Ayrıca Araplalarda şiir ve belagâtlı söz söylemek ve edebiyat yapmak önemli bir geleneksel damara sahiptir. “Yedi Askı”, Ali’ye ulaşan bir sanat ve şiir damarıdır. Ali’nin şiir söylemesinin “Yedi Askı” ozanlarını anımsatması bu açıdan önemsenmelidir.[40]

Ali, Arap ve İslam toplumunun yetiştirdiği önemli bir şair ve edebiyatçıdır. Günümüzde artık Ali’nin bu özelliği görülmeli ve onun ürünleriyle toplumlar, özellikle genç kuşaklar tanıştırılmalı, şiirleri ve söylevleri okul müfredat proğramlarına konularak çocuklarımızın Ali’den yararlanmaları sağlanmalıdır.

Ali, çağının önemli hatiplerindendir. Etkili konuşan büyük bir “söz ustası”dır. Oldukça ustaca, sanatsal değerli ve içerik bakımından zengin olan şiirleri bu alanda bir araçtır.[41] O, şiirleri yoluyla davasını ve düşüncelerini savunmuştur.

[1] Divan haline getirilen şiirlerinin Türkiye’deki yayımları için bkz. Hazreti Emir Ali İbn-i Ebu Talib: Hazreti Ali Divanı (Çev. Vedat Atila), Ant Yay. İstanbul 1990; İsmet Zeki Eyuboğlu (Çev.): Hz. Ali’nin Şiirleri, Pencere Yay. İstanbul.

[2] Şerif Radi’nin derlediği metinlerin Türkiye’deki yayımı için bkz. Hz. Ali- Nehc’ül-Belâga (Haz. Abdülbaki Gölpınarlı), Yeni Şark Maarif Kütüphanesi, İstanbul 1972. Sonraki baskılar Der Yayınları’nca yapılmıştır.

[3] Müstakimzade Süleyman Sadeddin Efendi (Çeviri ve Şerh): Hz. Ali Divanı, Ana Yay. İstanbul 1981.

[4] Bkz. Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 72; Hazreti Ali Divanı(Çev: V. Atila), s. 87.

[5] Bkz. İsmail Onarlı: “Ali’li Alevilik Ya da Başka Bir Söylemle: <Marx’sız Marksizm, Ali’siz Alevilik Olamaz>, Ali’siz Alevilik Olur mu? (Ed. C. Şener), Ant Yay. İstanbul 1998, s. 188.

[6] Bkz. Dr. Muhammed Et-Tiycani Es-Semavi: Kuran’ı Ehlibeyt’e Sorunuz (Çev. Zeki Özkaya), Can Yay. İstanbul 1998, s. 27.

[7] Bkz. Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 6 vd. (Eyuboğlu’nun Ali’nin şiirleri üzerine değerlendirme yazısından).

[8] Aktarma için bkz. Dr. Ömer Uluçay: Dilde ve Gönülde Hz. Ali, Gözde Yay. Adana, 1997, C: I, s. 50.

[9] Uluçay (1997), C: II, s. 73.

[10] Şeyh Safaeddin Aksoy: İmam Ali İbni Ebu Talip’in Faziletleri ve Yüce Menkıbeleri, Can Yay. İstanbul 1998, s. 26.

[11] Aksoy (1998), s. 104.

[12] Bkz. Uluçay (1997), C: I, s. 74.

[13] Annemarie Schimmel: Tasavvufun Boyutları (Çev. Yaşar Keçeci), Kırkambar Kitaplığı, İstanbul 2000, s. 39.

[14] Örnekler için bkz. Şerafettin Serin: Allah ve Ehlibeyt’in Tanıtımı Aleviler, Nusayriler ve Şiiler Kimlerdir?, Koza Yay. Adana 1995, s. 80, 88 vd.

[15] Aktaran Uluçay (1997), C: I, s. 55 vd.

[16] Aktaran Uluçay (1997), C: I, s. 67 vd.; Cl. Huart: “Ali” İslam Ansiklopedisi, Milli Eğitim Bak Yay. İstanbul C: I, s. 306-310.

[17] Bkz. Aziz Yalçın: Hz. Ali ve Alevilik Gerçeği, Der Yay. İstanbul 2001, s. 67 vd., 70 vd.

[18] Bkz. Rıza Zelyut: Öz Kaynaklarına Göre Alevilik, Anadolu Kültürü Yay. İstanbul 1990, 2. basım, s. 93; Oral Çalışlar: Hz. Ali- Muaviye Çatışması (İslamın Doğuşu ve İlk Ayrılıklar), Pencere Yay. İstanbul 1992, 2. Basım, s. 34 vd.

[19] Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 89, 91, 93, 95, 134; Hazreti Ali Divanı (Çev: V. Atila), s. 108, 111, 113, 116, 164.

[20] Bkz. A. Adnan Adıvar: Tarih Boyunca İlim ve Din, Remzi Kitabevi, İstanbul 1969, 2. basım, s. 103.

[21] Aktaran Uluçay (1997), C: I, s. 103 v. d.

[22] Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 17, 50, 123; Hazreti Ali Divanı (Çev. V. Atila), s. 19, 60, 149.

[23] Hz. Ali- Nehc’ül-Belâga (Çev. Abdülbaki Gölpınarlı), Yeni Şark Maarif Kütüphanesi Yay. İstanbul 1972, s. 412.

[24] Hz. Ali- Nehc’ül-Belâga (1972), s. 92.

[25] Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 83, 101, 113, ; Hazreti Ali Divanı (Çev: V. Atila), s. 101, 123, 138,

[26] Hz. Ali’nin sözleri için bkz. Hüseyin Avni Erdemir: Kuran’da Ehlibeyt ve Oniki İmamlar, Ankara, s. 178 vd.

[27] Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 66; Hazreti Ali Divanı (Çev: V. Atila), s. 80.

[28] Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 113; Hazreti Ali Divanı (Çev: V. Atila), s. 138.

[29] Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 28, 31 vd.; Hazreti Ali Divanı (Çev: V. Atila), s. 33, 38.

[30] Bkz. Uluçay (1997), C: I, s. 123.

[31] Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 30, 67, 70, 71, 89; Hazreti Ali Divanı (Çev: V. Atila), s. 36, 85, 86, 109.

[32] Hz. Ali- Nehc’ül Belâga (1972), s. 44 v. d.

[33] Bkz. Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 30; Hazreti Ali Divanı (Çev: V. Atila), s. 109

[34] Hz. Ali- Nehc’ül Belâga (1972), s. 103.

[35] Hz. Ali- Nehc’ül Belâga (1972), s. 40.

[36] Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 18, 24, 150; Hazreti Ali Divanı (Çev: V. Atila), s. 20, 28, 185.

[37] Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 22; Hazreti Ali Divanı (Çev: V. Atila), s. 26.

[38] Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 26; Hazreti Ali Divanı (Çev: V. Atila), s. 31.

[39] Bkz. Hz. Ali- Nehc’ül Belâga (1972), s. 59, 95, 121.

[40] Geniş bilgi ve değerlendirme için bkz. Hz. Ali’nin Şiirleri (Çev. İ. Z. Eyuboğlu), s. 6 vd. (Eyuboğlu’nun “Ali’nin Şiirleri Üzerine” başlıklı önsöz incelemesinden).

[41] Örnekler için bkz. Yalçın (2001), s. 79 vd.

Hiçbir yazı/ resim izinsiz olarak kullanılamaz!! Telif hakları uyarınca bu bir suçtur..! Tüm hakları Çetin BAL' a aittir. Kaynak gösterilmek şartıyla siteden alıntı yapılabilir.